قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات جامبىل احمەتبەكوۆتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى

بىزدەر بوس ۋادەلەر مەن ناسيحاتتىق وپتيميزمدەردەن ابدەن شارشادىق. قازىرگى تاڭدا بيلىككە دەگەن سە­نىم­دىلىكتىڭ دەڭگەيى ناقتى ناتيجەلەرمەن تىكەلەي باي­لا­نىستى. نەنىڭ نە ەكەنىن اشىق ايتاتىن, قوعامداعى الەۋمەتتىك دەرتتەرگە ناقتى دياگنوز قوياتىن ۋاقىت جەتتى. مەن جاڭا الەۋمەتتىك باعىتتىڭ نەگىزى بولاتىن حا­لىق­تىق ءۇش باستامانى جاريالاماقشىمىن. مەملەكەت­تىڭ ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرىنەن قاشقاقتاۋى ۇزدىكسىز جالعاسا بەرۋى مۇمكىن ەمەس. ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ مەن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ – كەز كەلگەن بيلىكتىڭ نەگىزگى مىندەتى. قازاقستان ءۇشىن بۇل – ۇلتتىق تابىستى ءادىل تۇردە ءبولۋ. مەملەكەتىمىزدە كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشى با­زا­لىق الەۋمەتتىك ستاندارت بولىپ ەسەپتەلەتىنى بەلگىلى. ۇكىمەت وسىعان باعىتتالا وتىرىپ, بيۋدجەت پەن بۇكىل الەۋمەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرادى. بۇگىنگى تاڭدا ول 15 338 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. اتالعان تسيفر اقىلعا دا سىيمايدى ءارى ادامنىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە ەشقانداي سايكەس كەلمەيدى. شارتتى جانە ەش نەگىزى جوق بۇل كورسەتكىش حالىقتىڭ ءۇمىتى مەن ناقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن اقتاماي وتىر. ول ءوزىنىڭ كولەمى جاعىنان راتسيونالدى تۇتىنۋ كورسەتكىشىنەن كەم دەگەندە ءۇش ەسە كەم. جاڭا الەۋمەتتىك باعىت شەڭبەرىندەگى ءبىرىنشى باستاما – بۇل كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىن كوپتەگەن ءور­كەنيەتتى ەلدەردە قولدانىلاتىن ستاندارتتار بويىنشا (ياعني, مەدياندىق ءتاسىل ارقىلى) انىقتاۋ ءادىسىن ەنگىزۋ. بۇل ءادىس حالىقتىڭ كەم دەگەندە جارتىسى تۇتىنا­تىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ەڭ تومەنگى تۇتىنۋ بيۋد­جەتى­نىڭ قۇرامى­نا قوسۋعا نەگىزدەلگەن. كۇنكورىستىڭ ەڭ ءتو­مەنگى كور­سەتكىشىن مەدياندىق ءتاسىل ارقىلى انىقتاۋعا كوشكەن جاع­دايدا, ول ورتا ەسەپپەن قازاقستان ءۇشىن ادام باسىنا شاق­قاندا 200 000 تەڭگەنى قۇرايدى. مى­سال رەتىندە قاراستىرساق, دامىعان ەلدەردە حالىقتىڭ ورتاشا تابىسىنىڭ 40-50% تابىسى كەدەيلىكتىڭ جوعارعى شەگى بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىلايشا, كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىن ۇسى­نىلعان تاسىلمەن ەسەپتەسەك, ءبىز قازىرگى تاڭداعى بيلىككە ىڭ­عاي­لى بولىپ وتىرعان تۇتىنۋدىڭ ەڭ تومەنگى نورماسىنىڭ پروب­لەماسىن ەمەس, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى رەتتەۋ پروب­لە­ماسىن شەشەمىز. مەن مۇنى ەڭ باستى باعىت دەپ ەسەپتەيمىن. قازىر استانالىق شەنەۋنىكتىڭ مەيرامحاناداعى ءبىر كەشكى اسىنىڭ قۇنى اۋىلداعى ءبىر وتباسىنىڭ ايلىق بيۋدجەتىنە تەڭ. ەلىمىزدەگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ولشەمدەرى بۇۇ-نىڭ زيمبابۆە سەكىلدى ەلدەرگە قوياتىن شارتتارىمەن ەسەپتەلمەي, كەرىسىنشە, دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ جوعارى تالاپتارىنا جەتۋگە تالپىنىس جاساۋ قاجەت. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, «ءبىز ءۇشىنشى ساناتتاعى ەلمىز بە؟» نەمەسە «باسەكەلەستىككە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەمىز بە؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك. قازاقستاندىق كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىن ۇسى­نىلىپ وتىرعان مەدياندىق تاسىلمەن ەسەپتەۋ جۇيەسى تومەن­دەگى الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەرگە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى:  ادام باسىنا شاققاندا كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشى 200000 تەڭگەنى قۇرايدى.  بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرى كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىنىڭ 60%-ىن قۇراۋى ءتيىس. ياعني زەينەتاقى – 120000 تەڭگەگە جەتەدى.  زەينەتاقى تولەمدەرى 300000 تەڭگەنى قۇرايتىن ور­تاشا جالاقىنىڭ 40%-ىنان تومەن بولماۋى قاجەت. وركەنيەتتى ستاندارتتار ەلىمىزدەگى ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە نەگىزدەلگەن. مۇنداي ءتاسىل بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىستىڭ جارتىسىنداي نەمەسە ودان تومەندەۋ تابىسى بارلار كەدەيلەر رەتىندە ەسەپتەلەدى. ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ەسەپتەۋ جۇيەلەرىندە ۇنەمى 90-جىلداردىڭ با­سىن­داعى از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ ولشەمى نەگىزگە الى­نادى. الايدا قازىرگى قا­زاقستاندى ول زامانمەن سا­لىستىرۋعا بولمايدى. «فوربس» جۋر­نالىنىڭ مالىمە­تىن­شە, الەمدەگى ەڭ باي ادامداردىڭ قاتارىنا 7 قازاق­ستاندىق كىرەدى. ياعني, ولاردىڭ ارقايسىسى­نىڭ بايلىعى 1 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ تۇسەدى (سالىس­تىر­مالى تۇردە قاراستىرساق, دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ باي ەل نور­ۆەگيادان «فوربس» جۋرنالىنىڭ تىزىمىنە 4 ميللياردەر كىرگەن). سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننىڭ شيكىزات سەك­تو­رىنان تۇسكەن جالپى تابىسى شامامەن 200 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. دەگەنمەن, الەۋمەتتىك شىعىندارعا بولىنەتىن قارجى­نىڭ كولەمى كوبەيگەن جوق (2002-2009 جىلدارى 11-12%). ناتيجەسىندە قازاقستاندىق جالعان رەسمي ستاتيستيكا «ءبىز – كەدەيلەردەن تۇراتىن باي ەلمىز, بىرەۋلەر ەكىنشىلەردىڭ ەسەبىنەن بايلىققا كەنەلىپ وتىر» دەگەن ءبىر عانا فاكتىنى جاسىرا الدى. مەن – ەكى جاقتى ستاندارتتار نەگىزىندە قۇرىلعان «قازاق­ستاندىق كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىنە» قارسىمىن. مەن – ەڭبەكشى حالىقتىڭ لايىقتى دەڭگەيدە ءومىر ءسۇرۋىن قالايمىن. مەنىڭ ەكىنشى باستامام – قازاقستاندىق جوو تۇلەكتەرى­نىڭ ءبىرىنشى رەت جۇمىسقا ورنالاسۋلارىنا مەملەكەتتىك كەپىلدىك بەرۋدى ەنگىزۋ. قازاقستاندا جۇمىس ورىندارىن جاساقتاۋ بارىسىنا جۇرگىزىلەتىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ تو­لىق­تاي جويىلعان, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ ساياساتى مەن ءون­دى­رىس­تىك كۇش­تەردى ور­نا­لاستىرۋ مۇلدەم جوق. كاسىبي مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ – ەلدىڭ ستراتەگيا­لىق دامۋىنىڭ نەگىزگى باسىمدىلىعى. بۇل پروبلەما – ءجۇ­زەگە اسىرىلۋ با­رى­سى ونىڭ باستاما­شى­لارىن دا, وعان قاتىسۋشىلاردى دا قاناعاتتاندىرماي­تىن «بولا­شاق» باع­دارلاماسى سەكىلدى شەكتەۋلى شارالارمەن شەشىلمەيدى. ءبىر ادامعا جىلىنا 100 مىڭ دوللار كولەمىندە قارجى شى­عىندالعان اتالعان باعدارلاما­نىڭ 15 جىل بويى جۇمىس ىستەۋى كەزىندە كۇتىلگەن ءناتي­جەلەر اقتالعان جوق, كەرىسىنشە, ول ءبىلىمدى جاس­تارىمىزدىڭ شەتەلگە اسۋ جولى بولدى. باسى ارتىق وقۋ ورىندارى, ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەۋ, ديپلومى بار جۇمىسسىزدار, كاسىبي بىلىكتىلىگىنەن ايى­رىلۋ, جۇمىسسىزدار سانى مەن بىلىكتى كادرلارعا دەگەن سۇرا­نىس­تىڭ سايكەس كەلۋى, مۇنىڭ ءبارى – بۇگىنگى كۇننىڭ پروبلە­ما­لا­رى. «زاڭگەر» ديپلومدارىنا يە كۇزەتشىلەر – اششى دا بولسا, شىندىعىمىز. ءبىرىنشى جۇمىس ورنىنا كەپىلدىك بەرۋ – جاس ماماننان جۇمىسقا ورنالاسۋى كەزىندە ماماندىعى بويىنشا 3 جىل جۇمىس ءوتىلىن سۇراۋ سەكىلدى كەدەرگىدەن شىعارار جول بولىپ ەسەپتەلەدى. قازاقستان – حالقى جاس مەملەكەت, سوندىقتان ءاربىر ازامات ءوزىن-ءوزى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى ءتيىس! ال ەندى قازىرگى قوعامنىڭ «باس اۋىرتىپ وتىرعان» نەگىزگى پروبلەماسىنا توقتالايىق. بۇگىنگى تاڭدا قازاق­ستان­نىڭ تۇر­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى توقى­راۋ جاعدايىندا تۇر. ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ وتىرعان تۇر­عىن ءۇي ساياساتى قۇرىلىس, كوم­مۋنالدىق جانە ەنەر­گە­تي­كالىق مونوپوليالاردى بايىتۋعا با­عىت­تال­عان. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تاريفتەرى مەن باعالارى وتە جوعارى جانە ۇزدىكسىز ءوسۋ ۇستىندە, ال ولار­دىڭ سا­پا­سى باعالارىنا سايكەس كەلمەيدى. حالىقتىڭ كوممۋ­نال­دىق تولەمدەردى تولەۋگە مۇمكىندىكتەرى ازايىپ وتىر. ءۇشىنشى باستامام رەتىندە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىق سالاسىنىڭ تاريفتەرى مەن باعالارىن ازاي­تۋدى ۇسىنامىن. ازاماتتاردىڭ كوممۋنالدىق ءتو­لەم­دەرگە تولەيتىن ماكسيمالدى شىعىندارىنىڭ كولەمى جالپى وتباسى تابىسىنىڭ 10%-ىنان اسپاۋى ءتيىس دەپ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زاڭمەن بەكىتىلۋى قاجەت. مەملەكەتكە كوممۋنالدىق تولەمدەردەن تۇسكەن قارجى ۇيلەر مەن كوممۋنالدىق جۇيەلەردى جوندەۋگە جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋگە جۇمسالۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە, تاريفتەر مەن باعالاردى ازايتۋ ماقساتىندا, ولاردىڭ وسۋىنە سەبەپشى بولاتىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق قىزمەتتەرى­نەن قوسىمشا قۇن سالىعىن الىپ تاستاۋ كەرەك. ءبىز حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدە جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ ينجەنەرلىك جۇيەسىنىڭ جاع­دايىن جاڭعىرتۋدا مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدى ۇسىنامىز. كوپ پاتەرلى ۇيلەرگە جۇرگىزىلمەگەن كۇردەلى جوندەۋ­لەر ءۇشىن قوردالانعان مەملەكەتتىك قارىزدىڭ سوماسىن اي­قىنداپ, انىقتاۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. مەملە­كەت­تىڭ قارىزى مەن توزىعى جەتكەن تۇرعىن ءۇي قورىن ۇستاپ تۇرۋ اۋىرتپالىعىن حالىقتىڭ موينىنا جۇكتەۋگە جول بەرمەۋ كەرەك! ءبىز مەملەكەتتى ءتيىستى تولەمدەردى تولەۋگە ءماجبۇر ەتەمىز. اتالعان ءۇش باعىتتىڭ ەلىمىزدىڭ ساياسي كەلبەتىن, ونىڭ دامۋ جولىن تولىقتاي وزگەرتەتىنىنە جانە «الەۋ­مەتتىك مەملەكەت» دەگەن كونستيتۋتسيالىق فورمۋلاعا سايكەس كەلتىرەتىنىنە كامىل سەنىمدىمىن. ءبىز, حالىقتىق كوممۋنيستەر, كەدەيلەردىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن عانا كۇرەسپەيمىز. ءبىز جالپى كەدەيلىكپەن كۇرەسەمىز! ءبىز بايلىقپەن كۇرەسپەيمىز, كەرىسىنشە, بايلىق پەن مول­شىلىقتىڭ سىبايلاس جەمقورلىق, توناۋ جانە ادام رەسۋرس­تارىن قاناۋ جولىمەن ەمەس, زاڭدى جولمەن كەلۋى ءۇشىن كۇرەسەمىز. ورتاق يگىلىكتىڭ جەكە پايدادان جوعارى بولاتىنىنا سەنىمدىمىز. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ءال-اۋقاتى زاماناۋي بيلىكتىڭ ارەكەت ەتۋ قابىلەتى مەن ونىڭ ساياسي جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ باستى باعامىنا اينالۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. قازىرگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇپكى ماقساتى – ادام بولۋى قاجەت. قازاقستان حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ساپاسى ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىقتارىنىڭ, ينتەللەكتۋالدىق جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ دەڭگەيىنە سايكەس كەلۋى ءۇشىن, مەن بار كۇش-جىگەرىمدى سارقا پايدالانامىن. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى كانديداتتارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتان تولەدى.