جىلىلىق پەن سۇلۋلىق مەرەكەسى

تاۋبە, عاسىرلار توعىسىندا سارىارقانىڭ سامالى وڭىنان سوعىپ, زامان تۇزەلدى. تۇندىگى ءبۇتىن تاۋەلسىز ەل بولدىق, ءوز قولىمىز ءوز اۋ­زى­مىزعا جەتتى. بودان بولعان كەزدەرى كوز جازىپ قالعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز قايتا جاڭ­عىرىپ, حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە. سوناۋ 80-جىلداردىڭ سوڭىندا سولتۇستىكتە اق قار, كوك مۇزدىڭ ۇستىندە تۇتانعان الاۋداي – ءاز ناۋرىزبەن قايتا قاۋىشقان حالىقتىڭ دا قۋانىشى شەكسىز ەدى. قىزىلجار وڭىرىندە التى اي قىس تۇسكەن قالىڭ قاردىڭ كوبەسى ناۋرىزدا ەركىن سوگىلە قويمايدى. سوعان قاراماستان, العاش رەت وبلىس ورتالىعىندا, بارلىق اۋدانداردا كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, قازان كوتەرىلدى. كوڭىل تولقىدى, جانارعا جاس ءۇيىرىلدى. ول – قۋا­نىشتىڭ كوز جاسى! حالىق مارە-سارە بولىپ, ءبىر-بىرىنە «جىل باسى قۇتتى بول­سىن!», «اق مول بولسىن!» دەگەن سياقتى, بۇرىن ءتىل ۇشى­نا ءجيى ىلىگە بەرمەيتىن اق تىلەكتەر ارنادى. سودان بەرى بۇل وڭىردە دە ناۋرىز مەرەكەسىن جىل باسى رەتىندە ءدۇر­كى­رەتىپ اتاپ ءوتۋ داستۇرگە بەرىك ەندى. بۇل كۇنى ەلىمىزدىڭ بار­لىق ەلدى مەكەندەرىندەگى سياق­تى كونە قى­­زىل­جار­دىڭ كوشە­لەرى­نە دە حا­لىق سيماي كەتەدى. سو­لاردىڭ جاي­دارى ءجۇز­دەرى, شات كۇلكىسى كوكتەمنىڭ شۋا­عى­مەن نۇرلا­نىپ, تابيعات-انا ەرەك­شە ەلجىرەيدى. وسىنداي جىلىلىقتىڭ, سۇلۋلىقتىڭ سىرىن قاسيەتتى مە­­رەكەنىڭ تاريحى مەن تابي­عا­تى­نان ىزدەۋ ءجون سياقتى. تا­ر­يح قويناۋىنان بىزگە جەتكەن ءبىر اڭىزدا نۇح پايعام­بار­دىڭ كەمەسى قازىعۇرتقا كۇن مەن ءتۇن­نىڭ تەڭەسكەن ۋا­قى­تىندا كە­لىپ توقتاعانى اي­ت­ى­لادى. زەرت­تەۋ­شىلەر ناۋ­رىز مەرەكەسى توي­لان­عالى 127 عاسىر ءوتتى دەگەن دەرەكتى دە جوققا شى­عار­مايدى. ۇلى اباي­دىڭ «ول كۇن­دە ناۋ­رىز دەگەن ءبىر جاز­عىتۇرىم مەي­­­را­مى بولىپ, ناۋ­رىزناما قى­لا­مىز دەپ توي-تاماشا قىلادى ەكەن» دەۋى دە, ناۋ­رىزدىڭ تا­مىرى تەرەڭدە جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك. قازاقتىڭ ناۋرىز كەلگەندە ەرەكشە قۋا­نۋى­نىڭ, شاتتانۋىنىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا جاتىر؟ مالى مەن جانىن ساقتاعان قازاق جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالى مىنەزىن قالت جىبەرمەي قاداعالاعان, بارىنە ءمان بەرگەن, قىس جەڭىل بولسا – قۇت, اۋىر بولسا – جۇت بولاتىندىعىن ەسكەرگەن. ول ءتورت ت ۇلىكتى امان ساقتاۋ ءۇشىن قىسقى ايازدا, اق تۇتەك بوراندا كورمەگەندى كورىپ, مالىمەن بىرگە ءورىپ, جۋان­نىڭ جىڭىشكەرەر, جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەر شاعىنان شارۋاسىن كۇيزەلتپەي, اشارشىلىققا ۇشىرا­ماي, امان-ەسەن ءوتۋدى اڭساعان. سول كۇنگە جەتكەن­دە, ارينە, ەرەكشە قۋانعان. سول سەبەپتى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قازان تولتىرا اس ازىرلەپ, مولشىلىق بولۋىن تىلەگەن. وكىنىشكە وراي, كۇتپەگەن جەردەن وسى قۋا­نىش ساپ تىيىلدى. كەڭەس ۇكىمەتى اتالمىش مەرەكەنى يسلام ءدىنى تۋدىرعان “كەرتارتپا ءرا­سىم­دەر” قاتارىنا جاتقىزىپ, 1926 جىلى رەسمي تويلاۋعا تىيىم سالدى. يسلام ءدىنى بۇل ولكەگە سەگىزىنشى عاسىردان ەنە باستاعانىن, ال ناۋرىز قازاق دالاسىندا ودان بۇرىن توي­لان­عانىن ەسكەرسەك, بۇل قيسىنسىز, قيا­ناتتى شەشىم ەدى. قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان جۇ­م­ا­­باەۆ تا وسىنى داتتەيدى. «قازاقتىڭ ناۋرىزى – ءدىن مەي­رامى ەمەس, تۇرمىس مەيرامى, شارۋا­شى­­لىق مەيرامى. بۇل مەيرامدى دۇرىستاپ وتكىزۋ كەرەك. بۇل مەيرامدى تۇرمىسپەن, عى­لىممەن بايلا­نىس­تىرىپ, قوعامعا پايدالى يگى ءىس ج­ا­سايتىن, اۋىل ادامدارىن تاپ جىگىمەن ۇيىم­داستىراتىن مەيرام ەتۋ كەرەك», – دەپ جازدى ول. اتاقتى ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆ ءوزىنىڭ كۇندەلىگىندە: «قازاقتىڭ جىلى ناۋرىزدان باس­تالادى. جىلدىڭ باسى جازعىتۇرعى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىنەن باستالۋى, ارينە, دۇرىس. بۇل – تابيعاتتىڭ ءوزىنىڭ جاڭارۋى, وسىمدىك تە, جان-جانۋار دا ءبىرى بۇرشىك اتىپ, ءبىرى تولدەپ, جا­ڭا­رىپ, تۋىندى بەرىپ جاتاتىن كەزى... كۇن مەن ءتۇن­نىڭ جازعىتۇرعى جانە كۇزگى تەڭەۋلەرىندە قان­شا­ما ءمان, قانداي ءجون سىلتەۋ جاتىر دەسەڭىزشى! تۋار كەز, وسەر كەز, كوبەيەر كەز, توزار كەز, ەسكىرەر كەز دەسىپ تۇرعان جوق پا؟!» – دەيدى. ناۋرىزعا قا­تىستى ويلارىن عابەڭ كۇندەلىگىنە 1926 جىلدان كەيىن تۇسىرگەن سياقتى. ويتكەنى, ول «وزىق» ەل­دەر­دىڭ جىل باسىن قاڭتاردان باستاۋىندا ەش­قان­داي عىلىمي اقتاۋ جوق, كۇشتىڭ ەرىكسىز كوندىرۋى عانا بار», – دەپ قىنجىلىس بىلدىرە كەلىپ: «ادام بالاسى ءبىر كەزدە ءوز قىلىعىنا ءوزى ادىلەت جولى­مەن قاراپ, عىلىمعا ءدال سۇيەنگەن كەزدە, بۇل ماسەلەگە ءبىر ورالماي قويماسقا كەرەك», – دەپتى. جازۋشىنىڭ كورە­گەن­دىگىنە باس يەسىڭ. ناۋرىزدىڭ تابيعاتى ىزگىلىككە, بىرلىككە, مەيىرىمدىلىككە, ءبىر سوزبەن ايت­قان­دا, تەك جاقسىلىققا نەگىزدەلگەن.