بيىلعى جىلدىڭ ماڭىزدى ون وقيعاسى

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى 2017 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋى, تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ءمان-ماڭىزى جوعارى 10 نەگىزگى وقيعاعا شولۋ جاسادى. كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ اقپارات الماسۋ الاڭىندا اتالعان ينستيتۋت ديرەكتورى ەرلان قارين بيىل ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى سانالاتىن وقيعالار تۋرالى ايتىپ بەردى. ءبىرىنشى ماڭىزدى وقيعا – الەمدىك تاۋار نارىقتارىنىڭ بىرتە-بىرتە قالىپقا كەلۋى, ور­تا­لىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارىندا كونيۋنكتۋرانىڭ جاقسارۋى. ينستيتۋت ديرەكتورى 2017 جىلى əلەمدىك تاۋار نارى­عى­نىڭ قالىپقا كەلۋى كۇتىلە­تىنىن جەتكىزدى. مۇناي باعا­سى­نىڭ ءوسۋى مەن ونىڭ جىل بويى 50-65 دوللار ارالىعىندا تۇراق­تالۋى نəتيجەسىندە 2017 جىلى مۇنايدىڭ ورتاشا جىل­دىق باعاسى بىلتىرعى كور­سەت­كىش­تەن شامامەن 20-25%-عا ارتادى. بۇل قازاقستان شيكىزات ەكونو­ميكاسىنىڭ 2-2,5% مولشەرىندە ەلەۋلى ءوسىمىن كور­سەتەدى. ەكىنشى ماڭىزدى وقيعا رەسەي, قىتاي, اقش, تۇركيا جəنە يران سياقتى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ساياسي ۇدەرىستەرىنە بايلانىستى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىل ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن جەرگىلىكتى ترەندتەردەن بولەك, سىرتقى ويىنشىلاردىڭ ىشكى ساياسي ۇدەرىستەرى دە ايتارلىقتاي ماڭىزدى بولادى. «بيىل رەسەيدە پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا دايىندىق جۇرەدى. سونىمەن قاتار, كۇزدە قىتايدا ەڭ باس­تى ساياسي وقيعا – كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ءحىح سەزى وتەدى. وندا قكپ وك-ءنىڭ, قكپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ جəنە قكپ وك ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كو­مي­تەتىنىڭ قۇرامى ەدəۋىر جاڭا­رادى دەپ كۇتىلەدى. اقش-تا جاڭا əكىمشىلىكتىڭ كەلۋىمەن نەگىزگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا جاڭا توپتار قالىپتاسادى. اپپارات الاڭى­نىڭ قايتا قۇرىلۋىنان ەلدىڭ جاھاندىق ستراتەگياسى ءəرى قاراي قالاي əزىرلەنەتىنى شەشىلەدى. ءبىر جاعىنان, اۋ­عانستانداعى تۇراقسىزدىق, رەسەيدىڭ بەلسەندىلىگى مەن قى­تايدىڭ قارقىندى ءوسۋى جاع­دايىندا اقش ورتالىق ازيا ايماعىندا ءوز مۇددەسىن ساقتاپ قالسا, ەكىنشى جاعىنان, جو­عارىدا كورسەتىلگەن مەملە­كەت­تەردىڭ ورتالىق ازيا ەل­دەرىنە قاتىستى ءىس-əرەكەتتەرى كوپ جاع­دايدا «ترامپ فاكتورىنا» بايلانىستى بولادى. تۇركياداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى رەفەرەندۋم مەن ەلدىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە كوشۋى, سونداي-اق, وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا وتەتىن يرانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ دا اسا ماڭىزدى وقيعالار بولىپ تابىلادى. جالپى العاندا, ايماقتاعى جəنە ايماقتان تىس نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ ىشكى سايا­سي ۇدەرىستەردىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتۋى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدارىنىڭ ودان ارعى تراەكتورياسىنا جاناما دا, تىكەلەي دە əسەرىن تيگىزەدى», – دەيدى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. كەلەسى ماڭىزدى وقيعا ور­تالىق ازيا حالقىنىڭ دەمو­گرا­فيالىق جاعدايىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. سپيكەر 2017 جىلى ورتالىق ازيانىڭ دەموگرافيالىق دامۋىندا بەتبۇرىس بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. «ايماقتىڭ حالقى 1991 جىلى 51 ملن بولسا, سوڭعى 25 جىل ىشىندە حالىقتىڭ سانى 34,4%-عا ۇلعايىپ, 2016 جىلدىڭ باسىندا 68,6 ملن ادامدى قۇرادى. ال سوڭعى 5 جىلدا ءوسىمنىڭ ورتاشا قارقىنى 1,2%-دان 1,7%-عا دەيىن جەتكەن. وسىنداي وڭ ءۇردىستىڭ ساقتالۋى 2017 جىلى ورتالىق ازياداعى حالىق سانىنىڭ 70 ميلليونعا جەتۋىنە نەمەسە ودان دا اسىپ جىعىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى», – دەپ مالىمدەدى ە.