قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ بيىك بەلەسى

وتكەن جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانۋى ۇلكەن ساياسي وقيعا بولدى. وسىناۋ بيىك بەلەسكە ەلىمىزدىڭ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان بەيبىت سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىرمىز. بۇل –حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان ەلىمىزگە بىلدىرىلگەن زور سەنىم. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بەيبىت باستامالارى حالىق­ارالىق قوعام­داستىق تاراپىنان ۇدايى قولداۋعا يە بولىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ سايا­سي ارەناداعى بەدەلىنىڭ وسە تۇسۋىنە جول اشۋدا. مۇنىڭ ءبىر دالەلى – ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشە­لىگىنە سايلانۋى. قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى قىز­مەتىنە ۇلكەن دايىندىقپەن كىرىس­تى. باستى ۇستانى­مىن, ناقتى باعىتىن ايقىنداپ الدى. نە­گىزىندە, ەلىمىزدىڭ ىزگى نيەتى, بەيبىتشىلىكتەن وزگە قالاۋى جوق پەيىلى الەمدىك قو­عامداستىققا بۇرىننان بەلگىلى. سوندا دا بولسا, مەملەكەتىمىزدىڭ وسى يگى مۇراتتار جولىن­داعى ساليقالى ساياساتىن كۇنى كەشە, دالىرەگى, 2017 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ-نىڭ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنە ارناعان ساياسي ۇندەۋى ارقىلى تاعى ءبىر رەت جاھانعا پاش ەتتى. «قاۋىپسىز, ءادىل جانە وركەندەگەن الەم قۇرۋ ءۇشىن جاھاندىق ارىپتەستىكتى نى­عايتۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ تۇجى­رىمدامالىق كوزقاراسى» اتتى بۇل ءۇن­دەۋدە 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ ەلىمىزدىڭ الداعى ەكى جىلدا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە ءوز جۇمىسىن باستاعانى ايتىلا كەلىپ, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلانۋىمىز حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەلىمىزگە جانە ونىڭ بەيبىت ساياساتىنا, قازاقستاندىق باستامالار مەن بۇۇ-نىڭ الەمدە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ءرولىن كۇشەيتۋ بويىنشا ۇسىنىستارعا كورسەتىلگەن زور سەنىمى ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. ۇندەۋدە: «قازاقستان قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, كەڭەستىڭ تولىق كۇن ءتارتىبى بويىنشا ءادىل جانە بەيتاراپ قىزمەت اتقاراتىن بولادى. ءبىز قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرىمەن تەڭ نەگىزدە ىنتىماقتاسۋعا, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا ىمىراعا جەتۋگە جانە باتۋالاستىقتى قالىپتاستىرۋعا نيەت­تىمىز, – دەپ جازىلعان. بۇل شىن ءمانىن­دە, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اياسىنداعى قىزمەتىن ناقتىلاي تۇسەدى. سونىمەن قاتار, ۇندەۋدە قازاق­ستان­نىڭ كەڭەستە اتقاراتىن قىزمەتى كەزىندە ءوز ميسسياسىنىڭ باستى قاعيدالارىن ەسكەرە كەلىپ, جەتى باسىم باعىت باسشىلىققا الىناتىنى ناقتى كورسەتىلگەن. وندا  حا­لىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن وتە ماڭىزدى جاعداياتتار جەتكىلىكتى تۇردە قامتىلعان. جالپى, ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى ءۇشىن كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلدى. مۇنى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سوندىقتان ءبىز وتكەن شاققا از-كەم شولۋ جاساعانىمىز ءجون. ويتكەنى, بۇگىنگى تابىستارىمىزدى ءسوز ەتۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ تاريحي باستاۋلارىنا سوقپاي ءوتۋ قيسىنسىز بولار. بارشامىزعا ءمالىم, 1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشەلىككە قابىلدانسا, 1992 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇۇ جانىنداعى ءبىرىنشى تۇراقتى وكىلى تاعايىندالدى. سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلدىگىن قۇرۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعىنا 1992 جىلى 5 ماۋسىمدا قول قويىلدى. ال قازاقستاندا بۇۇ-نىڭ وكىلدىگى 1993 جى­لى 16 اقپاندا اشىلدى. وسى كەزەڭ­دەر­دەن باستاپ قازاقستان-بۇۇ قارىم-قاتى­ناسى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. تاراپتاردىڭ ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلگەن تابىستار از ەمەس. اسىرەسە, ورتاق مۇددە ورايىنداعى ءوزارا سەنىمنىڭ نىعايا ءتۇسۋى كوڭىلگە جىلىلىق ۇيالاتپاي قويمايدى. وسى سەنىم, ناتيجەلى قارىم-قاتىناس حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتەگى ەڭ باستى جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاعان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم – بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە قازاقستاننىڭ مۇشەلىككە ءوتۋىن قامتاماسىز ەتكەنى انىق. كەزىندە ەلباسى ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋى ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ الدىنا ناقتى تاپسىرما قويعانى بەلگىلى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ تمد, شىۇ, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس جانە ەاەو سياقتى كوپتەگەن ماڭىزدى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ قۇرىلۋىنا باستاماشى بولعانىن, ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت ەقىۇ جانە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ سامميتتەرى وتكىزىلگەنىن, مۇنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتا جوعارى بەدەلگە يە بولۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتا كەلىپ, الدا تۇرعان كۇردەلى مىندەتتەردى ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. ارينە, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىك ميسسياسى ەلىمىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ونداعى ورىن ۇلكەن دايىندىق پەن باسكەلەستىك كۇرەسپەن كەلگەنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مۇنى ەلباسىنىڭ جانە وتاندىق ديپلوماتيانىڭ جەڭىسى دەپ باعالاعان ءجون. نەگىزىندە, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە 15 مەملەكەت بولسا, سونىڭ بەسەۋى تۇراقتى مۇشە بولىپ تابىلادى (رەسەي, اقش, قىتاي, ۇلىبريتانيا جانە فران­تسيا). تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە ءوتۋ ءۇشىن بۇۇ-عا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ءۇش­تەن ەكىسىنىڭ داۋىسىنا يە بولۋ كەرەك. قۋانىشقا وراي, حالىقارالىق اۋقىم­داعى ماسەلەلەردى شەشۋدە وزىندىك ورنى بار قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن داۋىس بەرۋگە قاتىسقان بۇۇ-عا مۇشە 193 مەم­لەكەتتىڭ 138-ءى قولدادى. وسىلايشا, ورتا­لىق ازيا ەلدەرى ىشىندە قازاقستان ءبىرىن­شى بولىپ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ءمۇ­شەلىككە سايلاندى. بۇل الەمنىڭ كوپ­تەگەن ەلىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قا­تىناس ورناتقان ەلىمىزدىڭ اسقاق بەدەلىن ايقىنداي ءتۇستى. وسى جەردە اتاپ وتەيىك, سوڭعى رەت بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامى 2014 جىلدىڭ 16 قازانىندا جاڭارتىلىپ, 2015-2016 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلەرى بولىپ جاڭادان 5 مەملەكەت – انگولا, مالايزيا, ۆەنەسۋەلا, جاڭا زەلانديا جانە يسپانيا سايلانعان ەدى. كەڭەستىڭ ون تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بۇۇ باس اسسامبلەياسى ارقىلى سايلانىپ وتىرادى. ولاردى سايلاۋ وڭىرلىك قاعيداتتار بويىنشا جۇرگىزىلەدى. بۇۇ-عا مۇشە 193 ەلدىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە بىرنەشە رەت سايلانعان مەملەكەتتەر دە بار. مىسالى, جاپونيا مەن برازيليا كەڭەس قۇرامىنا 9 رەت قابىلدانسا, ءۇندىستان – 6, گەرمانيا 3 مارتە مۇشە بولعان ەكەن. ەسەسىنە, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرىلعان 1946 جىلدان بەرى ونىڭ مۇشەلىگىنە مۇلدە سايلانباعان 60 مەملەكەت بار. ال كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردەن ۋكراينا, بە­لارۋس پەن ازەربايجان مۇشە بولدى. ولار­دىڭ قاتارىنا قازاقستان قوسىلىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز ازيا ەلدەرى توبىنان بۇعان دەيىن سايلانعان مالايزيانى الماس­تىردى. مىنە, ەندى قازاقستان الەمدىك بارلىق ساياسي ۇدەرىستەرگە تىكەلەي قاتىسا الادى. دەمەك, الداعى 2 جىل كولەمىندە الەمدىك ساياساتتىڭ ءوربۋى ءبىزدىڭ ەلمەن تىكەلەي بايلانىستى بولماق. سونداي-اق, قازاقستان اتالعان كەڭەسكە مۇشە بولۋى ارقىلى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە, ورتالىق ازيا وڭىرىندە نازاردان تىس قالىپ كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە شىعارۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك الىپ وتىر. ەلىمىزگە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جوعارى سەنىم كورسەتۋى مەملەكەتىمىزدىڭ قارقىندى دامۋىنا جانە بەرەكە-بىرلىگىمىزگە دە بايلانىستى ەكەنىن ايتقان ءجون. قازاقستان جاھانعا ءوز ەكونوميكاسىنا كوپتەپ ينۆەستيتسيا تارتۋعا, ساۋدا-ساتتىق پەن مادەني-رۋحاني بايلانىستاردى ارتتىرۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە دە بەلگىلى. مىنە, مۇنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ ابىرويىن اسىرىپ, بۇۇ تورىنەن لايىقتى ورىن الۋىنا جول اشتى. بۇل – تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق, بۇعان دەيىن ەشقاشان حالىق­ارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە جاۋاپ بەرەتىن ورگاندا وكىلەتتىلىك ەتپەگەن بۇكىل ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ دە تابىسى. سونىمەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى قۇقىعىن يەلەنگەن قازاقستان 2018 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن وسى ءبىر جاۋاپتى مىندەتتى اتقاراتىن بولادى. دۇربەلەڭگە تولى اسا كۇردەلى جاھاندىق جاعدايدا قازاقستاننىڭ وسىنداي بەدەلدى ءارى جاۋاپتى ميسسيانى ابىرويمەن اتقاراتىنىنا قازاقستاندىقتار كامىل سەنەدى. ەلىمىز بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپ­سىزدىك پەن ورنىقتى دامۋدى جاقتاي­تىنىن ءوزىنىڭ ناقتى ىستەرىمەن دالەلدەپ كەلەدى, دالەلدەي بەرمەك. قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ بۇۇ قا­ۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلانۋى – بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ تابىسى. بۇل – ۇلت تولىسقاندىعىنىڭ كورسەتكىشى. بۇل – قازاقستاننىڭ الەمدەگى اسا دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا ەنۋ, قاۋىپسىز جانە ءوسىپ-وركەندەگەن بولاشاق قۇرۋ جولىنداعى تاعى ءبىر تاريحي قادامى. ءىلياس قوزىباەۆ, «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ كەڭەسشىسى