قولجەتىمدى ۇيلەر كوبەيە تۇسپەك

قازاق «ءوز ءۇيىم, كەڭ سارايداي بوز ءۇيىم» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. ويتكەنى باسپانا ماسەلەسى قاي ۋاقىتتا بول­ما­سىن ۇلكەن ءرول اتقارادى. اق­پان ايىندا ۇكىمەتتە ەلدىڭ ەرتەڭى سانالاتىن جاستار مەن قاراپايىم بۇقارا قول جەتكىزە الاتىن, باعاسى ءتيىمدى ءۇي­لەر­دى سالۋعا بايلانىستى جاڭا باعدارلاما قابىل­دانعان بولاتىن. مىنە, وسىعان وراي كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ  تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان جاڭا باعدارلاماسى جانە جاڭا ەرەجە بويىنشا سالىنىپ جاتقان «جاعالاۋ-3» تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە بولدى. ەلباسى الدىمەن جاڭا باع­دار­لاما بويىنشا جۇرگىزىلىپ جات­قان جۇمىستار تۋرالى ستەندىمەن تانىستى. ودان سوڭ باعدار­لا­مانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى تۋ­را­لى استانا قالاسى اكىمى يمان­عالي تاسماعامبەتوۆ, «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى»  اق باس­قارما ءتورايىمى ءنۇربيبى ناۋرىز­باەۆا, «ا.S.I» ينۆەستيتسيالىق قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ باس­شى­سى سەرگەي كوتلياروۆ بايانداپ ءوتتى. پاتەرگە يە بولعان استانا­لىقتاردى ەلباسى باسپانالى بولۋىمەن قۇتتىقتاي كەلە, تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىنا قاتىسىپ جاتقاندارمەن پىكىر الىستى. ەگەر جولداۋدا كورسەتكەندەي, باس­پانالى بولۋدىڭ جاڭا باع­دار­لاماسىن ۇسىنباي, ەشتەڭە بىتىرمەي قاراپ وتىرا بەرسەك, وندا وتكەن جىل كورسەتكىشىنىڭ جارتى­سىنان دا از پاتەر سالىناتىن ەدى, دەدى پرەزيدەنت اڭگىمە بارى­سىندا. باسپانالى بولعانداردىڭ ءبىرى ءۇش جىل بۇرىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە سالىن­عان دەپوزيتى ارقىلى پاتەردىڭ  جارتى قۇنىن جيناپ, قالعانىن بانكتەن قارىزعا الىپ, جاڭا ءۇي ساتىپ الۋعا قول جەتكىزگەندىگىن ايتتى. ال ەكىنشى ءبىر كىسى ءوزىنىڭ مۇعالىم ەكەندىگىن جەتكىزىپ, باس­پاناعا قول جەتكىزگەنىنە قۋا­نىش­­تى ەكەنىن ايتا وتىرىپ, العىسىن ءبىلدىردى. پرەزيدەنت تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سىن دامىتۋدىڭ جاڭا باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا بويىنشا مەملەكەتتەن 670 ملرد. تەڭگە قارالىپ, ونىڭ 93 ملرد. تەڭگەسى استاناعا ءبولىن­گەندىگىن اتاپ ءوتتى. مۇندا كەلگەن سەبەبىم, استانادا عانا ەمەس, قا­زاقستان بويىنشا قانداي جۇ­مىس­تاردىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقان­دى­عىن كورسەتۋ. باعدارلاما تۋ­را­لى وي ماعان مەملەكەتتىڭ ءمۇم­كىندىگى بارلىعىنان تۋىندادى. ەگەر ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز مۇنى الىپ كەتە الماسا, باستاماس ەدىك. قازىنامىزدا قارجى بولماسا نە ىستەر ەدىك؟ قازىرگى تاڭدا بانك نەسيەلەرىنىڭ 18 %-بەن بەرىلەتىنى بەلگىلى. بۇل بانكتىڭ قالاۋى ەمەس, رىنوكتىڭ ناتيجەسى. اقشا­نىڭ قۇنى سونداي. ال مۇنى ازاماتتارىمىز تۇسىنبەي وتىر. سون­دىقتان وسىنداي باعدارلاما جاساپ شىعاردىق. سىزدەر تومەن پايىزبەن ءۇي الۋدامىز دەيسىزدەر, قالعان 10 %-دى مەملەكەت ءتو­لەپ وتىر. ايتپەسە مۇنداي تومەن پايىزبەن بانكتەر قۇر­دىم­عا كەتەدى. جاڭا باعدارلامانىڭ ءۇش با­عى­تى بويىنشا ەلىمىزدە 6 ملن.