دۇبىرگە تولى دۇنيە

جاعدايسىز ەلدەن حالىق كەتۋگە اسىعادى اراب رەۆوليۋتسياسىنىڭ وت-جالىنىنا شارپىلعان ەلدىڭ ءبىرى – سوناۋ ايتارلىقتاي الىستا, افريكانىڭ باتىس-ورتالىعىندا جاتقان كوت-د’يۆۋار. كوپ ادام بۇل ەلگە رەۆوليۋتسيا ۇشقىنى قالاي جەتتى دەيدى. ارينە, رەۆوليۋتسيا دا وزىنە قا­جەت­تى توپىراقتا ءوسىپ-ونەدى. ال كوت-د’ي­ۆۋاردا ونداي جاع­داي كوپتەن بەرى قا­لىپتاسقان. اسكەري توڭكەرىس تە وسىندا, ازامات سوعىسى بىردە كۇشەيىپ, بىردە باسىلادى. افريكاداعى باس­­قا كورشى ەلدەرگە قاراعاندا, بۇل ەلدە ەۋروپالىق بيلىك جۇيەسى تەرەڭىرەك ەنگەن. كەيدە ونىڭ افريكالىق جۇيەمەن ۇيلەسە بەرمەيتىنى بار دا, سودان قايشىلىق تۋىپ جاتادى. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا بۇل ەلدە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. سوندا بيلىكتەگى لوران گباگبو مەن وپپوزيتسيا كوسەمى الاسسان ۋاتتارا كۇرەسكە تۇسكەن. سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ەكەۋى دە وزدەرىن جەڭىسكە جەتتىم دەپ جا­ريا­لاپ, ءتىپتى ۇكىمەت باسشىلارىن دا تاعايىنداپ جىبەردى. ءسويتىپ, قوس ۇكىمەت پايدا بولعان. بىراق بۇ­­رىن­نان قولىندا بيلىگى بار گباگبو اسكەرگە ارقا سۇيەپ, ءوز ءتار­تىبىن ورنىقتىردى. رەۆوليۋ­تسيا­لىق جاع­داي وسىلاي قالىپتاستى دا, وعان الىستاعى اراب رەۆوليۋتسياسىنىڭ ۇشقىنى ءتيدى. بۇل ەلدەگى جاعدايعا سىرت ەلدەر ۇنەمى بەلسەندى ارالاسادى. اسىرەسە, فرانتسيانىڭ ءبىر كەزدەگى وتارىنا ءوزىنىڭ ءبىر بولشەگىندەي قا­رايتىنى بار. ءتىپتى وندا بىتىمگەرشىلىك كۇش رەتىندە فرانتسۋز ءاس­كەرىنىڭ تۇرعانى زاڭدىلىقتاي كو­رىنەدى. ەلدەگى قاقتىعىستارعا ارا­لا­سىپ, ولاردىڭ ءبىر جاعىن جاق­تاپ, قوعامدا قايشىلىق تۋدىرادى. نەگىزىنەن بۇل ەلدە باستى قاي­شى­لىق دىنگە قاتىستى. حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى جەرگىلىكتى ءدىندى ۇستانعانىمەن, ساندارى ازداۋ بول­سا دا, قاقتىعىس مۇسىلماندار مەن حريستياندار اراسىندا وتەدى. مۇسىلماندار ەلدىڭ ءسولتۇس­تى­گىن­دە, ال حريستياندار وڭتۇستىگىندە تۇراتىندىقتان دا, قاقتىعىستار سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىندا. 2003-2007 جىلداردا سول قاق­تى­عىس شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندە, فرانتسيا وڭ­تۇس­تىك­تەگى حريس­تيان­دار­دى جاقتاپ, سو­نىڭ ار­قا­سىندا قا­زىرگى پرە­ز­يدەنت لوران گباگ­بو بيلىككە جەت­كەن ەدى. قازىر فرانتسيا ەل­دىڭ سولتۇستىك جا­عىن, مۇسىل­ماندار جا­عىن, ونىڭ كوسەمى الاسسان ۋات­تا­رانى جاقتايدى. جاقتا­عاندا فرا­ن­تسۋزدار بۇۇ قاۋىپسىزدىك كە­ڭەسىنە كوت-د’يۆۋار باسشىلى­عى­نا, اتاپ ايتقاندا, پرەزيدەنت ل.