مال ۇرلىعى قوعامدىق پروبلەماعا اينالدى

مال شارۋاشىلىعى – جۇمىسپەن قامتۋ تەتىگى جانە تابىس كوزى. الايدا, اۋىلدىق جەرلەردە مال ۇرلىعىنىڭ دەندەي ءتۇسۋى – جالاقىسى تومەن, تەك ماۋسىمدىق جۇمىسپەن عانا كۇن كورەتىن اۋىل تۇرعىندارىنا ايتارلىقتاي  قيىندىق تۋعىزۋدا. جالپى, شالعاي جاتقان ەلدى مەكەندەردەگى ۇرلىق-قارلىق, وزگەنىڭ مۇلكىن يەلەنۋ, ونى تالان-تاراجعا سالۋ, الاياقتىق, توناۋ, پايداكۇنەمدىك سيپاتىنداعى قىلمىستاردىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەبى – جۇمىسسىزدىق مەن تۇراقتى كىرىس كوزىنىڭ بولماۋى. اسىرەسە, قازىرگىدەي قارجى داعدارىسى جاعدايىندا تۇراقتى جۇمىسى جوق اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن مال ۇرلىعى ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. سەبەبى, مال شارۋاشىلىعىنان تۇسەتىن ءونىم – ولار ءۇشىن جالعىز تىرشىلىك كوزى. بۇگىندە مال ۇرلىعىمەن كۇرەس باعىتىندا, بالكىم, بەلگىلى ءبىر ءىس-شارالار جۇرگىزىلىپ تە جاتقان بولار. بىراق, نەگە ولار تىركەلگەن قىلمىستار سانىنىڭ كوبەيۋىنە توقتام بولا الماۋدا؟ سەبەبى, بۇگىندە مۇنداي قىلمىستاردىڭ سانى كوبەيمەسە, ازايماي وتىر. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى, دالىرەك ايتساق, 2012-2014 جىلدار ارالىعىندا مال ۇرلىعىنا قاتىستى 29 مىڭ 703 قىلمىس تىركەلگەن ەكەن. ونىڭ ىشىندە 2012 جىلى – 9 مىڭ 926, 2013 جىلى – 11 مىڭ, 2014 جىلى – 8 مىڭ 765. الايدا,  بۇل ماسەلە قانشا جەردەن وتكىر تۇرسا دا, 2015 جىلدان باستاپ بۇل ساناتتاعى قىلمىستاردىڭ ستاتيستيكالىق ەسەبى جۇرگىزىلمەي كەلەدى. ال ول مال يەلەرىنە زالال كەلتىرۋمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىگىنە دە قاتەر توندىرۋدە, سالىق تولەۋدەن جالتارۋشىلىق ورىن الىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردا سىبايلاس جەمقورلىق پەن كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا دا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. ارينە, مۇنداي جاعدايلاردىڭ بەلەڭ الۋىنا سەبەپ بولارلىقتاي بىرنەشە فاكتور بار. بىرىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋ جانە مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان مال ۇرلىعىمەن كۇرەس جانە ونىڭ الدىن الۋ باعىتىندا اتقارىلاتىن شارالاردىڭ ماردىمسىزدىعى. ەكىنشىدەن, مال سانىن ەسەپكە الۋداعى دايەكسىزدىك. ماسەلەن, رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭىرلەرىندە مالدى ەسەپكە الۋ ءار شارۋا قوجالىعىنا بارىپ, تەكسەرۋ جۇرگىزىلمەستەن, تەك نەمقۇرايلى تۇردە عانا ءجۇ­زەگە اسىرىلادى. مالدى ەسەپتەن شىعارۋ مەن ەسەپكە قويۋدى ۋاقتىلى جۇرگىزبەۋ فاكتى­­لەرى دە كەزدەسەدى. ال مۇنداي جاعدايدا ستا­تيستيكالىق دەرەك پەن نەمقۇرايلى دەرەك ارا­سىندا ساندىق جاعىنان ۇيلەسپەۋشىلىك ورىن الاتىنى بەلگىلى. ۇشىنشىدەن, جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگاندار تاراپىنان جايىلىم ورىندارىن باقىلاۋدا ۇستاۋدا ءتيىستى جۇمىستاردىڭ اتقارىلماۋى دا, سونداي-اق, ازاماتتاردىڭ ءوز ءتورت ت ۇلىكتەرىن جايىلىمدىق جەرلەردە باقىلاۋسىز قالدىرۋى دا مال ۇرلىعىن ازايتپاي وتىر. بۇل جەردە تاعى ءبىر ماسەلە بار. مىسالى, پايداكۇنەمدىك جولىمەن ۇرلانعان مالداردى بەلگىلەنبەگەن ورىنداردا سويۋ كوپ جاعدايدا, سانيتارلىق جانە ۆەتەرينارلىق ەرەجە تالاپتارىنا سايكەس كەلمەي جاتادى. سونىڭ اسەرىنەن, ۇرلانعان مالدىڭ ءۇي جاعدايىندا سويىلعان ەتىنە «مەملەكەتتىك ستاندارتتىڭ, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ەرەجەلەرى مەن نورمالارىنىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەدى» دەيتىن جالعان انىقتا­مالار الۋعا جول بەرىلىپ جاتادى. ۇرلانعان مالدار نەگىزىندە, ءتۇن مەزگىلىندە, ماسەلەن, جەر ۇيلەردىڭ اۋلالارىندا, شارۋا قوجالىقتارىندا سويىلادى. ال مۇنداي ەت ونىمدەرىنىڭ تومەن باعا ۇسىنعان مەكەمەلەر, جەتكىزۋشىلەر ارقىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى جانە ت.ب. ورىندارعا دا وتكىزىلەتىندىگىن جوققا شىعارۋعا بولماس. جالپى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان قولدانىلاتىن شارالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنىڭ, قىلمىسقا قارسى تۇرۋداعى ەنجارلىقتىڭ, قوعامدا جۇگەنسىزدىك تۇسىنىگىنىڭ كەڭىنەن بەلەڭ الۋىنىڭ اسەرىنەن مال ۇرلىعى ۇدەرىسىنە كوپ ادام تارتىلىپ جاتىر. بۇل – كەرى ءۇردىس. سەبەبى, مۇنداي جاعداي قاراپايىم حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جانە مەملەكەتتىك بيلىككە دەگەن سەنىمىن جوعالتادى. سوندىقتان وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر, سونداي-اق, بارلىق ۋاكىلەتتى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى ءوز جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە قايتا ۇيلەستىرىپ, دەر كەزىندە كەشەندى شارالاردى قابىلداۋلارى كەرەك. قازاقتىڭ «مال اشۋى – جان اشۋى» دەگەن ءسوزى وسىندايدا ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى ەكەن... بالايىم كەسەباەۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى