«قىرعي-قاباق» سوعىس قۇربانى

1. شىجعىرىلۋعا ءتيىس شۇجىق بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اس­سام­بلەياسىنا ءبىر رەت باس سۇققاننىڭ ءوزى عانيبەت. تىلشىلىك تىرلىك بارىسىندا جەر بەتىندەگى ەڭ بەدەلدى جانە بيىك سا­نالاتىن مىنبەردى دە كوردىك. سيپادىق. مۇندا كىم تۇرماعان! ءوز ەلىنىڭ, ءوز ۇلىسىنىڭ مۇددەسىن بىلاي قويعاندا, ءتىپتى جەكە ءوزىنىڭ مىقتىلىعىن كورسەتۋ ءۇشىن قالاي-قالاي سويلەمەگەن! سونىڭ ءبىرى كەڭەس وداعىنىڭ كوسەمى نيكيتا حرۋششەۆتىڭ 1960 جىلدىڭ كۇزىندەگى ءسوزى. «جاقىندا ءبىر كاسىپورىندا بول­دىم. وندا زىمىرانداردى تۋرا شۇ­جىق سياقتى شىعارىپ جاتىر», دەپ سوق­قان سول تۇستاعى ءبىزدىڭ باسشىمىز. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياق­­تالۋى ادامزاتتى تىنشىتا قوي­ما­دى. ويتكەنى, سونىڭ ناتيجەسىندە جەر شارى ەكى جۇيەگە جارىلدى. بۇرىنعى باعىتتارىن ساقتاعان اقش, انگليا, فرانتسيا, ۇشتەن ەكىسى ساقتالعان گەرمانيا, يتاليا, بەنليۋكس ايماعىنىڭ ءۇش, سكانديناۆيا تۇبەگىنىڭ ءتورت مەملەكەتى جانە باسقالارى كاپيتاليستىك جۇيەنى قۇرادى. كەڭەس وداعى سوعىس­تىڭ سوڭىنا قاراي ءوزى باسىپ العان شى­عىس ەۋروپانى, ونىڭ ىشىندە گەر­ما­نيانىڭ ۇشتەن ءبىرىن دەمو­كراتيا­لىق رەسپۋبليكا اتاپ زورلىقپەن سوتسياليستىك قوتانعا قامادى. ءبىر جاقتا ناتو, ياعني سولتۇستىك اتلانتيكالىق قورعانىس وداعى, ەكىنشى جاقتا ونىمەن سوعىسقا ءازىر ۆارشاۆا شارتى پايدا بولدى. سوتسياليستىك قوسىن ءوز قاناتىن كەڭگە جايۋعا ۇمتىلدى. ازيا, افريكا ايماقتارىنداعى كەيبىر ەلدەردە ءتوڭ­كە­رىس جاساپ, سوتسياليزم ورناتۋعا ۇم­تىلدى. ءار ەلدىڭ تەنتەكتەرىن تاۋىپ, قولتىقتارىنا سۋ بۇرىكتى. ليۆيادا – پولكوۆنيك مۋامار كاددافي, كۋبادا – كومەندانتە فيدەل كاسترو. «ىزدەگەنگە – سۇراعان» دەگەندەي, سوتسياليستىك قو­را­عا اياق استىنان قوسىلعان الاقانداي كۋبا الىپ اقش-تىڭ ءدال ىرگەسىندە تۇر­دى. تاياق تاستاساڭ تيەتىن جەر. تۋرا وسى كۋبانىڭ سوتسياليستىك رەسپۋبليكا بولىپ جاريالانۋى ەكى جۇيە اراسىن­داعى تارتىستى شارىقتاۋ شەگىنە جەتكىزگەنى بەلگىلى. بۇل تارتىستىڭ رەسمي اتى بار. ونى سول جىلدارى نۇرماحان ورازبەكوۆ سىندى قازاق جۋرناليستەرى «قىرعي-قا­باق سوعىس» دەپ ءساتتى اۋدارعان. بۇل قا­رۋ جۇمساۋعا دەيىن جاقسىلاپ جاراق­تانۋ باسەكەسى بولاتىن. ويتكەنى, 40-شى جىلداردىڭ سوڭىندا امەريكا قۇ­راما شتاتتارى مەن كەڭەس وداعى, ودان ءسال كەيىن ۇلىبريتانيا مەن فران­تسيا, قىتاي يادرولىق قارۋعا يە بولدى. ەندى سول اتوم, سۋتەگى بوم­با­لا­رى­مەن قارسىلاسقا سوققى بەرۋ ءتاسىل­دەرى قاراستىرىلدى. بۇل ورايدا 50-ءشى جىلدار سوڭىندا كەڭەس وداعى ءتورت باعىتتى قاراستىردى. ولار: ستراتەگيا­لىق بومبالاعىش ۇشاق; كونتينەنتا­را­لىق بالليستيكالىق زىمىران; كونتي­نەنت­ارالىق قاناتتى زىمىران; كونتي­نەنت­ارالىق ۇشاق-سنارياد. امەريكالىقتاردىڭ قولىندا ول كەز­دە 40 شاقتى زىمىران بار ەدى. كەشىكپەي جاڭا تۇرپاتتى «اتلاس» جانە «تيتان» اتالاتىن كونتينەنتارالىق بال­­ليستيكالىق زىمىراندارعا يە بول­ماقشى. وعان كەڭەس وداعى لايىقتى جاۋاپ بەرۋى كەرەك. جاۋاپ باستاپقىدا ىسپەن ەمەس, سوزبەن بەرىلدى. كەڭەس ودا­عىنىڭ كوسەمى نيكيتا حرۋششەۆ 1960 جىلى كۇزدە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىندا وتىرىپ امەري­كا­لىقتاردى الگى «شۇجىق سياقتى توق­تاۋسىز شىعىپ جاتقان راكەتالارمەن» قورقىتقان. شىن مانىندە ول كەزدە كەڭەستىڭ زىمىران شابۋىلىن جاسار شاماسى جوق ەدى. ستراتەگيالىق ماق­سات­تاعى زىمىران اسكەرىنىڭ قۇرىل­عا­نىنا ون اي عانا ۋاقىت وتكەن. جەتى پولك اسكەري كەزەكشىلىككە قويىلدى. ولار­دىڭ ەكەۋىندە «ر-5 م» اتالاتىن زى­مىران بولدى. ۇشۋ قاشىقتاعى 1200 شا­قىرىمنان اسپايدى. بەس پولك «ر-12» زىمىراندارىمەن قارۋلاندى. ولار 2000 شاقىرىم جەرگە سوققى جا­ساۋعا جارايدى. بىراق يادرولىق زاريادتى كوتەرىپ اقش قالالارىنا دەيىن جەتپەيدى. كورولەۆ جاساعان «ر-7 ا» زى­مى­رانى 8000 شاقىرىمعا دەيىن كوك مۇ­حيتتى كوكتەي ۇشۋعا قابىلەتتى ەدى. بىراق, ول بومبا تاستاۋعا ارنالماعان. ءارى ۇشىرۋ ءۇشىن ون ساعات بۇرىن ءازىر­لەۋ كەرەك. ال جانارماي قۇيىلعان قال­پى نەبارى ءۇش ساعاتقا شىدايدى. دەمەك, يادرولىق سوعىس ءۇشىن قولايسىز. ونىڭ ۇستىنە نەبارى تورتەۋى عانا جاسالعان. وسىنداي جاعدايدا بار ءۇمىت كەلەسى كونسترۋكتور ميحايل يانگەلدىڭ «ر-16» اتالعان بالليستيكالىق زىمىرانىنا ارتىلدى. ول 13000 شاقىرىمعا دەيىن ۇشۋى ءتيىس. ءارى ونى ۇشۋعا بىرنەشە مينوتتە ءازىر ەتۋگە بولادى. حرۋششەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىن باتەڭكەمەن توقپاقتاعان شاقتا بۇل زىمىران ءالى سىناقتان وتپەگەن. بىراق, سوعان جا­قىن­داپ قالعان. ەندى قالايدا ۇشىرىپ كورىپ, سوسىن جەلىدەگى شۇجىق سياقتى شى­عارا باستاۋ كەرەك. اتالمىش زىمىراندى جاساۋ نەبارى ءبىر جىل بۇرىن قولعا الىنعان ەدى. 1959 جىلى 13 مامىردا كپسس ور­تالىق كوميتەتى مەن سسسر مينيسترلەر سوۆەتى «م. ك.يانگەلدىڭ 586-شى ايرىقشا كونسترۋكتورلىق بيۋروسىندا ەكى ساتىلى كونتينەنتارالىق بالليس­تي­كالىق زىمى­ران جاساۋ تۋرالى» قاۋ­لى قابىلدادى. وعان «ر-16» دەگەن ات بەرىلدى. ال امەريكالىق ءتىزۋ جۇيەسىنە ونى «SS-7» دەپ جازىلعان. ۇكىمەت قاۋ­لىسىنا سايكەس زىمىراننىڭ باس كونس­ترۋكتورى ميحايل يانگەل بولدى, ال زى­مىراننىڭ قوزعا­عىشىن, ۇشىرۋ قون­­دىرعىسىن جانە باسقارۋ جۇيەسىن جاساۋ سول سالالاردىڭ باس كونس­ترۋك­تورلارى ۆالەنتين گلۋش­كوعا, ۆيكتور كۋزنەتسوۆقا جانە بوريس كونوپلەۆقا جۇكتەلدى. العاشقىدا زىمىراندى بايقوڭىردا تۇرعان جەر بەتىندەگى قوندىرعىدان ۇشى­رۋ كوزدەلدى. ويتكەنى, سول كەزدەگى بيلىك بەلگىلەگەن ۋاقىت تىم از ەدى. ۇكىمەتتى دە ءتۇسىنۋ كەرەك, الەمدە قا­لىپ­تاسقان ساياسي جاعداي بارىسىندا ۋاقىت ۇزاق ىرعالىپ-جىرعالۋدى كوتەر­مەيتىن. بۇل زىمىران بۇعان دەيىن كورولەۆ باستاعان ماماندار جاساپ شىققان زىمىرانداردان وزگەشە بولۋى ءتيىس. بىرىنشىدەن, زىمىراننىڭ ەكى ساتىسى ىسكە كەزەگىمەن قوسىلادى. كەڭەس وداعىندا ونىڭ الدىندا جاسالعان زىمىراننىڭ ەكى ساتىسى بىردەن ىستەيتىن. كەلەسى ايىرماشىلىعى زىمىراننىڭ جاعاتىن وتىنىندا. كورولەۆتىڭ زىمىراندارى وتتەگى جانە كەروسين قوسپاسىمەن ۇشا­تىن. ال يانگەل زىمىراندارىنىڭ وتىن باگىنا وتە ۋلى ديمەتيلگيدرازين دەگەن جاڭا قوسپا قۇيىلماق. كەيىن ونى قىسقارتىپ «گەپتيل» دەپ اتادى. قازاق ءۇشىن قاسىرەتتى ءسوزدىڭ ءبىرى وسى بولماق. حوش, زىمىراننىڭ ۇشارداعى سال­ماعى – 140 توننا, ۇزىندىعى – 34 مەتر. سوققى جاسايتىن تەرمويادرولىق زاريا­دى­نىڭ قۋاتى – 5,0 مەگاتوننا, ۇشۋ قاشىقتىعى – 13 000 شاقىرىم. كىمنىڭ بولسىن كوكەسىن تانىتاتىن قارۋ ەكەنى تالاسسىز. 2. بايگەگە تىگىلگەن باستار بايقوڭىر قالاسىن اسىقپاي ارالا­ساڭىز ەسكەرتكىشتەر, مونۋمەنتتەر, ستەل­­لالار كوپ ەكەنىن بايقايسىز. مۇن­داعى تاس تۇعىرلار مولشەرى جان باسىنا شاققاندا قازاقستان مەن رەسەيدىڭ قاي قالاسىنان بولسىن اناعۇرلىم ارتىق. ءبىر جەردە مەنمۇندالاپ العاشقى زى­مىران تۇعىردا تۇر. كەڭ اللەيا ورتا­سىنان اتاقتى «سويۋزدى» تاماشا­لاي­سىز. ءبىر مەكتەپتىڭ الدىندا عارىشتان ورالعان قۇلديلاۋ اپپاراتى قويىلعان. عارىش كەمەلەرى ءوز الدىنا, ءبىر تۇستا ءتورت ەبەلەكتى ۇشاق شىجىمعا وتىر­عى­زىلعان بۇركىتتەي بولىپ قالىپتى. قا­لانى سالعىزعان ءبارميننىڭ, كەڭەستىك زىمىراننىڭ اتاسى اتانعان كورولەۆتىڭ, ونىمەن باسەكەلەس, بالكىم باقتالاس بولىپ ءوز زىمىراندارىن ۇشىرعان يان­گەلدىڭ, چەلومەيدىڭ, سونىڭ بارىنە قوز­عاعىش جاساعان گلۋشكونىڭ, العاشقى عا­رىشكەر گاگاريننىڭ ەسكەرتكىشتەرى بار. كەيىن مارشال نەدەلينگە ەسكەرتكىش ورناتىلدى. بىزدىڭشە ءبىرىنشى ەسكەرتكىش سول كىسىگە قويىلسا كەرەك ەدى. بىراق, قۇپيالار زامانىندا مارشالعا ەسكەرتكىش تۇرعىزباق تۇگىل, وعان قاتىستى وقيعانىڭ ءبارى تاس بۇركەۋلى جاتتى. 1960 جىلى 22 اقپاندا سسسر مينيسترلەر سوۆەتى «ر-16» زىمىرانىنا قا­تىستى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرا­مىن بەكىتتى. البەتتە, قۇپيا جاعدايدا. ونىڭ توريەسى بولىپ قورعانىس مينيس­ترىنىڭ ورىنباسارى, ستراتەگيالىق ماق­ساتتاعى راكەتا اسكەرلەرىنىڭ باس قول­باسشىسى ارتيللەريا مارشالى ميتروفان نەدەلين تاعايىندالدى. بۇل كو­ميس­سيانىڭ باستى ماقساتى جاڭا زى­مى­راننىڭ ۇشۋ سىناعىن قابىلداپ الۋ ەدى. ميتروفان يۆانوۆيچ 40 جىل بويى اسكەري قىزمەتتە ءجۇردى. بىرنەشە قىر­عىنعا قاتىستى. الدىمەن ازامات, ودان يسپان, ودان فين سوعىسىن باستان ءوت­كەرىپتى. ۇلى وتان سوعىسىندا وت كەشكەن. ارتيللەريالىق بريگادانىڭ, كور­پۋستىڭ كومانديرى بولعان. ودان ءبىر­قاتار ارميالار مەن مايدانداردىڭ ارتيللەريا قولباسشىسى قىزمەتىن اتقار­دى. شىعىس ەۆروپاداعى بالاتون كولى ماڭىنداعى ۇرىس وپەراتسياسى ءۇشىن سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. سو­عىستان كەيىن ف.ە.دزەرجينسكي اتىن­داعى اسكەري اكادەميانى ءبىتىردى. 1959 جىلى وعان ارتيللەريانىڭ باس مار­شالى اتاعى بەرىلدى. جانە ەندى قۇ­رىلعان ستراتەگيالىق ماقساتتاعى راكەتا اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. كەيىن ساراپشىلار مەملەكەتتىك كو­ميس­سيانىڭ توريەسى بولىپ مارشال نە­دەليننىڭ تاعايىندالعانىن «وسى ىستەگى ەڭ باستى قاتەلىك» دەپ تۇجىرادى. ءويت­كەنى, مارشال ەمەس باسقا بىرەۋ كوميسسيا توراعاسى بولعاندا ونىڭ ورىن­باسار­لارى مەن مۇشەلەرى وزدەرىن باسقاشا ۇستار ەدى. پىكىرلەرىن, كۇدىكتەرىن بۇك­پەسىز ايتار ەدى. ال, باس قولباسشىعا ءۋاج ايتۋعا, كۇدىك كەلتىرۋگە ەشكىمنىڭ ءداتى بارمادى. مارشالدىڭ ءوزى زىمىران جانىنان كەتپەي وتىرعاندا, باسقا­لاردىڭ ەشقايدا مويىن بۇرۋعا, ءتىپتى ويلانۋعا مۇرشاسى بولمادى. اركىم ءوز باسىن بايگەگە تىگە وتىرىپ, جانتالاسا جۇمىس ىستەدى. 1960 جىلعى قىركۇيەك ايىنىڭ سو­ڭىندا يانگەلدىڭ ۇشۋعا ءتيىس زىمىرانى بايقوڭىرعا جەتكىزىلدى. سول تۇستا پوليگون باستىعى بولعان گەنەرال كونستانتين گەرچەك حح عاسىر سوڭىندا, بۇل تاقىرىپتاعى «قۇپيا» دەگەن تاڭبا الى­نىپ تاستالعان شاقتا ءوز ەستەلىگىن جاريا ەتىپتى. سوندا «بۇيىمنىڭ» بايقوڭىرعا وتە شيكى كۇيدە تۇسكەنىن وكىنىشپەن ەسكە الادى. «قيسىنعا, اقىلعا سالىپ قارا­عاندا «ر-16-نى» بايقوڭىرعا الىپ كەلۋ­دىڭ ءجونى جوق ەدى. ونىڭ ءىرى ولقى­لىقتارى, شالاعايلىقتارى جەتەرلىك ەكەن. بىراق ول تۇستا «جوعارى جاققا» زىمىراننىڭ سىناققا دايىن ەمەستىگىن ايتا الاتىن ەشكىم شىقپادى. ءبارى «ءساتىن سالسا» دەپ ويلادى. بىزدەر, سى­ناقشىلار وسىنداي جاعدايدى تاپ بولدىق جانە ونىڭ كەپىلىنە اينالدىق. جوعارى بيلىكتىڭ مەنمەندىگى اپات پەن باقىتسىزدىقتى جاقىنداتا ءتۇستى, ونى ىسىرىپ تاستاۋ ەش مۇمكىن بولمادى». 1960 جىلى بايقوڭىردىڭ باستىعى بولعان اسكەري ادام 40 جىلدان سوڭ وسىلاي مەمۋار جازىپتى. ءالى اقاۋى كوپ, ءجىبى شيراتىلماعان, ايىلى تارتىلماعان زىمىران سونىمەن بايقوڭىرعا اكەلىندى. جوعارى جاقتان دەرەۋ ونى سىناققا ۇشىراتىن كۇن بەلگىلەندى. 1960 جىلدىڭ 23 قازانى. جەكسەنبى ەكەن. ماسكەۋدەن وسىنداي نۇسقاۋ تۇسكەن ساتتە سىناق الاڭىندا ميتينگ وتەدى. وندا باس كونسترۋكتور يانگەل سويلەيدى. جەكسەنبى كۇنى ۇشۋى ءتيىس زىمى­راندى ساپارعا دايىنداۋ ءۇشىن 21 قازان جۇما كۇنى ەرتەمەن زىمىراندى قۇراس­تىرۋ-سىناۋ كورپۋسىنان ۇشۋ الاڭىنا الىپ شىقتى. 1989 ءبىز وسى قۇراستىرۋ-سىناۋ عيماراتىن ارنايى بارىپ كور­گەنبىز. بيىكتىگى شامامان التى-جەتى قابات ۇيگە پارا-پار عيمارات. ىشكى قا­بىر­عاسىن اينالدىرا سورەلەر مەن باس­پالداقتار كومكەرىپ تۇر. سول ارقى­لى ورتاعا تىگىنەن قويىلعان نەمەسە كول­دەنەڭ جات­قى­زىلعان زىمىراننىڭ كەز كەلگەن تۇسىنا باراسىز. عيماراتتىڭ ۇزىندىعى دا بارشىلىق. قازاقتىڭ تاي شاپتىرىمى بولماسا دا, بالا كەزدەگى بۇزاۋ ورىسكە تولىق جارايتىنداي. سىرتقى باس قاقپاسى ورتاسىنان جارمالانىپ, سىرىلىپ اشى­لادى. باي­قوڭىرعا تۇتاس ەمەس, ءىرى-ءىرى بولشەكتەر تۇرىندە جەتكىزىلگەن زىمىران تولىق كۇيگە تۋرا وسى جەردە كەلتىرىلەدى. ودان ءارى تەمىر جول ارقىلى سامعاۋ الاڭىنا جول تارتادى. ءبىز كور­گەندە بىرنەشە مارتە سولاي بولدى. حوش. ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز 1989 جىلعى كورىنىس قوي. ال 1960 جىلعى 21 قازاندا يانگەلدىڭ جاڭا زى­مىرانى قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىنەن تەمىر جولعا ارتىلماي, باسقا ادىسپەن شىعارىلدى. ونىڭ استىنا رەزەڭكە دوڭ­عالاقتى تەمىر اربالار قويادى دا, بەتون جولمەن ساۋمالداپ وتىرىپ 41-ءشى ۇشى­رۋ الاڭىنا جەتكىزەدى. ارنايى تەمىر تروستار ارقىلى زىمىراندى تىگىنەن كوتەرەدى. جان-جاعىنان قاۋسىرمالار ۇس­تاپ قالعان سوڭ بۇيىرىندەگى اربالاردى بوساتىپ, تومەن ءتۇسىرىپ الادى. ەندى بىرنەشە قاباتتى بيىك قاۋسىرمالارعا ءتۇرلى ماماندار شىعىپ, زىمىراندى سىناققا دايىنداي باستايدى. الدىمەن باكتارعا زىمىراننىڭ قوزعاعىشتارىن ىستەتىن وتىن قۇيىلعان. گەپتيل. وتاندىق زىمىران وندىرىسىندە بۇرىن پايدالانىلماعان اسا ۋلى قوسپا. تۋرا 100 توننا قۇيىلىپتى. بىراق, كەشىكپەي سول باكتان جەرگە تامشى تاما باستايدى. مەملەكەتتىك كوميسسيا تورەسى «بۇل اقاۋ سونشالىق ەلەۋلى مە, زى­مى­راندى ۋاقتىلى ۇشىرۋعا كەدەرگى ەمەس پە» دەپ سۇرايدى. ۇشىرۋ جۇمىسىنا جاۋاپتى باسشىلار مارشال الدىندا ابىرجىپ «ول سونشالىقتى ءمان بەرەتىن اقاۋ ەمەس» دەيدى. مارشال سوندا تامشى تامىپ تۇرعان جەرگە استاۋ قويۋعا تاپ­سىرما بەرەدى. جانە استاۋدى توگىپ تۇ­رۋعا كەزەكشى سولداتتار بولگىزەدى. ءسوي­تىپ ول كۇنى دايىنداۋ جۇمىستارى تىنىمسىز تامشىلار استىندا جۇرەدى. ەرتەسىندە, ياعني, 22 قازاندا زىمى­راندى ۇشۋعا ازىرلەۋشىلەر تاعى بىرنەشە كۇتپەگەن جاعدايلارعا تاپ بولعان. الدىمەن زىمىراننىڭ اۆتوماتتى باس­قارۋ جۇيەسى ەشكىم كۇتپەگەن كوماندا بەرەدى. زىمىران بولىكتەرىن قوزعا­عىش­تاردان وقشاۋلايتىن قالقانشا اشىلىپ كەتكەن. سوسىن الگى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ وزىندە باستى تاراتۋ شىنجىرى قارى­سىپ قالعان. مەملەكەتتىك كوميسسيا وق­شاۋلاۋ قالقانشالارىن اۋىستىرۋعا جانە شىنجىردى جوندەۋگە تاپسىرما بەرەدى. باسقارۋ جۇيەسىن جاساعان باس كونسترۋكتور ب. كونوپلەۆ «بۇكىل جۇيەنى جاڭالاۋدىڭ قاجەتى جوق, وسى قالپىندا ۇشىرۋعا بولادى» دەپ مالىمدەيدى مارشالعا. سونىمەن ەكىنشى كۇن وتەدى. سىناۋ جاسالۋى ءتيىستى 23 قازاندا زىمىراندى تىك تۇرعان قالپىندا ءجون­دەۋ مەن ازىرلەۋ جۇمىستارى جالعاسقان. مۇنىڭ ءبارى «ر-16-نىڭ» جانارماي تو­لىق قۇيىلعان كۇيىندە ىستەلدى. ءبىر جامانشىلىقتى سەزگەندەي باس كونسترۋكتور يانگەل مارشال نەدەلينگە «جانارمايدى اعىزىپ السا قاۋىپسىز بولار ەدى» دەپ قالادى. بىراق, وندا