تىركەۋ مەيلىنشە جەڭىلدەيدى

قازىر ۋاقىتشا تىركەۋ تۋرالى كوپ ايتىلىپ جاتىر. بىلە-بىلگەن جانعا بۇل تىركەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كەلگەن ادامداردىڭ سانىن ءبى­لۋ. سول ارقىلى اي­ماق­تى دا­مىتۋدىڭ مەم­لە­كەت­تىك ءجا­نە وڭىرلىك باع­دار­لا­ما­سىن دايىنداۋ بارىسىندا ءار ەلدى مەكەننىڭ دامۋ الەۋ­ە­تىن انىقتاۋ ءۇشىن ونداعى ازا­ماتتار سانىن ناقتى ەسەپ­كە الۋ بولىپ تابىلادى. مىنە, وسى نەگىزدەر ەسەپتەلە كەلە جۇمىس ورنىن اشۋ, مەكتەپ, اۋرۋحانا سالۋ جانە ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى جوسپارلاۋ دا جۇزەگە اسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇنىڭ ءبارى ادامداردىڭ يگى­لىگى ءۇشىن كەرەكتى ءىس. ال ءور­كە­نيەت­تى ەلدەر تاجىريبەسىنە قا­رار بولساق, ولاردا ەڭبەك ءونىم­­دى­لىگى دە, جاڭا جۇمىس ورىن­­دا­رىن تابۋ مۇمكىندىگى دە وتە جو­عارى. سوعان ساي ەڭبەك­اقى دا تولەنەتىنى بەلگىلى. ادام­دار تۇر­مىسىنىڭ دەڭگەيى, ءال-اۋ­قا­تى­نىڭ كورسەتكىشى ەڭبەك­اقى­نىڭ مولشەرىنە بايلانىس­تى دەسەك, بەلگىلى ءبىر وڭىردە قان­شا ادام­نىڭ ناقتى جۇمىس ىستەي­تى­نىن ايقىنداۋ قاجەت. بۇل ورايدا ادامداردى تۇرا­تىن جەرى بويىنشا تىركەۋدىڭ ءوزىن­دىك ءتيىمدى جاقتارى بارلىعى باي­قالادى. ەلىمىز ىشىندە ءبىر جاق­قا ءبىر ايدان استام ۋاقىتقا ساپار­لاپ بارعان ادام, مىندەتتى تۇردە سول تۇراتىن جەرى بويىن­شا تىركەۋگە الىنۋى ءتيىس. مۇن­داي تىركەۋ – الەم بويىنشا قا­­لىپتاسقان ءۇردىس. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تۇرعىلىقتى جەرى بويىن­شا نەمەسە ۋاقىتشا تۇر­عىن جەرى بويىنشا تىركەۋ زاڭ­مەن قاراستىرىلعان. وعان ەل ۇكىمەتىنىڭ 1993 جىلعى «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى پاس­پورت جۇيەسى تۋرالى ەرەجەنى», 2000 جىلعى «حالىقتى قۇجات­تان­­دىرۋ ەرەجەسىن» جانە 2011 جىل­عى «ىشكى كوشى-قوندى تىركەۋ ەرە­جەسىن» مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. دەمەك, ءبىزدىڭ زاڭ ازامات­تاردى تۇرعىلىقتى جەرى بويىن­شا تىركەۋدى كوزدەيتىنى انىق. سونى­مەن قاتار, مۇنداي ءمىن­دەت «كوشى-قون تۋرالى» زاڭ­دا دا قاراستىرىلعان. ال ءتىر­كەل­مەي تۇرىپ جاتقاندار ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق تا كوز­دەلگەن. بۇل ورايدا كەلگەن ازامات تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلمەگەن بولسا, وندا سول ءۇيدىڭ يەسى جاۋاپقا تارتىلادى. مۇنداي امال ءبىر پاتەرگە سانسىز ادامدى تىركەي بەرۋدىڭ جولىن كەسسە, ەكىنشىدەن, تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەۋسىز ءجۇرۋدى توقتاتادى. مۇنىڭ ءبارى دە سول جەردە تۇراتىن ادامداردىڭ بەي­بىت تۇرمىسى مەن قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قاجەت. ءارى