ءسوز سويىل

1 ءساۋىر – كۇلكى كۇنى بىردە... كورنەكتى اقىن جاراسقان ابدىراشەۆتىڭ «تاماشا» ءازىل-وسپاق وتاۋىندا رەداكتور بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزى بولسا كەرەك. سول جىلدارى  بەلگىلى ءانشى ماقپال ءجۇنىسوۆا رەسپۋبليكا سارايىندا جەكە كونتسەرتىن وتكىزبەك بولادى دا, قا­زاق­ستاننىڭ حالىق ءارتىسى تۇڭ­عىشباي جامانقۇلوۆتان اتالعان شا­رانى جۇرگىزىپ بەرۋدى سۇرايدى. ارينە, ول كىسى ءوزى قۇر­مەت تۇتاتىن قارىنداسىنىڭ ءوتى­نىشىن قۇپ الىپ, كەلىسىمىن بەرەدى. ەرتەسىنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بارلىعى ماقپال ءجۇنىسوۆانىڭ كونتسەرتى بولاتى­نىن جانە ونى «تاماشانىڭ» تار­لانى تۇڭعىشباي جامان­قۇلوۆ جۇرگىزەتىنىن ۇلارداي شۋلاپ, جالپاق جۇرتقا جاريا ەتەدى. ول ءسوز ساتيرانىڭ سەركەسى جا­راسقان اعامىزدىڭ دا قۇلاعىنا جەتەدى. «تاماشا» ءازىل-وسپاق وتاۋىنان تۇڭعىشبايدىڭ كەتىپ قالعانىنا ىشتەي رەنجىڭكىرەپ جۇرگەن ول, ءوز نازىن ەپيگرامما ارقىلى ءبىلدىرىپ, جازعانىن جىگىتتەردەن بەرىپ جىبەرەدى. «كۆارتيرا ما؟ تۇڭعىشبايعا تيەسى. ماشينا ما؟ تۇڭعىشبايعا تيەسى. اتاق-داڭق پا؟ تۇڭعىشبايعا تيەسى. ويتكەنى, ول – ماقپالدىڭ كونفەرەنسيەسى. ال ماقپال كىم؟ ال ماقپال – نۇرقادىلوۆ زامانبەكتىڭ يەسى.» تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ الگى رياسىز ءازىلدى مۇقيات وقىپ, دەرەۋ جاۋاپ جازادى دا شاكىرتى اسىلبەك بورانباەۆتان بەرىپ جىبەرەدى. «كۆارتيرا ما؟ تۇڭعىشبايعا تيەسى. ماشينا ما؟ تۇڭعىشبايعا تيەسى. اتاق-داڭق پا؟ تۇڭعىشبايعا تيەسى... دەپ قاعىتىپ جاراسقان, ونەرىمنىڭ ءسوز قىلىپتى كيەسىن. جۇيەلى ءسوز تابادى عوي جۇيەسىن, جۇيەسىز ءسوز تابار جانە  يەسىن. «تاماشانىڭ» مەنەن قالعان تۇيەسىن – باعىپ جۇرگەن جاراسقاندار جابىلسا, ونەرىمنىڭ قۇدىرەتى سۇيەسىن. پاتەرىم دە, اتاق-داڭقىم, ماشينەم, تابان اقى, ماڭداي تەرىم تيەسى. سوندىقتان دا جۇقپايدى, جاراسقاننىڭ ماعان جازعان كۇيەسى.» ەرتەسىنە جاراسقان اعامىز تۇڭعىشبايدى ىزدەپ بارىپ, ەپيگرامماعا بەرگەن جاۋابىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قول الىسىپ, ءتوس قاعىستىرادى. سودان باستاپ ەكەۋى جاقىن دوس بولىپ كەتەدى. ەرماحان شايحى ۇلى. الماتى. _______________________ از جە, كوپ جە – ءوزىڭ ءبىل! ءيا, «اۋرۋ – استان». وتكەندەر سولاي دەپ كەتكەن. بىراق ولار اۋرۋ قارىننىڭ توقتىعىنان بولا ما, الدە قارىندا استىڭ جوق­تى­عىنان بولا ما, ول جاعىن اشىپ ايت­پاپ­تى. ال, بىزدەر, كەيىنگىلەر, نە كو­رى­نسە قوماعايعا كورىن­سىن دەپ, بۇل ءسوزدى قارىنى توق­تارعا باعىشتادىق. سونىمەن, اسى­را تويىپ ىشەتىندەر انە اۋى­رادى, مىنە اۋىرا­دى دەپ جۇرگەندە, بۇل, اۋرۋ دەگەنىمىز, الدە قالجىڭى ما, الدە ال­جىدى ما, تويىپ تاماق ىشپەيتىندەرگە تيىسە باستادى. ەندى نە ىستەدىك؟ قوي, بۇل اۋرۋدان ءبارىبىر قۇتىلمايدى ەكەنبىز, ولسەك تە تاماق ءىشىپ ولەيىك دەدىك. جانە «اس تۇرعان جەردە دەرت تۇر­مايدى» دەگەن ماقال دا ەسكە تۇسە كەتتى. سونىمەن ماسەلە – سول تاماقتىڭ قانشا «تابا­عىن» ءىشۋ كەرەك دەگەنگە كەلىپ تىرەلدى. سودان عالىمدارعا جۇگىن­دىك. ولار بولسا, ەكىنىڭ ءبىرى ءتۇسى­نە بەرمەيتىن ءسوز ايتىپ «توي­دىردى». – نان جە, ءشوپ جە, از جە, كوپ جە – ءوزىڭ ءبىل. بىراق, سول قار­نىڭا ءتۇس­كەن ناپاقاڭنىڭ قاۋ­قارى 3800 كيلوكالوريادان كەم بو­ل­ماسىن, – دەگەن ەدى ولار وسىدان 10 جىل بۇرىن. قازىر سول عالىم­دارى­مىز, ءال­دە باسقالارى بولار, ءىشىپ ءجۇر­گەن «كوجەمىزدى» كوپ كوردى مە, كۇندىك ءناسىبىمىزدى جار­تى­لادى, ياعني اسحانا تىلىمەن ايت­قان­دا «پول پورتسياعا» ءتۇسىردى. كيلوكا­لوريا­مىز 2215-كە دەيىن تومەندەدى. – اينالايىن-اۋ, بۇل ساحارا­نىڭ وڭتۇستىگىندە تۇراتىندارعا بولماسا (كۇن ىستىق, ولاردىڭ تا­ماق­قا تابەتى جوق) بىزگە جا­راماي­تىن تسيفر عوي, – دەپ ءما­جىلىس دەپۋتاتى ۆلاديمير نە­حوروشەۆ حالىق قامىن ويلايتىن مينيستر گۇل­شارا ابدىحالىق­وۆا­عا «بۇل قا­لاي؟» دەگەندەي سۇراق قويدى. ال مينيستر بولسا بۇل نورمانىڭ «ايدان» الىن­با­عانىن, كەرەمەت عا­لىم­داردىڭ, ما­مانداردىڭ ءبىزدىڭ ادام­دار­دىڭ اسقازانىنىڭ اس قو­رىتۋ قا­بىلەتىن جان-جاقتى زەرتتەۋى ءنا­تي­جەسى ەكەنىن, وعان شەتەلدىك سا­راپشىلاردىڭ قارىندارى توي­ماسا دا, كوڭىلدەرى تويعانىن, قا­ناعات­تان­عانىن ايتىپ اقتال­عان كورىنەدى. ال الگى «سەندەرگە بۇل جەتەدى» دە­گەن «جاناشىر» شەتەل­دىك­تەردىڭ وزدەرى كۇنىنە بىزدەن ەكى ەسە, دالىرەك ايتساق – 3400-دەن 4200-گە دەيىن ك­كال «اسايدى» ەكەن. ءتۇسىنىپ كور, ولاردى! قالاي دەسەك تە, ۆ.نەحوروشەۆ دۇرىس ماسەلە كوتەرگەن, وعان ءمان بەرمەۋ دۇرىس ەمەس. ءبىزدىڭ, اسىرەسە, قازاقتاردىڭ اس­قازانىن باسقا بىلمەسە دە, ءسىز بىلۋگە ءتيىسسىز, گۇلەكە! دپ (دوپولنيتەلنايا پورتسيا) بەرۋگە بولماس پا ەكەن؟ ساعادىلدا اجىباەۆ. الماتى. ________   تىكەنەك ءسوز شالقاق باس­تىق ەڭكەك قىز­مەت­شىنى جاقسى كورەدى * * * كوكتەگى قۇداي بىزگە كورەتىن كوز, ەستيتىن قۇلاق بەرگەن, ال جەردەگى «قۇدايلار» ءبىزدىڭ كورسوقىر, تاس­كە­رەڭ بولعانىمىزدى قالايدى. * * * بۇگىنگى انشىلەردىڭ دول­لارسىز داۋىسى شىقپايدى. * * * جەمقور جالماۋدان, ءوتى­رىكشى الداۋدان ءلاززات الا­دى. * * * كەلىمسەك اۋەلى قويىنعا كىرەدى, سوسىن مويىنعا مىنەدى. * * * ۇل-قىزىڭمەن ور­مان­داي­سىڭ, سوقا باسىڭ سور­ماڭ­دايسىڭ. * * * وتكەندى بىلگەننەن ۇتىل­مايسىڭ, بولا­شاق­تان