بىرنەشە اپتا جوعالماقشى. ال, اقش-پەن اراداعى جانتالاسقان جاعدايدا كەڭەس وداعى باسشىلارىنا كۇندەر نە, ساعات­تاردىڭ ءوزى ۇزاق بولىپ كورىندى. سونىمەن زىمىراندى دايارلاۋ 23 قازاندا اياقتالمادى. قانشا جانتالاس­قانمەن ۇكىمەت بەلگىلەگەن سىناق كۇنىنە ۇلگەرە المادى. سوسىن 24 قازاننىڭ تاڭى اتتى. تاعى كۇنى بويى قار­بالاس. باس حاتشى حرۋششەۆ قايتا-قايتا قوڭىراۋ شالادى. ستارت الاڭى باسىندا جۇرگەن مارشال نەدەلين ءار ساعات سا­يىن شىرىلداعان قىزىل تەلە­فوندى كوتەرەدى. اقىرى «اقاۋ­لاردىڭ ءبارى جوندەلدى» دەپ بايان­دا­لادى. ەندى زىمىراننىڭ ۇشىنا ءبىر ساعاتتىق ازىرلىك باستالادى. مارشال ۇشى­رۋ الاڭىنان 3 شاقىرىم جەردەگى قاۋىپسىز ايماققا سالىنعان باقىلاۋ بەكەتىنە كەلەدى. بىراق مۇندا بايىز تاۋىپ وتىرا الماپتى. بەس-ون مينۋت وتپەي جاتىپ, اجال ايداعانداي قايتادان ۇشى­رۋ الاڭىنا كەلگەن. مارشالدىڭ قايتا ورال­عانىن كورگەن پوليگون قىزمەت­كەر­لەرى كرەسلو اكەلىپ, ۇشاتىن زىمىران­نان نەبارى 15 مەتر جەرگە قويىپتى. قازىر بارىپ قاراساڭىز سول ورىندىق قويىلعان نۇكتەدە قىزىل ءمارمار تاس تۇر. وندا مارشال ميتروفان نەدەلين­نىڭ بارلىق لاۋازىمدارى مەن اتاقتارى, سوسىن قازا تاپقان كۇنى كورسەتىلگەن. 1960 جىلعى 24 قازان. مارشال قايتىپ كەلگەن سوڭ الىس­تاعى باقىلاۋ بەكەتىنە كەتكەن مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرى مەن ولارعا ەرىپ جۇرگەن توپ تا قايتادان وسىندا ورالدى. ويتكەنى بۇدان ەكى كۇن بۇرىن نەدەليننىڭ «كىم دە كىم بۇل سىناقتان قورىقسا, ۇيىندە وتىرسىن» دەگەنى ءار­كىم­نىڭ قۇلاعىندا قالعان. بايقوڭىردا كۇن باتىپ قالعان, ال ماسكەۋ ۋاقىتىمەن 18 ساعات 05 مينۋتتا جارتى ساعاتتىق دايىندىق باستالدى. بىراق, ەشكىم مارشالعا كەلىپ, ستارتقا تىكەلەي قاتىسى جوق ادامداردىڭ ەندى بۇل جەردە قالۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتە المادى. تۋرا وسى كەزدە سىناقتى ءازىر­لەۋ­شىلەر توكتى تاراتۋ باعدارلاماسىن باستاپقى ساتكە كوشىرۋ ءىسىن باستايدى. سول كەزدە ەشكىم كۇتپەگەن وقيعا بول­دى... زىمىراننىڭ ەكىنشى ساتىسىنىڭ قوزعاعىشى ءوز-وزىنەن ىسكە قوسىلىپ كەتتى. ەكىنشى ساتىنىڭ سونشالىق ىس­تىقپەن شىعارعان وتتى اعىنى ءبىرىنشى ساتى باگىنىڭ قاپتاماسىن قىزدىردى دا سۇراپىل جارىلىس گۇرس ەتە قالدى. نەبارى التى سەكۋندتا بۇكىل ۇشىرۋ الاڭى وتقا وراندى. بيىكتىگى 34 مەترلىك زىمىراندى قورشاعان قاۋسىرما ساتى­نىڭ ءار جەرىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان ادامدار شيراتىلا, بۇكتەتىلە وتتى جىپكە نەمەسە دوپقا اينالىپ, تومەن سال­بىراپ نەمەسە اۋاعا ۇشىپ جاتتى. بۇل ويدان شىعارىلعان كورىنىس ەمەس. زىمىراننىڭ ۇشۋ ساپارىن كينوكا­مەراعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن بايقوڭىرعا ارنايى توپ كەلگەن. ولار ءىستىڭ ناتيجەسىن لەن­تاعا تارتىپ, ماسكەۋدەگى مەملەكەت باس­شىسىنا اپارۋى كەرەك ەدى. كينوشىلار ستارتقا ءازىر تۇرعان. بىراق ءتۇسىرۋدى باستاماعان. ويتكەنى, ءالى جارتى ساعات­تاي ۋاقىت بار ەدى. ال زىمىراننىڭ بەلىنەن تومەن جالىن لاپ ەتە قالعاندا «سىناق باستالدى» دەپ ويلاعان وپەراتور دەرەۋ كامەرانى قوسادى. ءسويتىپ بۇل اپاتتىڭ بارىسى بەدەرلەنىپ قالدى. وسى كينوتاسپا كەيىن زىمىران ۇشىرۋ بارى­سىندا تەحنيكا قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ماماندارعا ارنايى كورسەتىلەتىن. ۇشىرۋ الاڭىنىڭ ارنايى تەمىر قا­شامەن قورشالىپ تاستالعانى پايدا ەمەس, زيانعا شىقتى. تالايلار سول قور­شاۋدان سەكىرە الماي جالىن كومەيىنە جۇتىلدى. دەنەسى جانىپ جاتقاننىڭ ءبىرازى دالاعا قاشىپ شىققانمەن, ءبا­رىبىر