ء"داستۇرلى ءدىنىمىز جايلى اقپاراتتار جەتىمسىز"

كەشە استانادا ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «زايىرلىلىق – قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى» تاقىرىبىندا قازاقستان ءدىنتانۋشىلارىنىڭ VI فورۋمى ءوتتى. وعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى, قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار, ءدىنتانۋشىلار, زيالى قاۋىم, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى جانە جاستار قاتىستى. فورۋمدى اشقان ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆ ءبىرىنشى كەزەكتە فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى ەل تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, اتالعان باسقوسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توق­تالدى. – ءدىنتانۋشىلار فورۋمىنا وتاندىق عىلىمي-ساراپشىلار قاۋىمداستىعى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ءدىني بىرلەستىك وكىلدەرىنىڭ جىل سايىن بەلسەندى قاتىسۋى ىزگى داستۇرگە اينالدى. بۇل فورۋم مەملەكەتتىك-كونفەسسيالىق قاتىناستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا جانە ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىستار بەرۋگە ارنالعان پارمەندى ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالىپ ۇلگەردى, – دەدى مينيستر. سونىمەن قاتار, ول VI فورۋمىنىڭ تاقىرى­بى «زايىرلىلىق – قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى» دەپ اتالۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس ەكەنىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدە زايىرلى قاعيداتتارىن ىلگەرىلەتۋگە, ازاماتتىق قوعامنىڭ ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى تۇرۋداعى ءرولىن كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋدارىلۋى قاجەتتىگىنە ەكپىن بەردى. – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» ستراتەگياسى – ەلىمىزدەگى 130-دان استام ەتنوس مەن 18 كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ ەتنوستىق جانە ءدىني ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان ءدىني تولەرانتتىلىق جانە ءوزارا توزىمدىلىك قاعيداتتارىنا مويىنسۇنۋى بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ءدىن سالاسىنداعى ماڭىزدى مىندەتىمىز – ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ ومىرشەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. ءبىزدىڭ زايىرلىلىق مودەلىمىزدىڭ اينىماس نەگىزى الداعى ۋاقىتتا دا ازاماتتاردىڭ ءدىني سەنىم بوستاندىعىن بۇلجىتپاي كەپىلدەندىرۋ, ولاردىڭ ءدىندى تاڭداۋ نەمەسە دىننەن باس تارتۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ قالا بەرەدى. ءبىز ءۇشىن زاماناۋي قازاقستاندىق قوعامنىڭ قۇندىلىقتارى مەن ءومىر سالتىن ىلگەرىلەتۋ باسىم باعىت بولىپ تابىلادى, – دەدى ن.ەرمەكباەۆ ودان ءارى سپيكەر مينيسترلىكتىڭ قازىرگى تاڭدا اتقارىپ جاتقان قىزمەتى, قولعا الىنعان شارالار مەن الدا تۇرعان مىندەتتەر تۇرعىسىندا ءسوز قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالدى قالىپتى جاعدايدا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قوعامنىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ اتسالىسۋى قاجەت. – مەن مينيسترلىك پەن اكىمدىكتەر وتكىزىپ جاتقان اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا عىلىمي-ساراپشىلار قاۋىمداستىعى مەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىن بەلسەندى تۇردە جۇمىلدىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ءبىز ءدىن سالاسىنداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا, ەلىمىزدىڭ زايىرلى قاعيداتتارىن ىلگەرىلەتۋگە جاۋاپتى ەكەندىگىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. فورۋم جۇمىسى بارىسىندا ايتىلعان ۇسىنىستار قوعامىمىزدىڭ ودان ءارى تۇراقتى دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى دەپ ۇمىتتەنەمىن, – دەدى مينيستر. بۇدان كەيىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى باقىتبەك سماعۇل, «ءدىنتانۋشىلار كونگرەسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, پروفەسسور ايدار ءابۋوۆ, ۇعا اكادەميگى عاريفوللا ەسىم, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءدىنتانۋ جانە مادەنيەتتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ناعيما بايتەنوۆا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ءدىنتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باقىتجان ساتەرشينوۆ جانە قاراعاندى قالاسىنداعى «نۇرلى ءبىلىم» قوعامدىق بىرلەستىگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رۇستەم سىزدىقوۆ ءسوز سويلەدى. ولار ەلىمىزدەگى ءدىنتانۋ سالاسىنىڭ تۇيتكىلدەرى, مەملەكەتتىك مۇددە جانە ءدىن ماسەلەلەرى, زايىرلىلىقتىڭ ەل دامۋىنداعى ىقپالى, قازاقستان تاريحىنداعى زايىرلىلىق قاعيدالارى تۇرعىسىندا ايتىپ بەردى. ماسەلەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى ب.سماعۇل ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ بولاشاعىنا كەرى ىقپال ەتەتىن كەز كەلگەن ماسەلە ۇلتىم دەگەن ءار ازاماتتىڭ شەكەسىن سولقىلداتىپ, جۇرەگىنە «شانشۋداي» قادالاتىنىن ايتا كەلىپ, بۇگىنگى حالقىمىزدىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلىنداعى ەڭ باستى جەتىستىك ەكەنىن ءسوز ەتتى. – قازاق ەلى دامىعان مەملەكەت باعىتىندا العا قادام باسقان سايىن سۇعاناق ءسوز ەرىپ, سۇق كوز قادالا تۇسەرى انىق. ماڭگىلىك ەل قۇرعىمىز كەلسە, ءبىزدىڭ ارقايسىمىز جاقسى مەنەن جاماننىڭ بايىبىن باعامداۋىمىز شارت. قازاقستان بۇگىندە جۇزدەن استام ەتنوستىڭ جانە 18 كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى ءۇشىن دە قاسيەتتى شاڭىراققا اينالىپ وتىر. بۇل قازاقستان حالقىنىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەندىگىنىڭ نىشانى. بىلە بىلسەك, بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىنداعى ماڭىزدى جەتىستىگىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, – دەدى دەپۋتات. سونىمەن بىرگە, ب.سماعۇل بۇگىندە قوعامىمىزداعى ءدىن سالاسىندا كەلەڭسىزدىكتەر مەن جات كورىنىستەر بوي كورسەتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس ەكەنىن, ول بىلىمسىزدىكتەن تۋىنداپ وتىرعانىن جەتكىزدى. – كەرتارتپا كۇشتەر الدەبىر رۋحاني كۇيزەلىسكە ۇشىراعان, قوعامنىڭ نازارىنان, قامقورلىعى مەن قايىرىمدىلىعىنان تىس قالعان, وپىنىسى مەن وكىنىشى بار وتانداستارىمىزدىڭ, اسىرەسە, جاستارىمىزدىڭ جۇرەكتەرىنە كۇمان سالدى. حالىقتى قورقىتىپ, ۇركىتۋدى كوزدەيتىن, كۇش قولدانۋ جولىمەن ارەكەت ەتەتىن دەسترۋكتيۆتى, قاۋىپتى توپتار ەلىمىزگە ەمىنە ەنىپ, وزدەرىنىڭ ارام نيەتتەرىن ىسكە اسىرۋعا جانتالاسىپ جاتىر. وسىنىڭ كەسىرىنەن قازىرگى ءبىزدىڭ قوعام مۇددەلەردىڭ ارپالىس الاڭىنا اينالعان ىسپەتتى. ەگەر وعان توسقاۋىل قويماساق, ارينە, مەملەكەتتىك مۇددە, جالپىۇلتتىق يدەيا, حالىقتى جاڭا زامان تالاپتارىنا بەيىمدەۋ جايىنا قالۋى عاجاپ ەمەس. جات, راديكالدى يدەولوگيانىڭ قانات جايۋىن توقتاتۋ جانە سىرتتان كەلەتىن تاسقىنىنا توسپا قۇرۋ ءۇشىن قولدا بار قۇقىقتىق, يدەولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە كۇش-قۇرىلىمدىق رەسۋرستاردىڭ بارلىعىن جۇمىلدىرۋ قاجەت ەتىلەدى. ارينە, بۇل كەسەلدى تەك كۇش قولدانىپ قانا شەشە المايمىز, ەگەر الدىن الۋ تەتىكتەرى ىسكە قوسىلماسا, كوزدەرى جويىلعان ەكسترەميستەردىڭ ورنىن باسقالارى باسادى, – دەدى باقىتبەك سماعۇل. سونىمەن قاتار, ءماجىلىس دەپۋتاتى راديكاليزم مەن ەكسترەميزم الەۋمەتتىك قۇبىلىس رەتىندە, ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كەشەندى شەشۋ ارقىلى ەڭسەرىلۋگە ءتيىس ەكەنىنە نازار اۋداردى. – بىرىنشىدەن, كوممەرتسيالىق نە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردى قالقان ەتكەن, بىراق شىنىندا ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمداردى ۋاعىزدايتىن توپتاردىڭ جۇمىسىنا توسقاۋىل قويىلۋى كەرەك. مىسالعا, كەيبىر عيباداتحانالار الدىندا جات يدەولوگيامەن ازاماتتارىمىزدى جادىلاپ جۇرگەندەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە شەكتەۋ بولعانى ءجون. ەكىنشىدەن, ەكسترەميزممەن جانە راديكاليزممەن ءتيىمدى كۇرەسۋدىڭ ءبىر جولى – اسىرەسە, جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتى جويۋعا باعىتتالعان پارمەندى شارالار بولماق. ويتكەنى, ارانداتۋشىلار ىقپالىنا جانە تورىنا تەك الەۋمەتتىك جانە رۋحاني كەمەلدىككە عانا ەمەس, سونداي-اق ماتەريالدىق يگىلىككە ۇمتىلعان جاس ازاماتتار تۇسەتىنى جاسىرىن ەمەس. ۇشىنشىدەن, راديكالدى يدەيالار ناداندىق توپىراعىندا تەز ونەدى. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ. دەگەنمەن, بۇگىندە ءداستۇرلى يسلام تۋرالى قاجەتتى اقپاراتتىڭ جەتىمسىزدىگى بايقالادى, – دەدى شەشەن. بۇدان بولەك, دەپۋتات بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا, الەۋمەتتىك جەلىلەرگە باسا ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن, بۇل رەتتە تەلە جانە كينوونىمدەر مەن بەينەروليكتەر ارقىلى يسلامنىڭ, ناعىز مۇسىلماننىڭ بەينەسىن سومداۋ, سول ارقىلى جاس ۇرپاقتىڭ, بارشا قازاقستاندىقتىڭ دۇرىس تۇسىنىگىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. ال ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ءدىنتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باقىتجان ساتەرشينوۆ ەلىمىزدى امبەباپ جاڭارتۋ – زايىرلى قازاقستاندىق مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ نەگىزى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. – ول ەۆوليۋتسيالىق جولمەن, كەزەڭ-كەزەڭىمەن, بۇرىن دا, قازىر دە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالارىنىڭ باعىتى ارناسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا, – دەدى ب.ساتەرشينوۆ. بۇعان قوسا, ب.ساتەرشينوۆ قوعامىمىزدا ءدىني ىقپالدىڭ اسەرى بىرسىدىرعى ەمەس ەكەنىن ءسوز ەتتى. – ازاماتتاردىڭ ءبىر بولىگى قازىرگى كەزدە «ءداستۇرلى ەمەس دىندەر» دەپ اتالىپ جۇرگەن ءدىني اعىمداردىڭ, تابىنۋشىلىقتاردىڭ, قوزعالىستاردىڭ ساپىنا ەنىپ, باسقا دىنگە ءوتۋ ۇردىستەرىن جىلدامداتىپ, ءدىني بۇركەمەلەنگەن ارەكەتكە كوشسە, قايسىبىر بولىگى ءدىني راديكاليزمدى بويىنا ءسىڭىرىپ ۇلگەردى, – دەدى ول. فورۋم جۇمىسى تۇستەن كەيىن ەكى سەكتسيا بويىنشا جالعاستى. «مەملەكەت پەن عىلىمي-ساراپشىلىق قاۋىمداستىعىنىڭ قوعامداعى زايىرلىلىق قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋداعى جانە ىلگەرىلەتۋدەگى ءوزارا ارەكەتتەستىگى» تاقىرىبىندا وتكەن ءبىرىنشى سەكتسيادا ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەرىك ارىن, ءدىن ىستەرى كوميتەتى ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اينۇر ابدىراسىلقىزى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى دوساي كەنجەتاي جانە باسقا دا بىرقاتار ازاماتتار ءسوز سويلەپ, زايىرلىلىق قاعيداتتارى مەن ۇستانىمدارى, ءدىني احۋالدى رەتتەۋ ماسەلەلەرى, جاستار ءىسى, ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ بويىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قارىم-قاتىناسى توڭىرەگىندە ءسوز قوزعادى. ال «مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ءدىني ەكسترەميزم يدەيالارىنىڭ تارالۋىن الدىن الۋ ماسەلەلەرىندەگى ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەرى» تاقىرىبىنا ارنالعان ەكىنشى سەكتسيادا مادەني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان سايىروۆ, «دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى» زتب ديرەكتورى يۋليا دەنيسەنكو, كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «ناسيحات» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى قانات الشىمباەۆ جانە باسقالار راديكالداردى وڭالتۋ جۇمىسىندا قولدانىلاتىن جاڭا تەحنولوگيالار, ءدىني احۋالدى رەتتەۋدەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ ءرولى, اتالعان سالاداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءىس-قيمىلى جونىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»