بۇل ارادا زاڭ­عا  ەشقانداي قاراما-قاي­شىلىق جوق. ويتكەنى, قازاقستاندا ءتىر­كەۋ ينستيتۋتى 1993 جىلى ەن­گى­زىل­گەن. ول ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ قۇقىعىن شەكتەمەيدى, بىراق جاڭا تۇرعىلىقتى جەرگە كەلگەن ازامات ءوزىنىڭ مەكەنجايى تۋرالى حابارلاۋى ءتيىس. جاڭا مەكەنجايعا تىركەلۋ ءۇشىن پوليتسيادان نەمەسە باسقالاي ورگانداردان قانداي دا ءبىر ارنايى رۇقسات الۋ­دىڭ قاجەتتىگى جوق. ءتىپتى, تۇر­عىلىقتى مەكەنجايى بويىن­شا تىركەۋمەن قاتار, ۋاقىتشا كەلگەن جەرىندە تىركەۋ دە جۇزەگە اسىرىلادى. ۋاقىتشا تىركەۋگە تۇرۋ ءۇشىن بۇرىنعى تىركەۋدە تۇرعان جەرىنەن شىعۋدىڭ دا قاجەتى جوق, ياعني تۇراقتى تىركەۋى ساقتالادى. ۋاقىتشا تىركەۋ ازاماتتاردىڭ ءوزى كورسەتكەن بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە رەسىمدەلەدى, بۇل مەرزىم وتكەننەن كەيىن تىركەۋ اۆتوماتتى تۇردە جويىلادى. ياعني, ۋاقىتشا تىركەۋدەن شىعۋ ءۇشىن حقو-عا ارنايى بارۋدىڭ قاجەتى دە بولمايدى. ادامدار ۋاقىتشا ءتىر­كەل­مەسە, مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەر­دى, مەديتسينالىق قىزمەت كور­سە­تۋلەردى, باسقالاي الەۋمەتتىك يگى­لىكتەردى پايدالانا المايدى. سون­دىقتان, مىندەتتى تۇردە ءتىر­كە­­لۋى ءتيىس. ال تىركەۋسىز ءجۇر­گەن ۋاقىتى ءبىر ايدان از بولسا, قۇ­قىق بۇزۋشىعا ەسكەرتۋ جا­سا­لادى جانە تىركەۋگە تۇرۋعا ءمۇم­­كىندىك بەرىلەدى. سونداي-اق, ما­ڭىزدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – وب­لىس­تىق ماسليحاتتارعا كو­­شى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋ ءتار­­تىبىن بە­كىتۋ قۇقىعىنىڭ بە­­­رىلۋى. بۇل سول جانە باسقا ءوڭىر­­­دەگى جاعدايعا باي­لا­نىس­تى تۇرع­ىلىقتى مەكەن­جاي بوي­ىن­شا جەكەلەگەن ءتىر­كە­لۋ ەرەك­شە­لىكتەرىن بەكىتۋگە ءمۇم­كىندىك جاساماق. سونىمەن بىرگە, ازاماتتاردى تىركەۋ رەسىمدەرى بارلىق جەر­دە بارىنشا قاراپايىم ءجۇر­گىزىلەدى. حقو-عا جۇگىنگەندە ول 15-20 مينۋت ۋاقىت الادى. ول ءۇشىن بۇرىنعى تۇرعىلىقتى م­ەكەن­جايىنان الدىن-الا تىركەۋ ەسەبىنەن شىعۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولمايدى, بۇرىنعى مەكەنجايىنان تىركەۋ جانە شىعارۋ اۆتو­ماتتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. مەكەن­جاي اۋىسقان كەزدە جاڭا قۇجاتتار الۋدىڭ دا قاجەتتىگى جوق – بارلىق مالىمەتتەر ازا­مات­­تاردىڭ جەكە كۋالىگىندەگى ەلەك­تروندى «چيپكە» ەنگىزىلەدى. «جالپى العاندا, ءبىزدىڭ ەلى­­­­مىزدەگى تۇرعىلىقتى نەمەسە­ ۋاقىتشا مەكەنجاي بو­يىن­شا ءتىر­كەۋ تۋرالى زاڭ تالا­بىنا ەن­گىزىلگەن وزگەرىستەر ازامات­تار­دىڭ مۇددەسىن بارىنشا ءتيىمدى قورعاۋعا, سونداي-اق, ىشكى كوشى-قوندى باقىلاۋدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»