ورتەنىپ ءولدى. كەيبىرەۋلەر وتتان قاشىپ بەتون قۇدىققا باس ساۋعالاماق بولادى. بىراق, ول الگى ۋلى گەپتيلگە تو­لى ەكەن, تۇنشىعىپ قازا تابادى. ايت­پاقشى, ستارت الاڭىنىڭ سول جاق تۇ­سىندا قالقا قابىرعا بولدى. ونىڭ ار جاعىنا ارنايى تەحنيكا قويىلعان. قى­زۋى قاق ورتاسىندا 3 مىڭ گرادۋسقا جەتكەن جالىننان ءتىرى قالۋدى ويلاعان ءبىراز ادام سولاي قاراي قاشادى. اتتەڭ, قالقا مەن ارالىققا جاڭادان اسفالت جايىل­عان ەكەن. سونىڭ بيتۋمى قاس-قاعىمدا ەرىپ كەتەدى. ىعىپ كەلگەندەر سول ىستىق باتپاققا باتىپ ورتەنىپ ولگەن. دەرەۋ اپات دابىلى قاعىلىپ, بار­لىق الاڭدارداعى ءورت سوندىرۋشىلەر مەن قۇتقارۋشىلار وسىندا شاقىرىلدى. دەنەسىن كۇيىك شالعان, ۋلانعان بىراق ءالى كەۋدەسىندە قىبىرلاعان جانى باردىڭ ءبارى اۋرۋحانالارعا اتتاندىرىلدى. ولىك­تەردى جيناۋ مەن انىقتاۋ باستالدى. مارشالدىڭ دەنەسىن بالقىپ كەتكەن التىن جۇلدىز مەدالى ارقىلى انىق­تايدى. ەڭ ءىرى دەنەنىڭ باسقارۋ جۇيە­سىنىڭ باس كونسترۋكتورى بوريس كونوپلەۆ ەكەنى بىردەن بەلگىلى بولىپتى. نەدەلينمەن بىرگە جالپى ماشينا جاساۋ مينيس­ترىنىڭ ورىنباسارى گريشين, يانگەلدىڭ ورىنباسارى بەرلين, سوتسياليستىك ەڭ­بەك ەرى نوسوۆ جانە باسقاسى بار توق­ساننان استام ادام قازا تاپتى. الەكساندر نوسوۆ پوليگون باستىعىنىڭ عى­لىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى ەدى. يانگەلدىڭ ءوزى تەمەكى تارتىپ الۋ ءۇشىن شىلىم شەگەتىن ورىنعا كەتەدى. پوليگون باستىعىنىڭ ورىنباسارى گەنەرال-مايور مرىكين تەمەكىنى تاستاماق بولىپ, «ەڭ سوڭعى شىلىمىمدى شەگەيىنشى» دەپ يانگەلدىڭ سوڭىنا ىلەسەدى. سول كەزدە زىمىران جارىلىپ كەتتى. سوڭعى پاپيروس ءومىرىن ساقتاعان مرى­كين قالعان ومىرىندە «مەنى قۇتقارعان وسى» دەپ تەمەكى تارتىپ ءوتىپتى دەسەدى. ال يانگەلگە تەلەفون سوققان حرۋششەۆتىڭ ءبىرىنشى ءسوزى: «سەن نەگە بىرگە ورتەنىپ كەتپەگەنسىڭ؟» بولىپتى. 3. «جۋعاننان ەمەس, سىققاننان...» قاي ەل استاناسىندا بولماسىن ەرەكشە الاڭدار بار. بەيجىڭدە ءتيانانميندى كوردىك. لوندوندا بۋكينگەم سارايى الدىنداعى الاڭدا ساعاتتاپ تۇرعانبىز. رەسەيدىڭ باستى مايدانى – قىزىل الاڭ­نىڭ دا اۋماعى باسقالاردان كەم ەمەس. الاڭدى جيەكتەپ تۇرعان كرەملدىڭ بيىك قابىرعالارىنا ءبىراز قايراتكەردىڭ جەرلەنگەنى, دۇرىستاپ ايتقاندا دەنە­سىنىڭ ك ۇلى قويىلعانى بەلگىلى. سول جەردەن مارشال نەدەليننىڭ دە ك ۇلى قويىل­عان تاقتانى تاۋىپ الاسىز. ونىڭ قالاي قازا تاپقانى تۋرالى حابار كەشىگىپ جاريا ەتىلدى جانە اقيقات سوراقى تۇردە بۇرمالاندى. 1960 جىلى 28 قازاندا عانا كەڭەستىڭ ورتالىق گازەتتەرىنە ەلگە باسشىلىق جاسايتىن كپسس ورتالىق كوميتەتى, سسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمى جانە سسسر مينيسترلەر سوۆەتى اتىنان حابارلاما شىقتى. وندا: «1960 جىلى 24 قازاندا كپسس ورتالىق كوميتەتى مۇشەلىگىنە كانديدات, سسسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋ­تاتى, سسسر قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىن­باسارى, ستراتەگيالىق ماقساتتاعى راكەتا اسكەرلەرىنىڭ باس قولباسشىسى مارشال ميتروفان يۆانوۆيچ نەدەلين اۆياتسيا اپاتىنان قازا تاپتى», دەلىنگەن. باي­قو­ڭىردا بولعان جويقىن زىمى­ران جارى­لىسى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىل­عان جوق. اپاتتى ەستىگەن ماسكەۋ سول كۇنى-اق قۇپيا جاعدايدا مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇردى. ونى لەونيد برەجنەۆ باسقاردى. ءسال كەيىن سول برەجنەۆ ەل باسقارعان شاقتا بىرىنەن كەيىن ءبىرى قورعانىس ءمينيسترى بولاتىن گرەچكو مەن ۋستينوۆ سياقتى اسكەريلەر, گلۋشكو