قاشىپ قۇتىل­ماي­سىڭ. * * * پاراقورلىق ىندەت بول­­عاندا, پارا بەرۋ مىندەت بول­دى. * * * ماسەلە شەشۋدىڭ ءمانى – «بارا بەر» مەن «پارا بەر» بولدى. رزا وڭعارباي. اقتاۋ. ______   ۋادە مەن بۇگىن اراقتى قويدىم, قويماسقا امال جوق – ابدەن تويدىم. ازىن-اۋلاق بەدەلىم بار ەدى, ونىڭ شەكەسىن ويدىم. ابىرويدى كۇلگە اۋناتىپ, جون تەرىسىن سويدىم. تانىلا باستاعان دارىن ەدىم, ونىڭ دا كوزىن جويدىم. تايراڭىم تۇگەل تاۋسىلىپ, وسىلىپ ءبىتتى ويىنىم. ايەل توركىنگە كەتىپ, بوساڭقىراپ قالدى قوينىم. كىنالى باستى كوتەرە الماي, سالبىراپ كەتتى موينىم. ەرتەڭگى جولدى قۇداي بىلەدى, كەشەگى جولىم ويدىم-ويدىم... قۇرىسىن... تويدىم... شىنىمەن قويدىم! «قويدىم» دەپ ءمور باسىپ, قولىمدى قويدىم. ۋھ! قويعانىم ءتاۋىر بولدى. ايتپاقشى, قويعان كۇنىم – ءبىرىنشى ءساۋىر بولدى! تولىمبەك الىمبەك ۇلى. الماتى. ________   ماسكۇنەمنىڭ مونولوگى بۇل ءومىردىڭ تىلسىم كۇشى – ىشىمدىك, بىزدەر ونى وزىمىزشە تۇسىندىك. ءبىر قۋانىش بولا قالسا, توي جاساپ, دوس-جارانعا ىشىمدىكتى ۇسىندىق.   ىشىمدىكپەن كوڭىلدەردى كوتەردىك, كوتەردىك تە, تۇلا بويعا وت وردىك. ارتى ونىڭ ەسەرلىككە اينالدى, ىستەر جاساپ حايۋاننان دا بەتەرلىك.   ەسىمىزدى كەلەر كۇنى جينادىق, جيناعانمەن, باستى شاعىپ قينادىق. ءجۇز گراممەن شاقشا باستى جازعانشا, الاسۇرىپ, قارا جەرگە سىيمادىق.   قول دىرىلدەپ, قالت-قۇلت ەتىپ, قاشتى ءوڭ. كۇندە سولاي جۇرسەم-داعى اش كىلەڭ, ەرتەمەنەن جازامىن دەپ باستى ءوڭ, اقىرىندا بولىپ كەتتىم ماسكۇنەم.   ەڭ الدىمەن ايىرىلدىم سانادان, سودان كەيىن قاتىن مەنەن بالادان. سىرت اينالدى تۋىستار دا, دوستار دا, مەنى ءبىر كەز جاقىنىم دەپ ساناعان. مىنە, مەنىڭ ءمۇساپىر بوپ ءجۇرىسىم, كۇننەن-كۇنگە تارىلۋدا تىنىسىم. جيىركەنىشتى يت تىرشىلىك قۇرىسىن, ءومىر سۇرەم, ءومىر سۇرەم كىم ءۇشىن؟   ءىشتىم بىردە شاقىرام دەپ شابىتتى, تابان استى بولامىن دەپ باقىتتى. اقىرىندا تۇماندانىپ كوزدەرىم, قۇشاقتادىم قارا جەر مەن تابىتتى. ______________________________   قۇدالار ەكى دۇردەي باستىق بولدى, ارالارىندا دوستىق بولدى. قايدا جۇرسە قاتار ءجۇردى, ۇيلەرى دە قاتار تۇردى. بىرگە بولدى ىمدارى دا, جاسىرىن سىر, جىمدارى دا. بىرگە الدى دەمدەرىن دە, بىرگە جەدى جەمدەرىن دە. جەمتىكتەرىن ءبولىپ جەدى, جەگەندە دە ءولىپ جەدى. دەمەدى ولار قاقالامىز, ءبىر بالەگە تاقالامىز. ءبىرىن-ءبىرى ماقتاپ باقتى, ءبىرىن-ءبىرى اقتاپ باقتى. بىرەۋىنىڭ قىزى بولدى, تولعان ايداي ءجۇزى بولدى. بىرەۋىنىڭ ۇلى بولدى, ءۇمىت ارتقان نۇرى بولدى. وزدەرىنشە ءوسىپ جاتتى, ءوز جولدارىن شەشىپ جاتتى. ال, اكەلەر بىلاي دەدى: «كورشى قىلعان قۇداي, – دەدى. دوسپىز ءارى تىلەگى ءبىر, جالىن اتقان جۇرەگى ءبىر. قۇدا بولساق جاراسادى, جۇرت قىزىعا قاراسادى. سوندا ءبىزدى جاۋ المايدى, ەشقانداي دا داۋ المايدى», – ءسويتىپ, قۇدا بولا قالدى, كوڭىلدەرى تولا قالدى. * * * ال, جاستار شە؟ نەنى كوردى؟ جەمقورلىقتىڭ جەمى بولدى. ءبىرىن-ءبىرى جاراتپايتىن, سوندىقتان دا جاناسپايتىن. جۇرمەگەن سوڭ جادىراسىپ, كەتتى تەز-اق اجىراسىپ.   * * * قۇدالار شە؟ قۇدالار ما؟ ەسكى دەرتتەن شىعا الار ما؟ كوپ جەيمىن دەپ قاقالدى دا, اقتىق كۇندەر تاقالدى دا, اۋىر قىلمىس قاماتتى دا, كەزدەستى ولار اباقتىدا.   ءابدىراحمان اسىلبەك.   الماتى. ________   تىستەن كوز ساداقا… انتون ماكۋني. اۋرۋحانا­مىز­داعى ءتىس ءدارى­گەرى قىزمەتتەن كەتكەن مەزەتتە, قۇداي ۇرىپ, مەنىڭ ءتى­سىم­نىڭ سىرقىراي قال­ماسى بار ما! امال جوق, قايتەر ەكەن دەپ, «قۇ­لاق, تاماق, مۇرىن» ءدا­رى­گەرى­نىڭ الدىندا وتىرمىن. ول: – كومەكتەسەر-اق ەدىم, ەگەر ءتىسىڭ قۇلاق پەن مۇرىن­نىڭ ءبىرىنىڭ ىشىندە بولسا! – دەپ قا­عىتتى. – ءسىز «قۇلاق, تاماق, مۇرىن» يەسىسىز, ال ءتىس سونداعى تاماق­تىڭ ىشىندە ەمەس پە؟! – دەپ ەسە جىبەرمەدىم. ول دا پالە: – كەشىرىڭىز, وقىعاندا سول تاماق قۋىسىنا ءمان بەرمەپپىن. تەك «تاماق اۋىرعاندا شايۋ كەرەك... شايعاندا ەڭ ءجوندىسى سپيرت­پەن...» دەگەن ءسوز عانا ەسىمدە قالىپتى... – دەپ قىلجاعىن ودان ءارى اسىرعان سوڭ, امالسىز ودان شىعىپ حيرۋرگكە كىردىم. بۇل دا ءتىل مەن جاعىنا ءسۇ­يەن­گەن بىرەۋ ەكەن: – قۇرال-سايماننان بالعا مەن كەمپىراۋىز عانا بار. قا­لاي, شىداس بەرەسىڭ بە؟ – دەيدى. تايقىپ شىعىپ, مىنە, تەرا­پەۆ­­تىڭ الدىندا وتىرمىن. ول كوكمىلجىڭ دەرسىڭ, اۋ­رۋ­دىڭ التى ءتۇرىن اتاپ, ءتىس ايدالادا قالدى... قاشىپ قۇتىلدىم دەسەم بولادى. ءبىر قاراسام, پسيحياتر «زەر سالا» تەكسەرىپ وتىرىپ: – ءتىسىڭىزدىڭ «جىرىنا» كوپ بولىپ پا ەدى؟ – دەپ تەسىلە قال­عان ەكەن. – «جىرى» نەسى, كادىمگى ءتىسىم اۋىرىپ شىداتار ەمەس, – دەپ ەدىم, ول قولىنداعى بال­عا­سىمەن تىزەمنەن پەرىپ كەپ قال­عاندا, ورنىمنان اتىپ تۇرىپ, بەزە جونەلىپ ءبىر بولمەگە ەنىپ كەتكەن ەكەنمىن, ونىم كوز ءدا­رىگەرى ەكەن: – ەمدەۋدىڭ ءبىر-اق ءتاسىلى بار! – دەپ كوز تۇسىمنان جۇ­دى­رىعىمەن پەرىپ كەپ قالعاندا, ورنىمنان وماقاسا قۇلاپ, تۇپ-تۋرا اۋىرعان ءتىسىم تۇرعان تۇس باتارەيانىڭ جاقتاۋىنا ءتيىپ... عاجاپ, ءتىسىم سوققىدان ۇشىپ ءتۇسىپ ەدەندە جاتتى. ءتىس دارىگەرىنە راحمەت! ول بولماعاندا ءالى تالاي بولمەنى شارلاپ شارق ۇرار ما ەدىم... كوزدىڭ جاراسى جەڭىل, تىستەن كوز ساداقا!.. اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين. __________________________________ ءمۇيىستى جۇرگىزۋشى بەرىك سادىر.