سودان دا, ناۋ­رىز ءبىز­دىڭ ەلى­مىز­دە جىل باسى عانا ەمەس, بەرە­كە-ءبىر­لىكتىڭ, قا­يى­رىم­دى­لىق پەن ءىز­گى­لىكتىڭ مەرەكەسى رەتىندە توي­لانىپ كەلەدى. بۇل كۇنى ۇلكەن بولسىن, كىشى بول­سىن, كوشەگە شىعىپ, كوڭىلدى ويىن-ساۋىق­تارعا قا­تى­سادى. مەرەكە باع­دار­لا­ما­سى شەڭ­بەرىن­دە ءتۇرلى سايىستار ۇيىم­داس­تىرىلىپ, ارنايى قۇرىلعان ساحنالاردان ءان مەن جىر توگىلەدى. ءار ۇيدە قازان كوتەرىلىپ, ناۋرىز كوجە پىسىرىلەدى. ناۋرىز داس­تارحانى باسقا دا تا­عام­دارعا تولادى. ءبىر قۋانارلىعى, سوڭعى كەزدە ادال اسقا اراق-شاراپتى ارالاستىرماۋعا كوپ كوڭىل بولىنۋدە. ول دا تەگىن ەمەس. ناۋرىز مەرەكەسى كۇندەرى شاراپ ءىشۋ, رەنجىسۋ سياقتى جاعىمسىز ادەتتەرگە ەجەلدەن قاتتى تىيىم سالىنعان. جوعارىدا ناۋرىزدىڭ سالتىمىزعا قايتا ورا­لۋى­نا ۇلت جاناشىرلارىنىڭ كوپ ەڭبەك ءسىڭىر­گە­نىن ايتتىق. سولاردىڭ ءبىرى – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قىزىلجار اۋدانىندا تۇراتىن سا­قىپ قۇسايىنوۆا. ول جىلدا ناۋرىز تويىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى. ەلىمىزدىڭ ىسكەر ايەلدەرى­نىڭ سەزىنە ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت قاتىسقان ويماق شەبەرى, قازاقتىڭ قولونەرىن دارىپتەپ, جاس ۇرپاقتى قاستەرلى قۇندىلىقتارعا باۋلىپ جۇرگەن ساقىپ راقىمجانقىزى ناۋرىزدى ناعىز حالىق­تىق مەرەكە دەپ بىلەدى. «ناۋرىزدىڭ ءسانى, ءانى قازاقتىڭ بو­يىن­داعى اسىل قاسيەتتەردەن كورىنىس بەرەدى. ونىڭ ءالى اشىلماعان مۇمكىندىكتەرى مول. ماسەلەن, ناۋ­رىزعا قاتىستى پايدا بولعان ناۋرىزناما, ناۋ­رىز­كوجە, ناۋرىز تويى, ناۋرىز جىرى سياقتى اتاۋ­لاردىڭ ءبارىنىڭ دە استارىندا ۇلكەن وي, ما­عى­نا جاتىر, وسىنى جاستارعا جەتكىزۋىمىز كەرەك», – دەيدى ول. ...جاقىندا اۋىلعا بارىپ قايتتىم. قوي قوز­داپ, قورا شۋعا تولىپ, مال تولدەپ جاتىر ەكەن. دي­قان­دار ەگىس قامىنا كىرىسىپ كەتكەن. ال بالالار كوكتەم قۇسى – ناۋرىزدەكتى اسىعا كۇتىپ ءجۇر. كەشىكپەي ولار دا كەلەدى. وسىلاي ناۋرىز قايتا ورالعالى قىزىلجارعا دا كوكتەم ەرتە كەلەتىن بولدى. جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.