قايداسىڭ, قازاق ءمۋلتفيلمى؟

بىردە اۋلادا ويناپ جۇرگەن بالالاردىڭ ويىنىن تاماشالاپ تۇرىپ, ەرىكسىز ويعا شومدىق. شىركىن, بارلىعى دا بالاۋسا بالعىن شاقتان باستالادى ەكەن-اۋ!.. مەن «تاسباقا نيندزيامىن» دەدى ۇرپەك باس سارى بالا قولىنداعى ويىنشىق قارۋدى جانىنداعى سەرىگىنىڭ كەۋدەسىنە تاقاپ تۇرىپ. بويىنىڭ الاسالىعىنا قاراماستان شىپ-شىمىر قارا بالا الگىگە قاسارىسا: «ال مەن... مەن ...», – دەپ قاپەلىمدە اۋزىنا ەشنارسە تۇسپەي بۋلىققان كۇيى ىزالانىپ: «ورمەكشى اداممىن» دەپ ەنتىگىن ءبىر-اق باستى. بەينە ءبىر سايىستا قارسىلاسىن ويسىراتا جەڭگەن قاھارمانداي ماساتتانىپ, ءجۇزى قۋانىشتان بال-بۇل جاندى. تاعى ءبىر ەكى بالدىرعاننىڭ ءبىرى دوبرىنيا نيكيتيچتىڭ, ال ەكىنشىسى, قۇداي ساقتاي گور, جىلان گورىنىچتىڭ رولىندە. ءتىپتى, ءسال-ءپال ەرەسەكتەرىنىڭ اراسىندا  شۆارتسەنەگگەر,  جان كلود ۆان دامم, بريۋس لي... بەينەلەرىنە ۇقساپ باققىسى كەلەتىن بالاقايلاردىڭ بال قىلىعى سونداي ءتاتتى بولعانمەن, وسى تۇستا نەبىر جويقىن ويلار ساپىرىلىسىپ, قايداعى ءبىر ەلدەردىڭ ەرتەگىلەرىندەگى كەيىپكەرلەر قارا تىكەندەي قادالىپ, ءىشىمىزدى ۋداي اشىتتى. وكىنىشتىسى – قازاقتىڭ قۇيتاقانداي قارا دومالاق بالالارىنىڭ جۇرەگىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن تەپكەن مىنا كەيىپكەرلەرگە ەلىكتەپ وسكەن بەيكۇنا سابيلەردى ەرتەڭ ەسەيگەندە بوتەننىڭ بوزىنە الدارقاتۋ, قاتىگەزدىكتىڭ قارا ورمانىندا اداستىرۋ وپ-وڭاي-اۋ دەگەن كۇماننىڭ قويۋ بۇلتى كوڭىل كوگىن دەمدە تۇمشالادى. ەسەيگەندە ەلىن, جەرىن قورعايتىن باتىر دا ەرجۇرەك بولۋدى ارمانداعان بالاپان جۇرەكتىڭ قىلاۋسىز قيالى قۇپتارلىق-اق.  ۇلپاداي مامىق سەزىمگە بوي الدىرعان ءسابي كوڭىلدىڭ كىرشىكسىز ايدىنى قانداي ايشىقتى ەدى... ال بىراق وسىلاردى كوڭىلدىڭ توركوزىنەن وتكىزىپ كورسەڭىز, ەرىكسىز «قاي-قايداعى دوبرىنىچ, گورىنىچتە نەسى بار بۇل جازعانداردىڭ, مۇنان گورى بالاقايلار حالقىمىزدىڭ ەرتەگى, جىرلارىنداعى باتىرلارعا نەگە ەلىكتەمەيدى» دەگەن سيپاتتاعى سۇراقتاردىڭ ويىڭىزعا ورالارى ايدان انىق. بولماسا بىزدە «قوبىلاندى باتىر», «الپامىس باتىر», «ەر تارعىن»... ەپوستىق جىرلارى تولىپ جاتقان جوق پا؟ سولاردى ەكرانداۋ ارقىلى تاربيەنى قايتا  جالعايتىن بولساق, قازىرگى شەتەلدىك مۋلتفيلمدەردىڭ ورنىن وتاندىق تۋىندىلار باسىپ, بۇلدىرشىندەر ءالى-اق «مەن ورمەكشىمىن, تاسباقامىن دەپ ايتپاي, «الپامىسپىن, قوبىلاندىمىن, ەر تارعىنمىن...» دەپ ءوز باتىرلارىمىزعا ەلىكتەپ وسەرىنە كۇمان جوق. ول ءۇشىن وتاندىق انيماتورلار باتىلدىق پەن ەرلىكتى دارىپتەيتىن قازاقتىڭ ەرتەگىلەرى مەن داستان-جىرلارىنان بالالارعا ارناپ زاماناۋي ۇلگىدەگى مۋلتفيلمدەردى كوپتەپ ءتۇسىرۋدى قولعا الۋلارى كەرەك. راس, سوڭعى ۋاقىتتا بۇل سالادا ءبىراز جاڭالىقتار بار. «ساق» كينوستۋدياسى (وقو) قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قۇرمەتىنە «قازاق ەلى» اتتى تولىقمەتراجدى انيماتسيالىق فيلم ءتۇسىردى, ال وسى ستۋديانىڭ «قوشقار مەن تەكە» ءمۋلتفيلمى قىتاي فەستيۆالىنەن «وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ» جانە «ۇلتتىق