يگىلىك باستاۋى – ىقپالداستىق

ورتالىق ازيادا ەكونوميكالىق جاعىنان كۇنى بۇگىن ەڭ قارىمدى مەملە­كەت – قازاقستان. ونىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 217 ملرد اقش دوللا­رىنا تەڭ, ياعني بۇل – ەلىمىزدە وندى­رىل­گەن ونىمدەردىڭ قۇنى. ەگەر مۇنى سارا­پتاپ, مولشەرلەسەك, كورسەتكىش وزبەكستان­نىڭ ىشكى جالپى ونى­مى­نەن ءۇش جارىم ەسە كوپ بولىپ شى­عادى. سول سياقتى تۇرىكمەنستان مەن تاجىكستاندى, قىرعىزستاندى سا­لى­س­تىراتىن بولساق, ولاردىڭ ەكو­نو­مي­كالىق قۋاتى دا قازاقستان ەكونو­مي­كاسىنان 4,5 پەن 3,5 ەسەگە تومەن بولىپ شى­عادى ەكەن. كسرو-نىڭ داۋىرلەپ تۇرعان زامانىندا قۇدايى كورشى وزبەكستاننىڭ  ىشكى جالپى ءونىمى قازاقستاننان كوپ بولعانىن بىلەمىز. قازاقستان 90-شى جىلدارى ەكونوميكاسىنا ۇلكەن رەفورمالار جاساي وتىرىپ, بۇگىنگى دارەجەگە جەتتى. وسى ارادا تاعى ءبىر سالىستىراتىن قىزىقتى جاعداي بار. مىسال ءۇشىن ايتار بولساق, الماتى قالاسىنىڭ ىشكى وڭىرلىك ءونىمى قىرعىزستاننىڭ ىشكى جالپى ونىمىمەن تەڭ. بۇدان قانداي قورىتىندى شىعارۋعا بولادى؟! قازاقستاننىڭ وسىناۋ جىلدار ىشىندە شىن مانىندە ايماقتاعى قۋاتتى رەسپۋبليكاعا اينالعانىن كورەمىز. نازار اۋداراتىن تاعى ءبىر جاعداي بار, ول – ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ تەز ءوسۋى. جالپى, قازاقستان ءۇشىن بۇل تەڭدەسسىز جاقسىلىق دەسەك, كورشى مەملەكەتتەر ءۇشىن ولاردىڭ دەموگرافيالىق ءوسۋى بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ەلدىڭ تۇرمىسىن قيىنداتا تۇسۋدە. قازاقستاندا جا­سال­عان رەفورمالار كەزىندە وزبەكستان­دا جاسالماي قالدى. ال تابيعي بايلىق جايىنا توقتالساق, كورشى ەكى مەملە­كەت تە اۋزىن قۇر شوپپەن ءسۇرتىپ وتىر­عان جوق. وزبەكستاندا گاز بەن ۋران جەت­كى­لىك­تى. ال قازاقستاندا سىرتقا ساتاتىن گا­زى جوق, ەسەسىنە مۇناي ساۋدالايدى. سون­دىقتان دا, ايتارىمىز, ماسەلە ءتىپتى دە تابيعي بايلىقتىڭ سانىندا يا بولماسا مولشەرىندە ەمەس ەكەن. اتالعان كورشى مەملەكەتتەردە رەفورما بەلگىلەرى بار, الايدا, ول جاقىن ارادا وڭ ناتيجەلەر بەرە قويادى دەپ ايتۋ دا قيىن. قىرعىزستاننىڭ رەفورما ۇلگىلەرىن قولعا العانىنا كوپ جىل بولدى. حالىق تەز وسۋدە, نارىقتىق رەفورما كەشەۋىلدەگەن سايىن كەشەۋىلدەي تۇسۋدە. مۇنىڭ بارلىعى, اينالىپ كەلگەندە, ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ شايقالۋىنا اسەرىن تيگىزدى. قىرعىزستاندا ول ەكى رەت 1990 جانە 2010 جىلى ۋشىعىپ بارىپ باسىلدى. قازىر حالىقتار اراسىنداعى ىن­تىماقتاستىق جولىندا يگى قادامدار جا­سالۋدا. سول سەكىلدى وزبەكستان مەن تاجىكستان اراسىندا دا بەلگىلى دارە­جەدە