سىندى عا­لىم مەن سەربين سياقتى ورتالىق كوميتەت وكىلى بار بۇل كوميسسيا ساۋ ەتىپ ەرتەسىندە 25 قازاندا پوليگونعا كەلەدى. اەرودرومنان تۇسە سالا قوناق ۇيگە سوق­پاستان بىردەن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىنە جەتەدى. كوميسسيانىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى سۋىت ءوتتى. وعان «ر-16-عا» قاتىسى بار جانە كەشەگى اپاتتان ءتىرى قالعان باس­شىلار مەن ماماندار شاقىرىلدى. برەج­نەۆتىڭ اۋزىنان ءبىرىنشى بولىپ «ءبىز ەشكىمدى جازالامايمىز» دەگەن ءسوز شىق­تى. بۇل لەپەس باس حاتشى حرۋششەۆتىڭ باس كونسترۋكتور يانگەلگە: «سەن نەگە بىرگە ورتەنىپ كەتپەگەنسىڭ؟» دەگەنىنە قاراعان­دا يماندى ەدى. مەملەكەتتىك كوميسسيا ءوز كەزەگىندە تەحنيكالىق كوميسسيا قۇر­دى. ويتكەنى, ءبارىبىر بۇل زىمىران سى­ناق­تان ءوتىپ, ساپقا تۇرۋى كەرەك. تەحنيكالىق كوميسسياعا سسسر قورعا­نىس تەحنيكاسى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت توريەسى كونستانتين رۋدنەۆ باسشىلىق ەتتى. كەلەسى كۇنى-اق ولار اپات سەبەپتەرىن تولىق انىقتاعان بايانداما ازىرلەپ, مەملەكەتتىك كوميسسياعا ءمالىم ەتتى. «زىمىران اپاتىنىڭ كەمشىلىگى باس كونسترۋكتور ميحايل يانگەل تاراپىنان ەمەس» دەلىندى وندا. جارىلىسقا سوق­تىرعان اقاۋ زىمىراندى باسقارۋ جۇيە­سىنەن كەتتى. ونىڭ باس كونسترۋكتورى كونوپلەۆ وتتا كۇيىپ قازا تاپتى. ال ناق كىنالى ۇشۋ الدىنداعى نۇسقاۋدى تولىق ورىنداماعان وپەراتور كورىنەدى. بىراق, برەجنەۆ ۋادەسىندە تۇرىپ, ونىڭ اتىن انىقتاۋ مەن جازالاۋعا جول بەرىلمەدى. «ەڭ باستى قاتەلىك زىمىراننىڭ جانارماي قايتا قۇيىپ الىنباعان قالپى جوندەلۋىندە» دەپ كورسەتىلدى. بۇل ورايدا «سولاي بولسىن» دەگەن ۇيعارىمدى «ر-16» راكەتاسىن سىناۋ جونىندەگى باستاپقى مەملەكەتتىك كوميسسيا توريەسى نەدەلين ايتقان. مارشال دا ەندى مارقۇم. اپاتتان كەيىنگى برەجنەۆ باسقار­عان مەملەكەتتىك كوميسسيا سول جەردە شۇعىل شەشىمدەر قابىلدايدى. نەدە­ليننىڭ دەنەسى, انىعىندا ك ۇلى ءماس­كەۋدەگى قىزىل الاڭدا جەرلەنەتىن بول­دى. سسسر جالپى ماشينا جاساۋ مي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى لەۆ گريشين­نىڭ مۇردەسى دە ماسكەۋگە اتتان­دى­رىلدى. بىراق ونى دابىرا ەتپەي, ەشكىمگە سەزدىرمەي نوۆودەۆيچەۆو زيرا­تىنا قويادى. لاۋازىمى ۇلكەن بولسا دا ونىڭ قازا تاپقانى تۋرالى اقپارات, كوڭىل ايتۋ ەشقانداي باسىلىمعا بەرىلمەدى. زىمىراندى سىناۋعا دنەپروپەتروۆسكىدەگى 586-ايرىقشا كونس­ترۋك­تورلىق بيۋروسىنان كەلگەن, ەندى قازاق جەرىندە كۇيىپ, ۋلانىپ قازا بولعان ال­تى ماماننىڭ دەنەسى ۋكرايناعا ءجو­نەل­تىلدى. بىراق ول جەردە ۋلاتپاي-شۋلاتپاي جەدەل جەرلەپ تاستاۋ تاپسى­رىل­دى. ال, كوسمودرومدا قىزمەت ەتكەن پوليگون باستىعىنىڭ ورىنباسارى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى نوسوۆ باس­تاعان اسكەريلەردىڭ دەنەسىن لەنينسك قالاسىندا جەرلەۋ ءۇشىن باۋىرلاستار مولاسى قازىلدى. وندا «1960 جىلى 24 قازاندا اسكەري پارىزدى ورىنداۋ كەزىندە قازا تاپقاندار ماڭگىلىك ەستە» دەگەن جازۋى بار بەلگى قويىلدى. اپات قۇرباندارىنىڭ تولىق ءتىزىمى كەيىن بايقوڭىر اتانعان قالاداعى عارىش مۇراجايىندا ساقتاۋلى. رەسمي دەرەك بويىنشا 92 ادام قازا تاۋىپ, 125 ادام جاراقات الدى. بىراق كەيىن ساراپ­شىلار, ءتىپتى شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر «قۇربان سانى بۇدان الدەقايدا كوپ» دەيتىن بولادى. ەندى اقيقاتتى انىق­تاۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز رەسمي ەسەپتى قاناعات قىلامىز. مارشال قازا تاپقانمەن زىمىران­دى قاتارعا قوسۋ جۇمىسى توقتامادى. وعان