قارين. ايماقتاعى تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى وزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىلىعىمەن بايلانىس­تىرىلىپ وتىر. ينستيتۋت ديرەكتورى اتاپ وتكەندەي, 2017 جىل وزبەك­ستان­نىڭ جاڭا باسشىلىعى ءۇشىن العاشقى ءəرى ماڭىزدى جىل بولماق. وسى جىلدىڭ «حالىق­پەن ديالوگ جəنە ادام مۇددەسى جى­لى» دەپ جاريالانۋى, مەملە­كەتتىك باسقارۋ جəنە سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا, سونداي-اق, ەلدىڭ əلەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاسىن ىرىقتاندىرۋعا قا­تىستى جاريالانعان نەگىزگى رەفورمالار ۇلتتىق ماڭىزعا يە بولىپ قانا قويماي, بۇكىل ايماقتىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرمەك. تۇرىكمەنستان مەن قىر­عىزستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋلار دا ايماقتاعى ماڭىزدى وقيعالار قاتارىنا كىردى. سپيكەر بيىل تۇرىكمەنستان مەن قىرعىزستاندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋلار وتەتىنىنە نازار اۋدار­دى. ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى التىنشى وقيعا – تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىستەر كونتەكسىندە ايماقتا تەررورلىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ساقتالۋى. ينستيتۋت ديرەكتورى سيريا مەن يراكتا قاقتىعىستاردىڭ جالعاسۋىنا بايلانىستى تەرروريزم قاۋىپ-قاتەرى ءارى قاراي دا قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى حا­لىق­ارالىق كۇن ءتəرتىبىن قالىپ­تاستىراتىنىن اتاپ ءوتتى. «سونىڭ شەڭبەرىندە ورتا­لىق ازيانىڭ كەيبىر ەلدەرىن­دە راديكاليزمنىڭ ىشكى العىشارت­تارى مەن تەرروريزم قاۋپى ساق­تالىپ قالادى. تاياۋ شىعىستاعى احۋالدىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا ور­تالىقازيالىق سودىرلاردىڭ قايتا كەلۋ قاۋپى دە بار», – دەي­دى ول. جەتىنشى ماڭىزدى وقيعا – اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىقتىڭ ساقتالۋى. ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ شولۋىنا سايكەس, 2017 جىلى اۋعانستانداعى ىشكى ساياسي جاعداي وتە كۇردەلى بولىپ قالا بەرەدى. نەگىزگى سىن-قاتەرلەر كوپ جاعدايدا ەلدىڭ سولتۇستىگى, شىعىسى مەن وڭتۇستىگىندەگى شەكارالاس ايماقتارداعى «تالي­بان» قوزعالىسىنىڭ əسكەري بەلسەندىلىگىنە, سونداي-اق, دايش پەن əل-كايدانىڭ بەلگىلى ءبىر جاقتاستارىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى تۋىنداۋى مۇمكىن. كەلەسى ماڭىزدى وقيعا ور­تالىق ازيا حالقىنىڭ ين­تەر­نەتتەگى بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى. سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازيادا ينتەرنەت پەن əلەۋمەتتىك جەلىلەردى قولداناتىن حالىق ۇلەسىنىڭ ارتۋى بايقالادى. 2010 جىلدان بەرى ونىڭ كولەمى 2 ەسەگە ۇلعايدى – 14,5 ملن ادامنان 29,9 ملن-عا دەيىن. شولۋعا سايكەس, بيىل ورتالىق ازيادا ينتەرنەت قولدانۋشىلار سانى كەمىندە 30 ملن ادامعا نەمەسە ايماق حالقىنىڭ 45%-ىنا جەتەدى. توعىزىنشى ماڭىزدى وقيعا – ورتالىق ازيا ايماعىندا قىتايلىق ينۆەستيتسيا ءوسىمىنىڭ جالعاسۋى. بولجام بويىنشا, 2017 جىلى قىتايدىڭ ايماقتاعى ەكونوميكالىق ۇردىسكە ارالاسۋى نىعايا تۇسەدى. وعان قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن باس­تى ساۋدا سەرىكتەسى رەتىندەگى پوزيتسياسىنىڭ ساقتالۋى مەن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قوزعاۋشى كۇش بولۋى مۇمكىن. ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتى جۇرگىزگەن شولۋعا ءساي­كەس, ايماقتاعى ونىنشى ماڭىز­دى وقيعا – الەمدىك اۋ­قىمى بار اسا ماڭىزدى ءىس-شارا­لاردى وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر­عان قازاقستاننىڭ بيىل الەم نازارىندا بولۋى. بيىل قازاقستان ايماقتىق جəنە حالىقارالىق ۇدەرىستەرگە بەل­سەندى قاتىسادى. 2017 جىل­­دان باستاپ ەلىمىز بۇۇ قاۋىپ­­­سىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇ­راقتى ەمەس مۇشەلەرى قۇرا­مىنا ەن­دى, سونىمەن بىرگە, قا­زاق­ستان ۋني­ۆەرسيادا-2017, ەكس­پو-2017, شىۇ ءسامميتى جəنە اوسشك باستاماسىنىڭ 25 جىل­­­دىعى سياق­تى ماڭىزدى حالىق­­­ارا­لىق وقيعالاردىڭ الاڭى­­نا اينا­لادى. وسى ورايدا, سترا­تەگيا­لىق زەرتتەۋلەر ينس­تي­تۋتى­نىڭ شولۋىنا سايكەس, بيىل قا­زاق­ستاننىڭ الەم نازارىندا بولۋى ايماقتاعى اسا ماڭىزدى ونىنشى وقيعا سانالىپ وتىر. ايدار ورىسباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان»