استاناداعى القالى جيىن

وندا حالىقتى جارىق پەن جىلۋدان تارىقتىرماۋ ماسەلەسى تالقىلاندى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قاتار رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىن ەنەرگيا جۇيەلەرى الداعى قاھارلى قىستان قىسىلماي-قىمتىرىلماي وتۋگە ساقاداي-ساي ءازىر ەكەن. بۇل ماسەلە ورتالىق ازيا ۇيلەستىرۋشى ەلەكتر-ەنەرگەتيكالىق كەڭەستىڭ مەرەيتويلىق 25-ءشى وتىرىسى بارىسىندا نەگىزگى مىندەت رەتىندە تالقىلانىپ, وسىنداي ءتيىستى شەشىم قابىلدانعاننان كەيىن بەلگىلى بولدى. وعان قازاقستان جانە ءوڭىر ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ باسشىلارى قاتىسىپ پىكىر الماستى. اتاپ ايتارلىعى, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى بۇل ماڭىزدى ءىس-شارا «KEGOC» اق-تىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءارى توراعالىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا بايلانىستى ۇيىمداستىرىلدى. «KEGOC» اق-تىڭ ماڭىزدى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزبەن شەكتەس مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگەتيكا جۇيەلەرىمەن قاتار جۇمىس ىستەۋدى باسقارۋ جانە تۇراقتىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا جۇيەسى ورتالىق ازيانىڭ جانە رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ بىرىككەن ەلەكتر ەنەرگەتيكا جۇيەسىمەن قا­تار جۇمىس ىستەۋ رەجىمىندە ارە­كەت ەتەدى. بۇل ءار تاراپ ءۇشىن تەح­­ني­كالىق جانە ەكونوميكالىق ءتيىم­دىلىك بەرىپ, ورتالىق ازيا ءوڭى­رىنىڭ سۋ جانە وتىن-ەنەرگەتيكا الەۋەتىن كەشەندى ءارى ۇتىمدى پاي­دالانۋعا كەڭىنەن جول اشادى. قازاق­ستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكا جۇيەسىنىڭ شەكتەس ەنەرگيا ءجۇ­يەلەرىمەن ءوزارا قاتىناسى قا­زاق­ستان, قىرعىزستان, تاجىكستان ءجا­نە وزبەكستان ۇكىمەتتەرى اراسىندا جاسالعان كەلىسىمدەرمەن رەگلامەنتتەلگەن. وندا ەلەكتر ەنەرگياسىن مەملەكەتارالىق جەتكىزۋدى ءجا­نە ءوزارا قىزمەت كورسەتۋدى تاراپ­تار اتالعان كەلىسىمگە سايكەس ءجۇ­­زەگە اسىرىپ, ترانزيت پەن قۋات­تى­­لىقتى رەتتەۋگە مۇمكىندىك الادى. ەكونوميكانى دامىتۋداعى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ زور ما­ڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, حا­لىق­تىڭ ءال-اۋقاتى مەن الەۋ­مەتتىك قام­تاماسىز ەتىلۋ دەڭ­گەيىن كوتەرۋگە, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قار­قىندى دامۋىنا جانە تۇرعىن­داردى قاجەتتى قۋاتپەن جابدىق­تاۋعا دا جيىندا ۇلكەن ءمان بە­­رىلدى. قاتار جۇمىس ىستەۋ ءجا­­نە كەلىسىلگەن ءىس-ارەكەتتەردى قام­­­تا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن سوناۋ 2003 جىلى ءتورت ەلدىڭ ەنەرگيا جۇيە­لەرى وپەراتورلارىنىڭ ۇيلەس­­تىرۋ ورگانى – ورتالىق ازيا ۇيلەستىرۋشى ەلەكتر-ەنەر­گەتي­كالىق كەڭەس قۇرىلعان ەدى. ول قازىرگى تاڭدا سىندارلى سۇحبات ءجۇر­گىزۋگە ارنالعان بىرەگەي «الاڭ­عا» اينالىپ وتىر. كەڭەستىڭ 25-ءشى وتىرىسى جۇمىسىنا «وزبەكەنەرگو» اق باسقارما توراعاسى فازليتدين سالوموۆ, «قىرعىزستان ۇلتتىق ەلەكتر جەلىسى» ااق باس ديرەك­تورى مەدەتبەك ايتقۇلوۆ, «باركي توچيك» اشىق اكتسيونەرلىك حول­دينگتىك كومپانياسىنىڭ توراعاسى ميرزو يسمويلزودا قا­تىستى. كەلەلى كەڭەستە, سونداي-اق, ءتا­جىك­ستان رەسپۋبليكاسى اتى­نان «ەنەرگيا» ۇيلەستىرۋشى ديس­پەتچەرلىك ورتالىقتىڭ باسشىسى حاميديللا شامسيەۆ ءسوز سويلەدى. وتكەن جىلدار ىشىندە قاتى­سۋشى-مەملەكەتتەر ەنەرگيا ءجۇ­يە­سىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن سە­نىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بىرلەسكەن ماسەلەلەردى ويدا­عىداي شەشىپ وتىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىندە قۋاتتىلىق كوزىن ارت­تىرۋ بەلسەندى جۇرگىزىلىپ, ەلەكتر جەلىسىنىڭ ينفراقۇرىلىمى جەتىلدىرىلدى. ماسەلەن, «KEGOC» اق تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا «سولتۇستىك – شىعىس – وڭتۇستىك ءترانزيتى 500 كۆ ءاج قۇرىلىسى» – «ەكىباستۇز – ءشۇلبى گەس (سەمەي) – وسكەمەن» 500 كۆ جوعارى ۆولت­تى جەلىلەر جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭىن مەرزىمنەن بۇرىن جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاۋدا. وزبەكستاندا قىركۇيەك ايىندا جالپى قۋاتتىلىعى 600 مۆت بولاتىن تاليماردجان تەس-ىندە جانە انگرەن تەس-ىندە جاڭا ەنەرگيا نىساندارى ىسكە قوسىلدى. ال قىرعىزستاندا وڭتۇستىك – سولتۇستىك 500 كۆ ءترانزيتىنىڭ ەكىنشى جەلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. تاجىكستاننىڭ ەنەرگەتيكاسىندا دا وڭدى ىلگەرىلەۋشىلىك بار. بۇل ەل سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنا باي ەكەندىگى بەلگىلى. بيىل قازاقستاننىڭ جانە ورتالىق ازيا­نىڭ ەنەرگەتيكا جۇيەلەرى كۇز­گى-قىسقى كەزەڭگە بارىنشا دايىندالىپ, تولىق قامدانىپ وتىر. – بۇگىن ەنەرگەتيكا جۇيە­سىندەگى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىر­قاتار كوكەيكەستى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. قاتار جۇمىس ىستەۋ رەجىمدەرىنىڭ سەنىمدىلىگىن جانە تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. جەكەلەگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءادىس­تەمەلىك بازانى جەتىلدىرۋ قا­راس­تىرىلدى. ەنەرگەتيكا جۇيە­لەرىندەگى تاسىمدىك-رەجىمدىك ءتۇر­لەندىرۋدى ەسكەرىپ (جاڭا جەلىلەردى, ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ), سونداي-اق وڭىردە وتىن-ەنەرگەتيكالىق جانە سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ وزەكتى مىندەتتەر بولىپ قالا بەرەدى, – دەدى «KEGOC» اق باسقارما توراعاسى باقىتجان قاجيەۆ. – ءبىز قاتار جۇمىس ىستەۋدە تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتەردى بارىنشا ۇتىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا ەنەرگەتيكا جۇيەسىندەگى وڭتايلى شەشىمدەرگە جانە كەلىسىلگەن ءىس-ارەكەتتەرگە جەتۋ ءۇشىن بۇكىل كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمسايتىن بولامىز. مەملەكەتتەردىڭ ەلەكتر-ەنەر­گەتيكالىق جۇيەلەرىندەگى قاتار جۇمىس ىستەۋدىڭ نەگىزگى قاعي­داتتارى وزدەرىنە تيەسىلى ەلەكتر ستانسالارىنىڭ نەمەسە شارتتىق نەگىزدە كورشىلەس ەلدەردىڭ جەت­كىزەتىن قۋاتى ەسەبىنەن كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءار جۇيەنىڭ بىرىنەن ەلەكتر ەنەرگياسى مەن قۋاتىنا سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ بولىپ وتىر. وعان ءوزارا ءتيىمدى نەگىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ, نور­ماتيۆتىك رەزەرۆتى كۇتىپ ۇستاۋ, جەكەلەگەن كەلىسىمدەر نەگىزىندە اپاتتىق رەزەرۆتەگى تۇتىنۋدى قىسقارتۋ سياقتى ماسەلەلەر كىرەدى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسىنىڭ بىردەي جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءار مەملەكەت قاجەتتى رەجىمدىك, تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق شارتتاردى, رەگلامەنتتەردى, ەرەجەلەر مەن قاعي­داتتاردى ازىرلەپ, اتقارىلۋىن ۇنەمى قاداعالايدى. ءبىر-بىرىنە جاڭا نورماتيۆتىك قۇجاتتامانى ەنگىزۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى ۋاقتىلى حابارلاپ وتىرۋدى داعدىعا اينالدىرعان. اپاتتىق جاعدايلارعا قاتىستى سوڭعى اقپارات الماسۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن مەترولوگيالىق قام­تاماسىز ەتۋ باستى نازاردا ۇستالعان. اينالاداعى ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىن تالقىلاپ, ءتيىستى قورى­تىندى شىعارۋ, سونداي-اق ەنەرگيا تيىمدىلىگى مەن ەنەرگيا ساقتاۋ جانە ەنەرگيانىڭ جاڭارتىلاتىن قۋات كوزىن پايدالانۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. – قازىر شەكتى تاريفتەردى ەنگىزۋ ارقاسىندا قازاقستاندا قۋات­تىلىقتاردىڭ ەداۋىر ارتقان­دىعى بايقالادى. تۇتىنۋشىلاردىڭ ءبارىن وتاندىق قۋات كوزدەرى جاب­دىقتاپ وتىر, – دەيدى «KEGOC» اق باسقارما توراعاسى ب.قاجيەۆ. – اپاتتىق نەمەسە وزگە دە ءتو­تەن­شە جاعدايلار كەزىندە ەنەرگيا جۇيەسى باسقا ەلدەردىڭ قۋات كوزدەرىمەن قامتىلادى. ماسەلەن, ءبىز وزبەكستان ءۇشىن جيىلىكتى رەتتەۋ بويىنشا قىزمەتتەر كور­سەتەمىز, بۇل رەتتە وڭتۇستىكتە كەشكى ۋاقىتتاردا مەنشىكتى قۋات­تىلىقتار جەتىسپەيدى, سون­دىقتان دا ونى رەتتەۋ ءۇشىن قۋات كوزىنىڭ ءبىر بولىگىن قىرعىزستاننان الامىز. وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا جانە جامبىل وبلىس­تارى جەلىنىڭ تۇيىق رەجىمىندە تۇرعانى بەلگىلى. وندا مەنشىكتى گەنەراتسيا تۇتىنۋ كولەمىن قام­تاماسىز ەتە المايدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز سولتۇستىكتەگى قۋات كوزدەرىنەن 500 كۆت جەلىسى بويىن­شا تۇرعىنداردىڭ قاجەتتىلىگىن جابامىز. – ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ قا­تار جۇمىس ىستەۋىندەگى باستى قۇندىلىق – اپاتتىق جاعدايلاردا قولۇشىن سوزىپ كومەككە كەلۋ, – دەيدى «ەنەرگيا» ۇيلەستىرۋشى ديسپەتچەرلىك ورتالىقتىڭ ديرەكتورى حاميديللا شامسيەۆ. – ءوڭىردىڭ بارلىق ەنەرگەتيكا جۇيەلەرىندە قارقىندى دامۋ بولىپ جاتىر, جەلىلەر تارتىلىپ, قۋات بەرەتىن نىساندار ىسكە قوسىلۋدا. مۇنىڭ ءبارى ەل­دەرى­مىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز. مىنە, سودان دا بولار, ءبىز جىل سايى­ن ەكى رەت باس قوسىپ, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تالقىلايمىز. ايتەۋىر ءبىر كەز­دەرى نارىقتىق مەحانيزمدەر ءىس-ارەكەتكە كوشىپ, ءوز ەلىمىزدە وندىرگەنشە كورشىلەردەن دە قۋات كوزىن ساتىپ الۋ الدەقايدا ءتيىمدى بولارى ءسوزسىز. بۇل ورايدا ءبىز قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنەمىز. ويتكەنى, بۇل ەل نارىق­تىق مەحانيزمدەردى ءجۇ­زەگە اسىرۋ بويىنشا وڭىردە وق بويى وزىق كەلەدى. ءبىزدىڭ قازاقستاننان الار ۇلگى-ونەگەمىز وتە كوپ. نەسى بار, مەيماننىڭ ايتقانى كەلسىن. مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان»