«ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ەلباسىنىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» جازباسىن سۇيىنشىلەپ, باسقالى ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىن بۇرىنعىدان دا بەتەر كۇتەتىن بولدىق. گازەتكە شىققان تاراۋلارمەن تولىقتاي تانىستىم. ەڭ الدىمەن ماعان ونىڭ كوپشىلىككە تۇسىنىكتى, تارتىمدى, قاراپايىم, وقۋعا جەڭىل تىلمەن جازىلعانى ۇنادى. دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى ساياساتكەر نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوز حالقىمەن سىرلاسىپ وتىرعانداي اسەر بەرەدى. كەسەك تۋىندى ءتۇرلى ماسەلەنى, تالاي تاقىرىپتى قوزعايدى. ولاردىڭ بارلىعى دا تۇپتەپ كەلگەندە قازاقستان مەملەكەتىنىڭ, ونىڭ حالقىنىڭ ەرتەڭىن,تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەرىك بولۋىن مەڭزەيدى. ۇلان بايتاق جەردىڭ, ەلدىڭ, مەملەكەتتىڭ يەسى – قازاق حالقىنا ايتارى مول. ول شىعارمانىڭ ءونبويىندا ءورىلىپ وتىرادى. اسىرەسە, ءتىل مەن ءدىن جونىندە ايتقانىن ۇلتتىق نامىسى, جۇرەگىندە يمانى بار, ءوز حالقىنىڭ, جەرىنىڭ پاتريوتىمىن دەيتىن ازاماتتار تولقىماي وقي الماس دەپ ويلايمىن.
قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىز, انا ءتىلىمىز. قىزىل ساياساتتىڭ ۋاقىتىندا كوپ زارداپ شەككەن قوستاناي وڭىرىندە انا ءتىلىمىزدىڭ اياق استى بولعان كەزىن ءوزىمىز كوردىك, باسىمىزدان دا وتكەردىك. مەنىڭ بالالىق شاعىم ۇزىنكول اۋدانىندا كازاك-ورىستاردىڭ ورتاسىندا ءوتتى. ورىس ءتىلىن ءبىر ورىستان ارتىق بىلمەسەم, كەم بىلمەيتىن مەن جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, اۋىلعا جاس مامان بولىپ كەلگەنىمدە قازاقشا ءبىر اۋىز ءسوز ايتا المادىم. وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ 70-ءشى جىلدارى قازاقشا سويلەگەندەرگە جۇرت ودىرايا قارايتىن. قازىر ويلاپ وتىرسام قورلىق ەكەن عوي. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت ىستەيتىن ءبىر ۇلتجاندى اعانىڭ ايتقان اقىلىنان كەيىن انا ءتىلىمدى ۇيرەنۋگە جان-تانىممەن شۇعىل كىرىستىم. ىنتا-ىقىلاس بولسا قازاق ءتىلىن تەك قازاقتار عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ بارلىق ەتنوستارى ۇيرەنىپ الار ەدى. مەن قازىر انا ءتىلىمدى اينالامداعى ەشكىمنەن كەم سويلەمەيمىن, حالقىمنىڭ پوەزياسىنا, ونەرىنە تۇشىنامىن, سول ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. «ءىس باسىندا, اسىرەسە, حالىقتىڭ كوز الدىنداعى جاۋاپتى قىزمەتتە وتىرعان قازاقتاردىڭ وزدەرى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەنسىنبەي, وزگە تىلدە سويلەۋگە قۇمار بولسا, وعان حالىق تا, ءتىل دە كىنالى ەمەس. كىنالى ۇلتتىق نامىستىڭ ازدىعى, وزگەلەرگە ەلىكتەگىشتىك, ۇلت داستۇرىنە ەنجارلىق» دەگەن ەلباسى ءسوزى سانالىعا ساداقتىڭ جەبەسىندەي ەمەس پە؟
ەلباسى كىتابىندا ءدىن جونىندە دە جۇرەگىڭە جەتكىزە, كاۋسار بۇلاقتان سۋ ىشكەندەي ايىزىڭدى قاندىرا ايتادى. تىلدەن, دىننەن ايىرىلعان حالىق توبىردىڭ كەيپىن كيمەي مە؟ ەلباسى جازبالارىنان ۇلتتىڭ تامىرى مىقتى بولۋى ءۇشىن ءتىل مەن ءدىلدىڭ, ءداستۇردىڭ بەرىك بولۋى كەرەكتىگىن تۇسىنەمىز. قازاق حالقى ۇلى دالادا كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ, يسلام ءدىنىن تازا ۇستادى. ول حالىقتىق داستۇرلەرمەن جاراسىمدى ءورىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازىر جاستارىمىزدى اداستىرىپ جۇرگەن «جيھاد» سوزىنە دە تۇسىنىك بەرەدى, ونىڭ قۇرانداعى ماعىناسىنا توقتالادى. وسى كىتاپتى وقىعان جاستاردىڭ تاريحي, گۋمانيستىك يسلام تۋرالى تۇسىنىكتەرى تەرەڭدەي تۇسەرى تولاسسىز. سوندىقتان ول ءار وتباسىنىڭ تورىنەن تابىلۋعا لايىق. مۇندا ايتىلعان ماسەلەلەر تۋرالى ارنايى سەمينارلار وتسە, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, عالىمدار لەكتسيا وقىسا ءجون بولادى دەپ بىلەمىن.
سايران بۇقانوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى
قوستاناي وبلىسى,
مەڭدىقارا اۋدانى
ساليقالى ساراپتاما
ۇلتتىق گازەتىمىز – «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان ەلباسىنىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» شىعارماسىنىڭ العاشقى بەتتەرىن وقىعاننان-اق تارام-تارام ويلار قۇشاعىنا ەنەسىڭ. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ۇلت كوشباسشىسى: «ساداعاڭ كەتەيىن, اينالايىن حالقىم! سەنىڭ مۇددەڭ جولىندا بويداعى قۋات, ويداعى ءناردىڭ ءبارىن سارپ ەتۋگە بەيىلمىن» – دەپ اعىنان جارىلعانى ەسىمىزدە. « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا 25 جىل تولۋى قارساڭىندا پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالقىمەن سۇحباتى, وتكەن جولدى سالماقتاپ, سارالاۋى, كەمەل بولاشاققا كوز تاستاپ, ەلىن جارقىن بيىكتەرگە ۇمتىلدىرۋى. ءبىر سوزبەن تۇيگەندە باستان كەشكەن تاريح, بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى, الار اسۋلاردىڭ مەجەسىن كورگەندەي اسەرگە بولەيدى. كوزىمىزبەن كورىپ, باسىمىزدان وتكەن ومىرلىك شىندىقتى ەشقانداي بوياۋسىز, قاز-قالپىندا وقىرمانىنا ۇسىنۋى جاراسىمدى. «1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ءار كۇنى, ءار تاڭى مەنىڭ جادىمدا جاڭعىرىپ, سول كەزدە كەۋدەنى كەرنەگەن شاتتىق پەن سالتانات جانىمدى ءالى كۇنگە تەربەپ كەلەدى. سول كۇنى, ءبىر جاعىنان – جاڭا تۋعان سابيدەي, ءبىر جاعىنان – عاسىر جاساعان قارياداي بولعانىم ەسىمدە. شىنايى باقىت سەزىمىن باستان كەشىپ, شالقار شاتتىققا بولەندىم... تەبىرەندىم, تولقىدىم. بابالار اماناتىن ورىنداۋ باقىتى, ەلدى ەرتەڭگى كۇنىنە باستاۋ پارىزى مەنىڭ ماڭدايىما جازىلعانىن جاراتۋشىنىڭ ەرەكشە سىيى, ايىرىقشا مۇمكىندىگى دەپ تۇسىنەمىن. بالكىم, تاريحتىڭ تاڭداۋى, حالىقتىڭ قولداۋى دەگەن ءجون بولار؟!», – دەپ تەبىرەنەدى ەلباسى. ءيا, وتكەن, 25 جىل – قىسقا عانا مەرزىم بولعانىمەن عاسىرلار ارقالار جۇكتى اتقارۋعا تۋرا كەلگەن قيىن-قىستاۋى, شىرعالاڭى مول جىلدار ەدى. تاۋەلسىزدىك ءسوزى ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, ونىڭ نەگىزىن قالاۋ, تۇعىرىن بەرىك, جەمىسىن باياندى ەتۋ ماڭداي تەردى سىلىپ تاستاپ ەڭبەكتەنۋدى تىلەيتىن عاجاپ سالماقتى قۇبىلىس. ۇلى دالا ەلى, ماڭگىلىك ەلگە جول اشقان – تاۋەلسىزدىك. كۇللى الەمدى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ءوز مەملەكەتتىگىنە يە بولا الماعانى قانشاما, تاۋەلسىزدىككە جەتە الماي پۇشايمان كۇي كەشكەندەر قانشاما؟! تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پەرزەنتى ەكەندىگىمىزدى كەۋدەمىزدى كەرە بار داۋىسپەن ايتۋعا جاراساق, ول – ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى مەن جانقيارلىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» – ءالى تالاي ەستى اڭگىمەلەرگە تىرەك بولارى انىق. قايتا-قايتا قايىرىلا ورالىپ, استىن سىزىپ, كەرەك تۇستارىن كوشىرىپ الىپ, شاكىرتتەرمەن پىكىرلەسۋگە, وي وربىتۋگە باستايتىن كەمەل ەڭبەك. اراپ ەسپەنبەتوۆ, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سەمەيتانىم مەن تاعىلىم
ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىندا جاريالانعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى تاريحي – تانىمدىق ەڭبەگىن ءبىر دەمدە وقىپ, تانىسىپ شىقتىم. قاشاندا حالقىنىڭ قامىن جەيتىن مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىز ەلىمىز ءجۇرىپ وتكەن تاريحي تاعىلىمدى جولداردى جەكە ءوز ومىرىمەن ساباقتاستىرا اڭگىمەلەپ, جادىمىزدا جاتتالىپ قالاتىنداي اسەرلى بايانداعان ەكەن. پرەزيدەنت ايتقانداي, «كارى تاريحتىڭ قۇرساۋلى دوڭگەلەگىن كەرى اينالدىرعان 1991 جىلى «ەشقاشان قۇلامايدى» دەپ دارىپتەلىپ كەلگەن كومپارتيانىڭ دا, كوممۋنيزمنىڭ ءتاتتى ەلەسىنىڭ دە سىر بەرگەنىن» كوزىمىز كوردى. دەگەنمەن, ەلىمىز ەگەمەندىك العان جىلدارى اتقارىلعان ۇلان-عايىر ۇلى ىستەردىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسىن بەكىتۋگە باعىتتالعانىن قازاقستاندىقتار ءبىر كىسىدەي بىلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل تۋىندىسىندا دا ەل استاناسىن اقمولاعا اۋىستىرۋعا توقتالىپ, «...ەلوردانى وتانىمىزدىڭ ورتالىق بولىگىنە كوشىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق, ساياسي – الەۋمەتتىك, قوعامدىق – رۋحانياتتىق ماڭىزى داۋ تۋدىرمايتىن شىندىق ەدى» دەي كەلىپ, الماتىنى قيماس سەزىممەن قالدىرۋعا تۋرا كەلگەنىن دە جاسىرمايدى. ۇلى كوشتىڭ تىزگىن تارتار تۇسىندا ۇشاقتىڭ باسپالداعىندا تۇرىپ, قالاي تولقىعانىن ەسكە الۋى دا ادامدىقتىڭ ايقىن كورىنىسى ەكەنى ءسوزسىز. ەلباسى الماتىنىڭ الىپ مەگاپوليسكە اينالعانىنا مارقايادى. ال سارىارقانىڭ سايىن دالاسىندا قاناتىن كەڭگە جايعان استانا قالاسىنىڭ بۇگىنگى كەلبەتى قازاقستاننىڭ كەلەشەگى بۇدان دا جارقىن بولاتىنىنىڭ كۋاسى ەكەنىنە قاناعاتتانادى. «استانا تورىندە ءبىز سان مارتە حالىقارالىق فورۋمدار, سامميتتەر, سيمپوزيۋمدار,قۇرىلتايلار وتكىزدىك. «بوسقا شىعىندانىپ وسىنىڭ نە قاجەتى بار؟»دەگەن سوزدەر دە ايتىلىپ قالىپ جاتتى.ءتىپتى بۇدان دا وتكەن, شىمبايعا باتاتىن سوزدەردى ەستۋگە تۋرا كەلدى, – دەگەن ەلباسى تاۋەلسىز قازاقستاندى الەم تەگىس تانىعانىن, تورتكۇل دۇنيە تۇگەل مويىنداعانىن, تەڭ ارىپتەس سانايتىن دارەجەگە جەتكەنىن زەردەلەيدى. شىندىعىندا دا سولاي, قازىر قازاقستاننىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ورىنىن ەشكىم دە جوققا شىعارا الماسى انىق. ۇلى دالادا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ۇلان-عايىر جۇمىستار جاسالدى. العا قويعان ماقسات – مۇراتتارىمىز بۇدان دا بيىك. ەلباسىنىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» ەڭبەگىنىڭ تەمىرقازىعى ەلىمىزدى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ بىرلىگى مەن تاتۋلىعىن, تۇراقتىلىعى مەن تىنىشتىعىن اشىپ كورسەتۋگە باعىتتالعان. بۇل ەڭبەكتەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا وتكەن جولىمىزدىڭ وركەندى تۇستارىن جادىمىزدى جاڭعىرتىپ, تاعىلىم الۋعا ابدەن بولادى دەر ەدىم. كەلدىباي ەسپاعامبەتوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم كەڭەسى اقتوبە وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسىبەكەم بىرلىكتىڭ بەرەكەسى