اۋرۋحانادان جازىلىپ شىققان باس كونسترۋكتور يانگەلدىڭ ءوزى مۇ­رىندىق بولدى. ول اپات ساتىندە شى­لىم شەگۋگە كەتكەنمەن, جارىلىستان كەيىن ادامداردى قۇتقارماق بولىپ, ورتكە الدىمەن جۇگىرىپتى. سول جەردە ۋلى گاز وكپەسىنە تولىپ, ەسەڭگىرەپ قۇلاعان. ۋلانعانى, تەلەفون ارقىلى حرۋششەۆتىڭ سىلكىلەگەنى از بولعانداي, ونى وداقتاس رەسپۋبليكا ۋكراينا ور­تا­لىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نيكولاي پودگورنىي بيۋروعا سالادى. ويتكەنى, كوممۋنيست رەتىندە يانگەل وسى رەسپۋبليكانىڭ ەسەبىندە تۇر. ودان ماسەلەسىن دنەپروپەتروۆسك وب­لىس­تىق پارتيا كوميتەتى قارايدى. قا­زاق مۇندايدى «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى – ەتەكتەن» دەسەك كەرەك. ءناتي­جە­سىندە باس كونسترۋكتور ينفاركت الىپ تىندى. بىراق, تابيعاتى قايسار ادام ەكەن, اۋرۋحانادا جاتىپ زىمىران اقاۋلارىن قالاي جويۋ كەرەكتىگىن تو­لىق ەسەپتەپ شىعىپتى. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا دنەپروپەتروۆسكىدە كەلەسى «ر-16» زى­مى­رانى زاۋىتتىق سىناقتان ءوتتى. يانگەل ونىڭ باسقارۋ جۇيەسىن جاڭادان, باسقاشا جاساتتى. تاعى باسقا ۇساق كەمشىن تۇستارىن پىسىقتادى. 1961 جى­لى قاقاعان قاڭتار ايىندا ەكىنشى زىمىراندى ءوزى بايقوڭىرعا الىپ كەلدى. 2 اقپان كۇنى زىمىران ساتىمەن ۇشىپ شىقتى. ول قۋاتى بەس مەگاتوننا بولاتىن وقباسىنى الىپ ۇشۋعا قا­بىلەتىن تانىتتى. راس, سىناق با­رى­سىن­دا ءتۇسۋى كەرەك نۇكتەدەن ءسال اۋىتقىپ كەتەدى. بىراق بۇل كەلەسى جولى تۇزەۋگە بولاتىن نارسە ەدى. ەكىنشى سىناقتان كەيىن كەڭەس وداعى قارسىلاسقا قانداي قاشىقتىقتان بولسىن قۋاتتى يادرولىق سوققى بەرەتىن مۇمكىندىككە يە بولدى. بۇل اپاتقا قاتىستى سوڭعى دەرەك مىناداي. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرە­زي­دەنتى بوريس ەلتسين ءوز قىز­مە­تىنەن كەتەرىنەن ءسال بۇرىن 1999 جىلى 20 جەلتوقساندا «ر-16» كونتينەن­ت­ارالىق بالليستيكالىق زىمىرانىن ءبى­رىنشى جاۋىنگەرلىك سىناۋعا قاتىس­قان 99 ادامدى «ەرجۇرەكتىك» وردەنىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان. ءتىرى جۇرگەنى بىرەر ادام ەكەن. ەڭ شەنى ۇلكەنى – وتستاۆكاداعى گەنەرال-پولكوۆنيك كونستانتين گەرچيك. قات­تى كۇيىك شالعاندا كەڭەستىڭ ەڭ مىقتى دارىگەرلەرى تەرىسىن تۇتاسقا جۋ­ىق قايتا قالپىنا كەلتىرىپ بەرگەن. سو­نىڭ وزىندە پوليگون باستىعى قىزمەتىن تاستاماعان. اقىرى زىمىران اسكە­رى­نىڭ باس قولباسشىسى قىزمەتىنە دەيىن جەتكەن. جاسىنا وراي اسكەري سالادان كەتكەن سوڭ بايقوڭىر كوسمودرومى ارداگەرلەر كەڭەسىن باسقارعان. سوسىن... جانە ءبىر دەرەك ايتا كەتەيىك. وسى زىمىراندى جاساۋشى, اپاتقا تىكەلەي كۋا بولۋشى ميحايل يانگەل كەيىن ءوز اجالىنان, التىنشى الدە جەتىنشى ينفاركتەن كەيىن كوز جۇمادى. بار قاتەلىكتى تۇزەپ, زىمىراندى ءساتى­مەن ساپقا قويعان سوڭ. دەمەك ونىڭ دا مارشال نەدەلين سياقتى بايقوڭىردا ەسكەرتكىش بولىپ تۇرۋعا حاقىسى بار. سوسىن گەپتيل تۋرالى قوسۋعا بولا­دى. بۇل پالە اقىرى زىمىران ۇشىرۋ­داعى باستى جانارمايعا اينالدى. قا­زاق دالاسىنا قاپەلىمدە زىمىران قۇلاعان سايىن «گەپتيل توگىلدى» دەپ ات­تاندايتىن بولدىق. مارشال نەدەلين باستاعان جۇزگە جۋىق ادامنىڭ عانا ەمەس, بەتپاقدالا مەن سارى­ار­قادا قىرىلعان ميلليونداعان كيىكتىڭ اجالىنا گەپتيل سەبەپشى دەسەك, ەشكىم ءبىزدى وتىرىكشى دەي قويماس. وتىرىكتىڭ كوكەسى بۇدان جارتى عاسىر بۇرىن اي­تىلعان. «مارشال نەدەلين ۇشاق اپا­تىنان قازا تاپتى...».!!! قاينار ولجاي. الماتى – بايقوڭىر – ماسكەۋ – الماتى. سۋرەتتە: 1. بايقوڭىر قالا­سىن­دا­عى ميتروفان نەدەلين ەسكەرتكىشى.