ەرەكشەلىك» اتالىمدارى بويىنشا جۇلدەنى يەلەندى دەگەندەي. بىراق, مۇندايلار تام-تۇم, شەتەلدىك مۋلتفيلمدەردىڭ سامبىرلاعان سانسىز كوشكىنى رۋحاني كوشەتتى تۇبىرىمەن قوسىپ جۇلقىلاۋدا. جويقىن شاپقىنشىلىققا توتەپ بەرە الماعان ساناعا سۇزگىسىز ءوتىپ كەتىپ جاتقان سۇرەڭسىز دۇنيەلەر قانشاما. ءمان بەرسەك, قازاقتىڭ تۇڭعىش تۋىندىسى سانالاتىن «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» ءمۋلتفيلمى كىشكەنتاي كورەرمەندەرگە 60-شى جىلداردىڭ اياعىندا عانا جول تارتىپتى. مۇنىڭ ءوزى قازاق انيماتورلارى ءۇشىن سول كەزدە ايتارلىقتاي زور جەتىستىك سانالدى. قازاق ءمۋلتفيلمىنىڭ اتاسى امەن قايداروۆتىڭ ءمولدىر بۇلاعى كەيىن ىلە-شالا «اقساق قۇلان», «قىرىق وتىرىك», «قۇرىلىسشى قوجاناسىر», «جانار», «ايناكۇن», «قۇيىرشىق», ت.س.س. ۇلتتىق ناقىشتاعى  مۋلتفيلمدەرمەن تولىعىپ, انا ءتىلدىڭ رۋحىن اسقاقتاتتى. مۇندايدا بالالاردى زاماناۋي تالعامعا ساي, كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى وتاندىق تۋىندىلارمەن قامتاماسىز ەتەتىن قازاقتىڭ كەيىنگى جاس امەن قايداروۆتارى قايدا ءجۇر ەكەن دەگەن سۇراق تۋادى. الپاۋىت ستۋديالاردىڭ ونىمىمەن باسەكەلەسەيىك دەمەي-اق قويالىق, تىم بولماسا رەسەيدىڭ ءبىر عانا «يليا مۋرومەتس پەن قاراقشى بۇلبۇل» ءمۋلتفيلمىن مىسالعا كەلتىرەيىك. بۇل تۋىندى كىشكەنتاي بالدىرعانداردى وتانسۇيگىشتىككە, پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى سياقتى قابىلدانادى. ويتكەنى, مۇندا ارىستان جۇرەكتى الىپ باتىرلار ءرولى ەرەكشە ءساتتى ورىندالعان. ولاردى سوم تۇلعالى, كەسەك ءبىتىمدى, ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي ەتىپ بەينەلەۋ تۇپكى ماقساتقا ادال قىزمەت ەتىپ تۇر. سول ءۇشىن دە الەمدىك كينەماتوگرافيا تىلىمەن, زاماناۋي ۇلگىدە تۇسىرىلگەن مۇنداي ءونىمدى قاي ەلدىڭ بالاسى بولسىن جاتسىنباي, تالاسا تاماشالايدى-اق. ونداي ساتتە شىركىن, قازاقتىڭ ەرتەگى, اڭىزدارىنداعى نار تۇلعالى باتىرلار بەينەسى ەكران كوگىنە قاشان وسىلاي جارقىراپ كوتەرىلەر ەكەن دەگەن اڭسارلى وي اتويلاپ الدىڭنان شىعا كەلەرى حاق... امەريكالىق زەرتتەۋشىلەر بالا مەكتەپكە بارعانشا 5 مىڭ ساعات, مەكتەپ بىتىرگەنگە دەيىن 19 مىڭ ساعات تەلەديدار الدىندا ۋاقىت وتكىزەدى دەگەن بولجامدى العا تارتادى. سونداي-اق, جاسوسپىرىمدەردىڭ شامامەن كۇنىنە 17 ءولىم, 37 قاتىگەزدىك كورىنىستەرىنە كوڭىل بولگەنىن انىقتاعان. الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋشىلار اراسىندا بالالاردىڭ كوپتىگىن ەسكەرسەك, ول سان مۇنان دا كوپ بولۋى مۇمكىن. باتىستان كەلىپ جاتقان انيماتسيالىق فيلمدەر جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىن ۋلاپ جاتقانى سونشالىق, ولاردىڭ سانا-سەزىمىن, پسيحولوگياسىن جارتىلاي قۇبىجىق قالىپتاعى بەينەلەر جاۋ¬لاپ الۋدا. ال قازاقتىڭ ءتول ەرتەگىسى مەن جىرلارى نەگىزىندە تۇسىرىلگەن مۋلتفيلممەن سۋسىنداپ وسكەن بالا وزگەنىڭ ورمەكشىسى مەن تاسباقاسىنا جۇرەك تورىنەن ورىن بەرمەك تۇگىلى, بۇلاردى ساناسىنىڭ ساڭىلاۋىنان دا سىعالاتپاس ەدى عوي. قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»