گباگ­بو مەن ونىڭ جۇ­بايىنا قار­سى سانكتسيا تۋرالى قاراردىڭ جوبا­سىن ازىرلەپ, تالقىلاۋعا ۇسىنىپ وتىر. جالپى بۇۇ, افريكا وداعى, اقش باستاعان ءبىراز ەل وتكەن جىل­عى سايلاۋ قورىتىندىسى بو­يىنشا وپپوزيتسيا وكىلى ا.ۋاتتارا جەڭىسكە جەتكەن دەپ ەسەپتەيدى, ل.گباگبونى بيلىكتەن كەتۋگە شا­قى­رادى. بۇل ماسەلە وتكەن جىلى 9 جەلتوقساندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قارا­لىپ, گباگبونى ايىپ­تاعاندا, رەسەي ۆەتو قۇقىن پاي­دالانىپ, قاراردى قابىل­داتپاي تاستاعان. ودان كەيىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى الاسسان ۋاتتا­را­نىڭ پرەزيدەنتتىگىن تانى­عان شە­شىم قابىلدادى. اراب رەۆوليۋتسياسىنا بايلا­نىستى كوت-د’يۆۋارداعى جاعداي شيەلەنىسە ءتۇستى. سول اراب ءدۇ­نيە­سىندەگى شارپىسۋدا باتىس وپ­پو­زيتسيانى جاقتاپ, ءتىپتى ليۆيا­داعى سوعىسقا ارالاسىپ كەتسە, كوت-د’يۆۋاردا دا وپپوزيتسيانى قول­دا­دى. ءسويتىپ, ەڭ الدىمەن اقش پەن فرانتسيا بەلسەندى ءتۇر­دە گباگبونى ايىپتاپ, ونى كەتۋگە ماجبۇرلەۋدە. كۇش قولدانۋعا دەيىن باراتىن سىڭايلارىن اڭعارت­تى. بۇل گباگ­بونى مىقتاپ ويلان­دىرسا, ۋات­تا­رانى جىگەرلەندىرىپ وتىر. سون­دىق­تان دا بۇل ەلدەگى جاعداي جاڭا بەت-بۇرىس الۋى ابدەن مۇمكىن. بيلىك­تىڭ زورلى­عى­نا شىداماعان حالىق كورشى ەلدەرگە كەتىپ جاتىر. قازىرگە دەيىن ءبىر ميلليونداي ادام ەلدەن كەتكەن. ءسىرا, بۇل ەلدەگى جاعداي شيەلەنىسە تۇسەتىندەي قاۋىپتە.   بيلىككە قۇمارلىق ادامعا نە ىستەتپەيدى! الەمنىڭ اقپارات قۇرالدارى گۆاتەمالانىڭ پرەزيدەنتى الۆارو كولومنىڭ زايىبى ساندرا توررەس دە كولوم الداعى سايلاۋدا پرەزيدەنتتىك كۇرەسكە ءتۇسۋ ءۇشىن قازىرگى پرەزيدەنت-كۇيەۋىنەن اجىراسپاق بولعانىن جارىسا حابارلاپ جاتىر. اڭگىمە مىنادا. بۇل ەلدىڭ زاڭى قىز­مەتتەگى پرەزي­دەنت­تىڭ تۋىسقاندارى ونىڭ قىزمەتىن, ياع­ني ونىڭ پرەزيدەنتتىك ورنىن مۇراگەر­لىكتەي جولمەن يەمدەنۋگە جەتكىزەتىن ارەكەتتەرگە تىيىم سالادى. ايەلى دە تۋىس. وعان دا تىيىم بار. تىيىمنان قۇتىلۋدىڭ ءبىر جولى – اجىراسۋ. ساندرا توررەس سونى قالاپ وتىر. ادەتتە نەكەدەن پايدا تابۋ ءۇشىن جۇرتتىڭ جالعان نەكەگە تۇ­رۋى بولۋشى ەدى. ال بۇلار اجى­راسۋدان پايدا كورمەك. سيرەك كەزدەسەتىن جاع­داي. ساندرا تور­رەس­تىڭ ءوزىنىڭ اي­تۋىنشا, ول «ءوز ەلى­نىڭ قامى ءۇشىن اجىراسۋعا بارعان جالعىز ايەل». بۇلاردىڭ ەلدىڭ قامى ءۇشىن دەۋى – وزدەرىنىڭ توپشىلاۋى. قازىرگى پرەزيدەنتتىڭ ايەلى پرەزيدەنتتىككە تۇسكەنىنەن, ءتىپتى سول كۇرەستە جەڭىپ شىققانىنان گۆاتەمالا حالقى با­قىت­قا جەتە قوياتىنى كۇماندى. ال بي­لىككە جەتۋ بۇلار ءۇشىن باقىت بولۋى ابدەن مۇمكىن. ارينە, البارو