ءبىر شاڭىراق استىندا بىرلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەتنوستار قازاق ۇلتىمەن بىرگە سۋىققا دا, ىستىققا دا ورتاقتاسىپ كەلەدى. مادەني ورتالىقتار اشىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن, مادەنيەتىن تالماي ناسيحاتتاپ, ەلدىڭ جارقىن ەرتەڭى جولىندا ابىرويلى ەڭبەك اتقارىپ جۇرگەن ولار قازاقستاندى ورتاق وتانىمىز دەپ سانايدى. كەشە كىم ەدىك, بۇگىن كىمبىز؟ ەرتەڭ قاي جەردە بولامىز؟ دەگەن ماڭگىلىك سۇراقتار توڭىرەگىندە ويلانساق, ەلباسىنىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» شىعارماسىنان كوپ عيبرات الامىز. پرەزيدەنتىمىز ءوز ەڭبەگىندە اتاپ وتكەندەي, ساياساتتىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى–بىرلىك. شىنىندا دا, بىرلىگى بار ەلدىڭ وزاتىنىن الەمدىك تاجىريبە انىق بايقاتىپ وتىر. بيىل شيرەك عاسىر تولعالى وتىرعان ەگەمەندىگىمىزدىڭ شەجىرەسى ىسپەتتەس ەستەلىك ۇلتىمىزدىڭ ۇيىسقاندىعىنىڭ, جۇرتىمىزدىڭ تولىسقاندىعىنىڭ, تۇعىرلى تاۋەلسىزدىككە جەتكەن جەتىستىكتەر مەن تابىستارىمىزدىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتەس. قوناقجاي قازاقتىڭ جەرىندە ءوسىپ, وركەندەپ جاتقان ەتنوستاردىڭ ءبىرى – پولياكتار. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز وڭىرىمىزدە كەڭ تاراعان جەتى ەتنوستىڭ ءبىرىمىز. «ۆيتا پول» قوعامدىق بىرلەستىگى وزىنە ارتىلعان مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. ونىڭ مۇشەلەرى ءتۇرلى شارالاردان تىس قالمايدى. قازاقستاندى ءوز وتانى رەتىندە ماقتانىشپەن, سىي-قۇرمەتپەن قابىلدايدى. مۇنداي سەزىم بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنە ءتان. ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى دامىتۋ باعىتىندا جاسالعان زور قادام دەپ ەسەپتەيمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» ەڭبەگىندە پاتريوتيزم تۋرالى, ءاربىر ازاماتتىڭ ەلجاندىلىق سەزىمىن وياتۋ, قالىپتاستىرۋ تۋرالى كەڭىنەن قوزعالادى. مەن سوڭعى كەزدەرى اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ وتتى جىرلارىن ورىس تىلىنە اۋدارۋمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن. ەلباسىمىزدىڭ تىڭ تۋىندىسىنان قازاق پوەزياسىنىڭ پاتريوتيزمگە تولى رۋحىن, ورشىلدىگىن وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە تانىستىرۋعا دەگەن قۇشتارلىعىمدى ارتتىرا تۇسكەندەي وزگەشە اسەر الدىم. گالينا بالاجەنتيس, نيكولاەۆكا ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ەسىل اۋدانى