ءوزارا قاقتىعىستار الدەنەشە رەت قايتالاندى. وزبەكستاندا تۇراتىن تاجىكتەر, تاجىكستاندا قونىس تەپكەن وزبەكتەر كوپ. يگىلىك تەك قانا ىنتى­ماق­تاسقان جاعدايدا كەلەتىنى ايدان انىق. تاجىكستاندا ءۇش جىلعا سوزىلعان ازامات سوعىسى دا ەلدىن ەسىن جيعىزباي تۇرالاتىپ كەتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ورتالىق ازيادا شەشىلمەگەن ءبىر ماسەلە تۇر, ول – ۇلتارالىق قاتىناستار. ءۇشىنشى ماسەلە, اۋماقتا ىنتى­ماق­­قا دەگەن ءۇمىت بار, بىراق, سوعان قا­راماستان, جاعىمدى وزگەرىستەر ءالى دە بولسا توبە كورسەتپەي تۇر. ەندى اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى وزەگىنەن وي سارالاپ كورەيىك. قازاقستان مەن وزبەكستان مەملەكەتتەرى قاتىناستارىنىڭ وڭ اسەرلى جاعى – قازاقستانعا كەلىپ جات­قان قازاق كوشى-قونىنىڭ 61 پايىزى وزبەكستاننىڭ ۇلەسىندە. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, بۇل – اتاجۇرتقا ورال­عان قانداستارىمىزدىڭ 600 مىڭنان استامى وزبەكتەر جاعىنان كەلىپ جاتىر دەگەن ءسوز. بۇل – وتە وڭ قۇبىلىس. مۇنىڭ وزبەكستانعا دا  پايداسى زور. ەلدەگى قازىرگى جۇمىسسىزدىق جاعدايىندا قازاق كوشى-قونىنىڭ  تيىمدىلىگى مول. قازىر ەكى ەل اراسىندا لوگيستيكالىق باعىتتا ورتالىقتار قۇرىلىپ, شە­­ك­­ا­رالىق ساۋدانىڭ دامۋىنا  مۇم­كىن­د­ىكتەر بەرىلدى. شەكارا مەن شەكارا ماڭىندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار  بوي كوتەردى. وزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىلىعى جاڭا نارىقتىق رەفورما جاساماق نيەتتە. بۇعان دەيىن وزبەكستاننىڭ ءبىر قىستاعىنان قالاعا كوشۋدىڭ قيىندىعى سول, وعان رۇقسات بەرىلمەيتىن. مۇنداي ۇساق-تۇيەكتىڭ بارلىعى ەكونوميكانىڭ تۇزەلۋىنە تەجەۋ جاسادى. رەفورمانىڭ قانداي جىلدامدىقپەن قانداي باعىتتاردا جۇرەتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى. قازاقستان قازىر قىرعىزستانعا ينۆەستيتسيا سالماق.  اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ كورشى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىمەن دە كەرى سالدوسى بار. بۇل, ارينە, ءبىز ءۇشىن ءتيىمسىز. كورشى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى بىردەي مۇنى ءبىلىپ تە, كورىپ تە وتىر. سوندىقتان, بىزدەن ءتىپتى, بيداي, مەتالل ساتىپ الۋعا دا ىنتالى. قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيا جاساۋىن كۇتەدى. ءوز مۇمكىندىكتەرى ازىرگە قاۋقارسىز. قازاقستان مەن اۋماقتاعى كورشى ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ىقپالى  تۋرالى بۇگىن ءبىز قىسقاشا وسىنداي تۇجىرىم جاسار ەدىك. ءازىمباي عالي, ساياساتتانۋشى الماتى