شارشى مەتر پاتەر سالىنادى. وسىلايشا جوبامەن 350 مىڭ وتباسىن نەمەسە 1 ميلليونداي ادامدى ءوز باسپاناسىمەن قام­تا­ماسىز ەتە الاتىنداي الەۋەت بار. كوپتەگەن جۇمىس ورىندارى اشىل­­ماق, جالاقى الاتىن بولا­دى, ال قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەتكىزەتىندەر تابىسى ءوز الدىنا ءبىر بولەك. مىنە, بۇل ءاربىر قا­زاق­ستاندىققا دەگەن الەۋمەتتىك قام­قورلىقتىڭ كورىنىسى. بۇل مەم­لەكەت جاساپ جاتقان ۇلكەن ءمۇم­كىنشىلىك دەپ ساناۋ كەرەك. وسى قارقىنمەن داميتىن بولساق, كەلەشەكتە تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشىپ الاتىن بولامىز. بۇل ءاسى­رەسە جاستارعا, ماماندارعا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە قولايلى, قولجەتىمدى. جىل ورتاسىنان باستاپ بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرى­نىڭ جال­اقىسى 30 پايىزعا كوبەي­تى­لەدى. بۇل ۇلكەن مۇمكىندىك, دەدى ەلباسى. جاڭا باعدارلامادا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا مەملەكەتتىك قول­داۋدىڭ ءۇش باعىتى انىقتالىپ وتىر. ونىڭ ءبىرى, تۇر­عىن ءۇي قۇ­رىلىسى ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسىن پايدالانۋ, ەكىنشىسى, قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قورلاندىرۋ جانە ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالار سالۋ بولىپ وتىر. العاشقى باعىتتى پايدالانۋ ارقىلى تۇرعىن ءۇي سالۋ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە باس­تالىپ تا كەتتى. ەكونوم سا­نات­تاعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن نەسيەلەۋ بويىنشا الماتى قالا­سىن­دا سالىناتىن تۇرعىن ءۇي ءپا­تەرلەرىنىڭ شارشى مەترى  142 500 تەڭگەدەن بولسا, استانا مەن اقتاۋ قالالارىندا 112 500 تەڭ­گەدەن اسپايتىن بولادى. ال وزگە وڭىرلەردە سالىناتىن جاڭا ءۇي­لەر­دىڭ شارشى مەترى 90 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بولادى, دەيدى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى­نىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دانيار تويباەۆ بىزبەن اڭگىمە­سىن­دە. باعدارلاما بويىنشا, 3 جىل ىشىندە 13 مىڭنان استام ءپا­تەر پايدالانۋعا بەرىلمەك. باس­تاپ­قى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بيىلعى جىلعا بيۋدجەتتەن 28,8 ملرد.تەڭگە ءبولىندى. كەلەسى جىلى بيۋدجەتكە  32 ملرد.تەڭ­گەگە ۇسىنىس بەرىلەتىن بولادى. بۇل قارجى 2012 جىلى 300 مىڭ شارشى مەتر نەسيەلىك تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا تاپسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «يسك «A.S.I» جشس ينۆەستي­تسيالىق قۇرىلىس كومپانيا­سى­نىڭ باسشىسى سەرگەي كوتلياروۆ­تىڭ ايتۋىنشا, سالىنىپ جاتقان «جاعالاۋ-3» تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە جاڭا باعدارلامانىڭ بارلىق باعىتى كورىنىس تاپقان. مۇندا مەملەكەتتىك باسپانا, جيناق بانكى جۇيەسى ارقىلى سالىنعان ءپا­تەر­لەر, دەپوزيتتىك جيناق بوي­ىن­شا جانە ينجەنەرلىك ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا دا ۇيلەر سالىنىپ جاتىر. بۇل نىسان بۇگىنگى كۇنى ەڭ تاڭداۋلى, دايىندىعى, كورسەتكىشى جوعارى ءۇي بولىپ وتىر, دەدى ول. پرەزيدەنت ارنايى كەلىپ كورگەن «جاعا­لاۋ-3» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ قۇ­رىلىسى 2010 جىلى باستالعان بو­لاتىن. ال پايدالانۋعا بەرۋ مەجەسى بيىلعى جىل ەنشىسىندە. كە­شەندە 2 مىڭنان استام پاتەر بار. باسپاناڭ بولسا, الاڭسىز تىرلىك كەشەتىنىڭ ايان. وتباسى جى­لۋىن سەزىنىپ, ءۇيدىڭ بەرەكەسىن كەلتىرۋ ءۇشىن پاتەرىڭ بولۋ ۇلكەن ءرول اتقارادى. ال وسى باسپانا ماسەلەسى شەشىمىن تاپقان ۋا­قىتتا ءارى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلگەن كەزدە باس­پانالى بولۋعا ىقىلاستى جان­نىڭ يگىلىكتى باعدارلامادان قا­پى قالماعانى ءجون. ۆەنەرا تۇگەلباي. ----------------------------------------- سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.