كولومنىڭ پرەزيدەنتتىك مەرزىمى كەزىندە ونىڭ زايىبى رەتىندە ساندرا توررەس تە بيلىكتىڭ ءبىراز يگىلىگىن كورگەن سى­ڭاي­لى. رەسمي تۇردە كەدەيشىلىكپەن كۇرەسكە قاتىستى مەم­لەكەتتىك باع­دار­لاماعا باس­شى­لىق جاساعان ەكەن. وسىنىڭ وزىنەن دە بيلىكتىڭ ءبىراز ءدامىن تاتقان. بىراق پرەزيدەنت­تىڭ وپپونەنتتەرى ەلدىڭ ءبىرىنشى لەديى بي­لىكتىڭ ءبىراز تۇتقاسىن ۇستاعان دەگەندى ايتادى. ەندى سودان اي­رىل­ماس ءۇشىن كوپ ادام ەسىتە قوي­ما­عان ارەكەتكە دە بارىپ وتىر. ال سول بيلىككە قۇمارلار ونى ەل قامى ءۇشىن دەپ اقتالىپ قانا قويماي, ماقتان دا تۇتاتىنداي. اق­پارات قۇرالدارى حابارلاعان­داي, 51 جاستاعى ساندرا توررەس با­قىتتى نەكەلەرىن ەل ءۇشىن قۇر­بان ەتەتىنىن مالىمدەپ: «مەن كۇ­يەۋىم­مەن اجىراسقانىنمەن, حا­لىق­قا تۇر­مىسقا شى­عامىن», دەپتى باس­پاسوز ءما­جى­لى­سىن­دە جى­لاپ تۇ­رىپ. ءار ەلدىڭ ءوز مەن­تاليتەتى بار دەيمىز. سويتسە دە, بيلىك ءۇشىن مۇنداي قادام­عا بارۋدى مايا دەيتىن كونە ءما­دەنيەت­تىڭ ۇرپاقتارى دا (گۆاتەمالادا نەگىزىنەن سول كونە حالىق­تار­دىڭ  وكىل­دەرى تۇ­را­دى) قولداي قو­يۋى ەكىتا­لاي-اۋ دەي­سىڭ. بۇل ءوزى ۇلكەن ادەپكە سىيا قوي­مايتىنداي. ەلدەگى وپپوزيتسيا وكىل­دەرى بۇعان «سايلاۋ الاياق­تى­عى» دەگەن سيپاتتاما دا بەرىپ ۇلگەرىپتى. الەمدە كۇيەۋىنەن كەيىن بيلىككە كەلگەن ايەل قايراتكەرلەر از ەمەس. سول لاتىن امەريكاسىندا دا بار. بىراق مۇنداي نەكەنى بۇزۋ جولىمەن ەمەس, دەموكراتيانىڭ اق جولىمەن, حالىقتىڭ قالاۋىمەن, كۇيەۋلەرىنىڭ يگىلىكتەرىن جالعاستىرسىن دەگەن كوپ­شىلىكتىڭ تىلەگىمەن جەتكەن. الەم حالقى بۇل رەتتە شري لانكادا حا­لىق­تىڭ قالاۋىمەن كۇيەۋىنىڭ ور­نىن باسقان باندانا رايكەنى ۇمىت­پايدى. ايتپەسە, ءۇندىستانداي ۇلى دەرجاۆا­نىڭ پرەمەر-ءمينيسترى رادجيۆ گاندي قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ جەسىرى سونيا ءوز پارتياسى – ۇلتتىق كونگرەسس جەڭىسكە جەتكەندە, بيلىكتەن ءوزى باس تارتىپ, پرەمەر-مينيسترلىك قىزمەتتى باسقاعا ۇسىن­عانىن دا جۇرت بىلەدى. مۇنداي مىسالدار كوپ. ساندرا توررەستىڭ سەنىڭ قا­مىڭ ءۇشىن كۇيەۋىممەن اجىراسا­مىن دەگەنىنە حالىقتىڭ جۇرەگى ەلجىرەي قويار ما ەكەن. ول بۇرىن دا كۇيەۋىنەن اجىراپ, بيلىكتەگى كولومعا تيگەن. ەندى سول بيلىكتەن اجىراعىسى كەلمەي, تاعى دا كۇيەۋىمەن اجىراسقىسى كەلەدى. بيلىكسۇيگىش ايەلىنىڭ كەسىرىنەن تۋنيس پرەزيدەنتى بەن ءالي دە حالىققا جەككورىنىشتى بولدى. كوت-د’يۆۋاردىڭ پرەزيدەنتى ل.گباگبوعا دا بيلىكسۇيگىش ايەلىنىڭ جەتەگىندە بولدىڭ دەگەن كىنا تاعىلدى. ال بيلىك ءۇشىن كۇيەۋىن قۇربان ەتەتىن ايەلدى حالىقتىڭ جاقتاي قوياتىنى كۇماندى. ماماديار جاقىپ.