قازاققا كەرەك قاسيەت

«ەركىندىككە ەركەلىك جاراس­پايدى», «ەق», 15.03.2011 جىل مەنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە (15.03.2011) «تولعاندىرار تاقىرىپ» اي­دا­رىمەن باسىلعان ۇلاعاتتى ۇستاز قانيپا بىتىباەۆانىڭ «ەركىندىككە ەركەلىك جاراس­پايدى» دەگەن ماقالاسى قاتتى ويلاندىردى. بۇل جاريا­لانىمدا بۇكىل ءومىرىن ۇستازدىققا ارناعان جان وقۋشىلاردىڭ اراسىندا حيدجاب كيۋ ءۇردىسىنىڭ بەل الىپ بارا جات­قانىن تارا­تىپ ايتىپ, ءتىپتى مۇنىڭ بالا­باقشاعا دا ەنە باستاعانىن, بۇل ارقىلى ءبىر كەزدەرى ۇلتتىق ۇلگىدەن ايىرىلىپ قالماي­مىز با دەگەندى قوزعاعان ەكەن. شىنىندا, بالا­باق­شا مەن مەكتەپتە حيدجاب كيۋ ماسەلەسى سوڭعى كەزدەرى پىكىرتالاس الاڭىنا اينا­لىپ بارا جاتىر. دەگەنمەن, وسى جەردە قازاق جۇرتىنىڭ كەلىستى كيىم ۇلگىلەرىن وزگە ەلدىڭ سالتىنا الماستىرۋ ارقىلى ۇلتتىق بەت-بەينەمىزدى بۇرىنعى سارتاپ جولداعى­داي تاعى دا تالكەككە سالمايمىز با دەگەن كۇدىك پەن ءۇمىت وي تارازىسىندا شارپى­سىپ, كەيدە ايقاسىپ جاتقانىن جاسىرا الماساق كەرەك. قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى قازىر وتا­نىمىزعا كەلىپ جاتقان شەتەلدىك ازا­مات­تاردىڭ قاي-قايسىنىڭ دا كوڭىلىن اۋ­دارىپ, بۇل قانداي عاجاپ قۇبىلىس دەگەن سوزدەرىن ءجيى ەستيمىز. كوزدەرى تەسىلە قا­راپ, اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇريدى. وسى ارادا ويىمىزعا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جو­لى» رومانىنداعى مىنا ءبىر سۋرەت ورالا بەرەدى. «... ءوتىپ بارا جاتقان بەس قىزدىڭ تاپ ورتاسىندا, جىبەك جال اق جورعا اتقا مىنگەن توعجان ەكەن. كوكتەمنەن سوڭ كورگەنى وسى. سۋدىراعان قارا جىبەك بيقاساپتان ادەمى جەڭىل شاپان كيگەن. باسىندا – جاپ-جاڭا قارا كامشات بورىك. موينىندا – ءاس­ەمدەپ, كەڭ وراعان قۇبىلما ءتۇستى تورعىن ءشالى. قۇلاعىندا ۇلكەن التىن سىرعاسى ىرعالىپ كەلە جاتقان توعجان, مىناۋ ات ۇستىندە, مىناداي توپ قىزدىڭ تاپ ورتا­سىندا, ءدال كوپ جۇلدىز اراسىنداعى شولپانداي. ات ءۇستى ءجۇرىس, شىرقاپ ايتقان داۋ­ىس جانە قۇربى قىزدارى – بوجەي قىز­دارىنا جانى اشۋى بار, بارشاسى توع­جاننىڭ قازىرگى ءجۇزىن ءبىر ءتۇرلى ماعىنالى نۇرعا مال­عانداي. اقماڭداي, اپپاق جۇمىر موينىنا, قولاڭ جىبەك شاشىنا بەتىنىڭ ۇلبىرەگەن قىزىلى سونشالىق جاراسىپ تۇر...». مىنە, وسىنداعى كامشات بورىك, جەڭىل شاپان, تورعىن ءشالى قانداي كەرەمەت كورى­نىس­تى بەرىپ تۇر. ۇلتىمىزدىڭ اۋىز تولتى­رىپ ايتار ادەمى ۇلگىسى عوي. ءبىز وسىنداي ادەمىلىكتى «قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى» (كۋنستكامەرا جيناعىنداعى) اتتى سۋرەتتى كىتاپتان دا كوردىك. كوزدىڭ جاۋىن الادى. قىزدىڭ باسىنداعى بوركى, ۇلبىرەگەن ۇكىسى, تالداپ ورگەن شاشى, ك ۇلىمدەگەن كوزى قان­داي, ءبارى دە جاراسىپ تۇر. بۇل قازان ءتوڭ­كە­رىسىنە دەيىنگى حالقىمىزدىڭ كيىم ءۇل­گىسىن دايەكتەيدى. وسىنداي ۇلگىنى ەل بولعان تۇس­تا جاستاردىڭ وي ساناسىنان ءوشى­رىپ, حيد­جاب كيۋگە اكەلسەك, حالقى­مىز­دىڭ بارى­نان كوز جازىپ قالمايمىز با؟ كەيىنگى ۇر­پاق ءبىر ەس جيعان كەزىندە, ۇلتىن تانىپ بىلگەندە الدىڭعى تولقىننىڭ مۇ­نىسى نەسى, بىرەسە انانىڭ, بىرەسە مىنا­نىڭ «قۇشا­عى­نان» تابىلعانى قالاي دەرى انىق قوي. قا­زىر حيدجاب كيۋ سالتقا اي­نال­عانى سونشا­لىق, مەكتەپتى قويىپ بالا­باق­شاعا دەيىن جە­­تىپ وتىر. ءبىز ءبىر كەزدەرى ءوزىمىزدىڭ ۇلگى­مىزدى مانسۇق ەتىپ, وزگەنىڭ قىزىعىنا جى­عىل­ساق, ەندى ەركىندىككە قول جەتكىزگەن تۇستا الەمنىڭ بارىن وي تارا­زىسىنا سالماي, بو­يى­مىزعا تالعامسىز جاپسىرۋمەن كەلەمىز. ەر مەن ايەلدى اجىراتۋ ەكىتالاي بولىپ بارادى. وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى اۋىز ادەبيەتىنەن ءدارىس وقىپ تۇرىپ, قازاقتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين قىزدا­رى­مىزدىڭ شاشىن جايىپ جىبەرەتىنىنە رەنىشىن اشىق ايتقانى بار. بۇل ءبىزدىڭ حال­قىمىزعا جات قىلىق ەدى, جاقسى ىرىم ەمەس ەدى, ەرىنەن ايىرىلعان ايەلدەردىڭ ءورىل­گەن شاشىن تارقاتىپ, باسىنا قارا جابۋشى ەدى دەپ قىنجىلعانى ءالى كۇنگە قۇلاق تۇبىنەن شىڭىلدايدى. قازاقتىڭ قىزىن ۇزاتارداعى كيىم ءۇل­گىسى, جاسايتىن جاساۋ-جابدىعى, ەر-تۇر­ما­نى قانداي ەدى؟ ارينە, ول ءداۋىر جوق. سونى زامانعا قاراي جاڭعىرتساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولماي ما؟ سونداي جانىڭا جاقىندى, قا­نىڭا ءنار بەرەتىندى مۇراعاتتاردان كور­گەن­دە, كوركەم شىعارمالاردان وقى­عان كەزدە, شىركىن-اي, وسىنى نەگە كۇندەلىكتى كيىم ءۇل­گى­سىنە اينال­دىر­مايمىز دەگەن ويعا قالاسىڭ. ارينە, حالقىمىز اتا ءدىنىن قاشاندا ارداقتاعان, اۋزىنان اللاسىن تاستاماعان. قانداي كيە­لى جەردە بولسا دا, اتا-بابا­سى­نىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقى­عاندا دا, ەسىنە تۇسىرگەندە دە, بۇرىن دا, وسى كۇنى دە اللانىڭ اتىن ءبىرىنشى اۋىزعا الادى. قا­زاقتىڭ دانىشپان اقىنى, تەڭ­دەسسىز حاكىمى اباي «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» دەيدى دە: «اللا ءمىنسىز, اۋەلدەن پاي­عامبار حاق, ءمۇمىن بولساڭ ۇيرەنىپ, سەن دە ۇقساپ باق», دەيدى. بۇل – ابايدىڭ عانا ەمەس, ابايدى ارداق تۇتقان بۇكىل قازاق­تىڭ ءسوزى دەسەك جاراسادى. يسلام ءدىنى ەش پەندەگە زورلىق كورسەت­پەيدى, زومبىلىق جاسامايدى, تەك بەيبىت ءومىر­دى قالايدى. ەندەشە, ءبىز اللاعا, جا­را­تۋشىعا يمانداي ۇي وتىرىپ, ۇلتتىق ءۇل­گى­مىزدەن جاڭىلىسپاۋىمىز كەرەك. پاي­عام­با­رىمىزدىڭ حاديسىندە «يسلام, ياعني مۇسىل­مانشىلىق جاريا نارسە, ال يمان – ءدىلىڭ­دە», دەيدى. «كيىمدەرىڭ جاراسىمدى بول­سىن, قاراپايىم كيىنۋ – يماندى­لىق­تىڭ بەلگىسى», دەيدى. ال شاكارىم: «قۇبا توبە دەگەندى ۇقساڭ كەرەك, ورىنسىزدىق ىستەمە بولساڭ زەرەك. ءمۇيىزى بار كىسىدەي ەدىرەيىپ, وزگە جۇرتتان بولماسىن ءتۇرىڭ ءبو­لەك», دەپ تاعى ءبىر ادامدىقتىڭ ايناسىن الدىڭا تارتادى. ءيا, جانىڭ مەن ءتانىڭ تازا بولماي تۇرىپ, ءار نارسەگە ەلىكتەپ, سو­لىقتاۋ ۇلتتى ۇشپاققا شىعارمايدى. الدىمەن نيەتىڭ ءتۇزۋ, جانىڭ تازا بولسا, اللا جاقسى ءىسىڭدى قابىل الادى, جولىڭدى وڭعا باستايدى. پايعامبارىمىز بالانى «بالاپانىم» دەپ ايالاعان. ءبارى دە تاربيەگە بايلانىستى دەگەن. بالا «اللا تاعالانىڭ بەرگەن سى­يى», دەپ قىزدى كەمسىتۋگە جول بەرمەگەن. «ەگەر تاڭداۋ ەركى ماعان بەرىلسە, قايتا قىز با­لانى ارتىق سانار ەدىم» دەگەن. قىز بالا­نىڭ جۇرەگى جۇمساق, ول ەرتەڭ ءبى­رەۋ­دىڭ قيماس سەرىگى دەپ تۇسىندىرگەن. مۇ­ن­داي ۇلىلىقتى ءبىزدىڭ قازاق حالقى دا عا­سىر­لار بويى جالعاستىرىپ كەلەدى. ەندەشە, ءبىز وسى ۇردىستەن ايىرىلىپ قالماۋ جا­عىن ءبىرىنشى كەزەككە شىعارۋعا ءتيىستىمىز. قاسيەتتى ءدىنىمىز بارلىق ادام ءبىر ءۇل­گىدە كيىنسىن, ءبىر ىزبەن ءجۇرسىن دەگەن تالاپ قويما­عانى جانە بار. ءار ادامنىڭ بەت الپەتى – ءوزىن تانىتاتىن كىتاپ ءتارىزدى دەگەن. سوعان قاراپ ءار ادامنىڭ بويىنداعى قاسيەتتى تا­نىپ-ءبىلىپ وتىرعان. ال سول نۇرلى ءجۇزدى قار­عادايىنان قالقالاپ قوي­ساق, قىز بالا ەرتەڭ ىنجىق, جالتاق بولىپ وسپەي مە. بۇل قازاق­قا ءتان قاسيەت پە, جوق. ەگەر ۇزىن كويلەك, باس كيىم كيۋ كەرەك بولىپ جاتسا, جەلبىرى اق قايىڭنىڭ جاپى­راعىنداي جاراسىپ تۇراتىن بۇرمەلى كوي­لەك­تى, ۇكىلى تاقيانى, كامشات بورىكتى كيگىزسەك, قازاق جۇرتىنىڭ بەت بەينەسى كو­رىنبەس پە ەدى؟ كەڭەس داۋىرىندە دە, قازىر دە وسىنداي ادەمى كيىم ۇلگىلەرىن ءۇل­كەنىمىز دە, كىشىمىز دە كوز الداۋ ءۇشىن ناۋ­رىزدا, نە جيىن-تويدا عانا كيىپ شىعاتى­نىمىز جاسىرىن ەمەس. ءوزىمىز دە باردى باعالا­ماي, وزگەدەن كورگەنگە جابىسۋ قازاق­تان قاشان قالار ەكەن؟ جوعارىدا قاسيەتتى حاديستەن كەلتىردىك, يماننىڭ دىلىڭدە ەكەنىن. ەندەشە, الدىمەن ءدىلىمىزدى تۇزەيىك, ءدىلىمىز تۇزەلسە ءدىنىمىز تۇزەلەدى, ساۋاتىمىز اشى­لادى. ودان كەيىن ۇلتتىق ۇلگىمىزدى سونىڭ نەگىزىندە قالپىنا كەلتىرىپ, قازاق كىم دەسە, مىنە, دەپ كورسەتەتىندەي كۇنگە جەتكىزەلىك. جاسىراتىنى جوق, ءبىزدىڭ ءدىن سالاسىنداعى ازاماتتاردىڭ كەيبىرەۋلە­رى­نىڭ وي-ولشەمى تومەندەۋ سەكىلدى. اسىرەسە, اۋىلدى جەردەگى مولدالاردىڭ قارىمى كوڭىلگە كۇمان كەلتىرەدى. مۇنداي نارسە ءدىنىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەي قوي­مايدى. وسى ارادا تاعى ءبىر ايتىلا باس­تاعان اڭگىمەنىڭ شەتىنە توقتالار بولساق, حالال دەپ حالىق بەت بۇرعان استىڭ دا جايى كوڭىل كونشىتپەي بارا جاتقان سەكىلدى. اتىنا زاتى ساي بولماي, ءتۇرلى پىكىرلەر تۋىنداۋدا. وعان بۇل ارادا دالەل-دايەك كەلتىرىپ جاتۋدى ارتىق كوردىك. ءيا, ءبىز زايىرلى مەملەكەتپىز. سوعان ساي بولۋ ءاربىر ازاماتتىڭ بويىنداعى قا­رىزى مەن پارىزى. دەگەنمەن, يماندىلىق دەپ حالقىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىنە كەلە بەرمەيتىن ۇلگىلەرگە ساقتىقپەن قاراعا­نى­مىز ءلازىم بولار. وسىدان 4-5 جىل بۇرىن رەسەيدىڭ ون وقىمىستىسى, ىشىندە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى دا بار, پرەزيدەنتتەرىنە حات جولداپ, ءدىن زاڭ شەڭبە­رىن­دە قىزمەت ەتۋ كەرەكتىگىن العا تارتقانى بار ەدى. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ مەملەكەت باس­شى­سى دا كوزقاراسىن حالىققا بىلدىرگەنى ءمالىم. سونى ەسكەرە بەرمەي, وزدەرىنىڭ كۇڭ­گىرتتەۋ بايلامدارىن تىقپالاعاندار تۋ­را­لى ۇستاز كوتەرگەن ماسەلەگە وي قو­سۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق دەپ بىلەمىز. سەبەبى, انا ءبىر جىلدارى ءبىرلى-جارىم حيد­جاب كيگەن قىزداردى كورگەندە, بۇل ۋا­قىتشا نارسە عوي دەپ كوپ كوڭىل اۋدارا قويماعان ەدىك. ەندى سول ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ, مەكتەپ پەن بالاباقشاعا جەتىپ وتىر. بۇل تۇستا پىكىر ايتپاۋعا بولمايتىن ءتارىزدى. حيدجاب كيۋ اركىمنىڭ ءوز ەركى, دەگەنمەن, مەملەكەت يەسى رەتىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۇلگىمىز ودان جوعارى تۇرۋى ءتيىس. ءبىز اتا-بابا قارىز ەتىپ قالدىرعان ۇلگىنى كەيىنگى ۇرپاققا قالىبىن بۇزباي, سىنىن كەتىرمەي, سىرىن وشىرمەي جەتكىزبەسەك, پارىزدى ورىنداماعانىمىز بولىپ سانا­لا­دى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءبىر كەزدەرى حيدجاب كيگەندەر سەكىلدى قازىر قو­عامدىق كولىكتەردە بەت الپەتىن مۇلدە جاۋىپ, قارا كيىمگە ورانىپ, كوزى عانا جىلتىرايتىندار دا كەزدەسە باستادى. ۋاقىت وتە كەلە اناسىن ارداقتاپ, قىزىن قۇرمەتتەگەن, ۇلكەننىڭ الدىندا ءجۇزىن ءتو­مەن سالعانى بولماسا, باسقا ۋاقىتتا دي­دا­رى اشىق جۇرەتىن قازاق قىزى, اناسى وس­ىنداي كەيىپكە تۇسە مە دەگەن قاۋپىمىزدى ايتا كەتسەك, ارتىق بولا قويماس. جالپى, حالقىمىز قاشان وزگەگە ەلىكتەپ, سو­لىق­تاۋدان تىيىلار ەكەن دەگەن ويىمىزدى دا ورتاعا سالدىق. ءبىر كەزدە ورىسقا ەلىكتەپ كيىنىپ ەدىك, ەندى ارابقا ەلىكتەپ كيىنبەسەك بولماي ما؟! «وزىڭە جانە ءوزىڭنىڭ با­سىڭا وزگەشەلىك بەرۋدىڭ ءتۇبى – ماقتان», دەپ اباي ايتپاقشى, بۇل ءۇردىس بۇگىن مۇ­سىل­مان بولۋدىڭ ماقتانىشى دەپ باعا­لان­عانمەن, ەرتەڭ ۇلتتىڭ ۇلگىسىن جويۋعا جەتكىزسە, ول قاسىرەت قوي. قازىر قازاققا سىن كوپ, سۇرىنبەي ءوتۋ مىندەت. مىندەت – ءمىنسىز بولعاندا ورىندالادى. سۇلەيمەن مامەت.