ءوز ءىسىن اشقىسى كەلگەندەر

ارقاشان جان-جاقتى قولداۋ كورەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ەلىمىز ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىنىڭ بىرىنە ساناعان بولاتىن. بۇل ورايدا قوستاناي وڭىرىندە دە كاسىپكەرلىك ءورىسى كەڭەيە باستادى. ءۇش جىل بۇرىن ومىرگە كەلگەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن قولعا الىناتىن يگىلىكتى ىستەردىڭ ۇيىتقىسىنا اينالدى. سونداي-اق, وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى دا ءوز ءىسىن اشىپ, كاسىبىن ءۇيىرىپ كەتۋگە تالپىنعان قوستانايلىقتاردىڭ قاسىنان تابىلادى. وسىعان بايلانىستى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى مۇرات ابەنوۆپەن اتقارىلعان ىستەر مەن يگى شارالار جونىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – مۇرات تەلعارا ۇلى, كاسىبىن اشىپ, ءناسىبىن كورىپ جاتقاندار الدىمەن سىزدەرگە قانداي ماسە­لەلەرمەن جۇگىنەدى؟ – ءوز ءىسىن اشۋ, بەلگىلى ءبىر كا­سىپپەن اينالىسۋ, مۇمكىن ايت­قانعا وڭاي شىعار. كاسىپتى باس­تاۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرۋ, قۇجات­تىق, قۇقىقتىق سەكىلدى تولىپ جاتقان جۇمىستاردى اتقارۋ كەرەك. وسىلاردىڭ بارلىعىن وڭعا كەلتىرەم دەگەن كاسىپكەردىڭ الدىنان كولدەنەڭ كەزدەسەر كەدەرگىلەر از بولمايدى. الدىمەن كەز كەلگەن كاسىپكەر ەكونوميكا, الەۋمەتتىك جانە قۇقىق سالاسىنداعى زاڭنا­مالاردى جاقسى بىلەدى دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان ءوز ءىسىن اشقىسى كەلگەندەر كەدەرگىلەرگە كوپ كەزدەسەدى. كاسىپكەردىڭ قۇقىن قورعاۋ ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزداعى باستى باعىت, مىندەتىمىز بولىپ سانالادى. كەيدە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەم­لەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان نەگىزدى, نەگىزسىز كەدەرگىلەر بولىپ جاتادى. مىسالى, اۋىل شا­رۋاشىلىعىنداعى كاسىپكەرلەر ءۇشىن ەگىن القابى, جايىلىم ءۇشىن جەر تەلىمى اۋاداي قاجەت. قالادا دا قۇرىلىس, كاسىپورىنعا قاجەتتى عيمارات سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمى كەرەك. كاسىپكەرگە كەيدە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك سۇراعان جەر تەلىمىن بەرمەيدى. كاسىپكەر ارىزىن ارقالاپ بىزگە كەلەدى. ءبىز وندايدا اۋدان اكىمدىگىمەن كەزدەسىپ, جەر تەلىمىن بەرمەۋ سەبەبىنىڭ زاڭدى نەمەسە زاڭسىز ەكەنىن انىقتايمىز. ەگەر زاڭدى بولسا كاسىپكەرگە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ باسقا جولىن كورسەتەمىز, زاڭسىز بولسا دالەلدەيمىز, كاسىپكەر قۇقىنىڭ بۇزىلعاندىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن پروكۋراتۋراعا جازىپ, بىرلەسە تەكسەرۋلەر جۇرگىزەمىز. شاعىن جانە ورتا بيزنەس كا­سىپورىندارىن تەكسەرەتىن ورگاندار جەتكىلىكتى. ەگەر ولار ايىپ­پۇلدى نەگىزسىز سالسا, باسقاداي دا قىسىم جاسالسا ءبىزدىڭ ساراپشىلار ونى دالەلدەيدى, سول جولدا سوتقا دەيىن جۇگىنەدى. وسى كەزگە دەيىن كاسىپكەرلەردەن قۇقى مەن زاڭدى مۇددەسىنە قىسىم جاسالعاندىعى تۋرالى 372 شاعىم ءتۇستى. وسى ورايدا كاسىپكەرلەردەن تۇسكەن مۇنداي شاعىمدار جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتكىم كەلەدى. مىسالى, 2014 جىلى 129, 2015 جىلى 159 ارىز تۇسسە, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ بەس ايىنداعى كەلگەن شاعىمنىڭ سانى 84-كە جەتتى. مۇنىڭ ءوزى ءوت­كەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر كوپ. – كاسىپكەرلەر شاعىمىنان قانداي قورىتىندى ناتيجەلەر شىعارىلدى؟ – الدىمەن مەن مىنا ويدى ايتقىم كەلەدى. كاسىپكەرلەر شاعى­مىنىڭ جىلدان جىلعا كوبەيۋى ولاردىڭ ءوز مۇددەسىن قورعاۋعا دەگەن تالپىنىسىنىڭ ارتقانىن بىلدىرەدى. وزدەرىنىڭ الدىنان كەزدەسكەن قانداي دا ءبىر قيىندىقتى, كەدەرگىنى بولدىرماۋ ءۇشىن ولار­دىڭ كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا جۇگىنۋى ءبىزدىڭ دە جۇمىسىمىز جامان ءجۇرىپ جاتپاعانىنا كۋا بولسا كەرەك. بۇل ورايدا كاسىپكەرلەر پالاتاسى وبلىستىق پروكۋراتۋرامەن تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەيدى. وسى ۋاقىت ىشىندە كاسىپكەرلەر قۇقىن قورعاۋدا پروكۋراتۋرا 36 اكت جاسادى. ارينە, كەلگەن شاعىمنىڭ ارقايسىسىنىڭ ارتىندا كاسىپكەر, شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىسا­نىنىڭ تاعدىرى, تۇتىنۋشى تۇرعانى انىق. 2014 جىلى تۇسكەن شاعىمداردىڭ اراسىنان جالپى سيپات العان 26 ماسەلە شەشىمىن تاپتى. ال 2015 جىلى 111, بيىلعى بەس ايدا 41 كۇردەلى پروبلەمانى شەشىپ, كا­سىپ­كەر ءىسىنىڭ وڭعارىلىپ كەتۋىنە قولقابىسىمىز ءتيدى. ورتا جانە شاعىن بيزنەس نىساندارىنا كەلگەن جالپى شىعىن 3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. – كاسىپكەرلەردىڭ ءبىر كۇن توقتاعان جۇمىسى ءبىر­نەشە كۇن­دىك, ايلىق تابىس­تى جو­عال­تۋى مۇمكىن عوي؟ سوندىقتان ءسىز­دەردىڭ دەمەۋ­لەرىڭىزدىڭ ما­ڭى­زى ۇلكەن. مىسا­لىڭىز بار­شىلىق شىعار؟ – شاعىن جانە ورتا بيزنەس باۋىر­ىن جازىپ كەتۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ولارعا جان-جاقتى قولداۋ بولۋى قاجەتتىگىن ەلباسى ەسكەرتىپ وتىر. سوندىقتان ولار ءۇشىن قانداي قولداۋ دا ماڭىزدى ەكەنىن ايتتىم. مىسالى, جۇرگىزۋشىلەر قانداي دا ءبىر ەرەجە بۇزعاندا كولىك ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇك ماشيناسىنىڭ تەحنيكالىق قۇجاتتارىن الىپ قويۋى جانە ونى ۇزاق ۋاقىت قايتارماۋ پروبلەماسىن شەشتىك. ويتكەنى كولىكتىڭ قيساپسىز ۇزاق تۇرىپ قالۋىنان جۇك نىسانالى ورنىنا ۋاقتىلى جەتپەي, كاسىپكەرلەر شىعىنعا باتادى. ءتارتىپتى قاداعالاۋشى كولىك ينسپەكتسياسى ماماندارىنىڭ ارەكەتى تەرىس بولماعانىمەن, تۇپكى ماقساتتى ويلاۋىمىز كەرەك. جالپى, وتكەن ەكى جىلدا ءبىزدىڭ پالاتا وبلىستاعى جۇك تاسۋشىلاردى ەكى رەت ءىرى ايىپپۇلدان قۇتقاردى. اۆتوماتتاندىرىلعان باقىلاۋ جۇيەسى قاتە كورسەتكەن كورسەتكىشتەردى ءبىزدىڭ ساراپشىلار دالەلدەدى. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن قوس­تاناي قالاسى ورتالىعىنداعى ناريمانوۆ بازارىنداعى كاسىپ­كەرلەرگە توتەنشە جاعداي ورگاندارى ساۋدا نۇكتەلەرىن قايتا سالۋدى قىستاپ تالاپ ەتەدى. بۇل ساۋدانىڭ ۇزاق ۋاقىت توقتاپ قالۋ قاۋپىن ءتوندىردى جانە ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ يەلەرى 40 ميلليون تەڭگەگە جۋىق زيان شەگەتىن ەدى. كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ساراپشىلارى «اربانى دا سىندىرماي, وگىزدى دە ولتىرمەي» ورتاق مامىلەگە كەلتىردى. تالاپكەر جا­عىنا بۇل ىسكە كاسىپكەرلەردىڭ ءۇل­كەن كولەمدەگى قارجى شىعارۋى قۇجاتتار ستاندارتتارىندا قارال­ماعاندىعى ءتۇسىندىرىلدى. كاسىپكەرلەر قۇقىن قورعاۋ ءىسى ەكىنىڭ بىرىندە سوت ارقىلى شەشىمىن تاۋىپ جاتادى. سوڭعى ەكى جارىم جىلدا ساراپشىلار 50 سوت پروتسەسىنە قاتىسىپ, سونىڭ جارتىسىندا سوت شەشىمى كاسىپكەرلەر پايداسىنا شەشىلدى. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ءبىزدىڭ ساراپشى جوعارعى سوتتا جەكە كاسىپكەردىڭ قۇقىن قورعاپ شىقتى. سالىقشىلار كاسىپكەرگە نەگىزسىز سالعان 4 ميلليون تەڭگە ايىپپۇلدىڭ ورنىنا ول جوعارعى سوت شەشىمىمەن 30 مىڭ تەڭگە تولەدى. مۇنداي مىسالداردى تىزە بەرۋگە بولادى. – جالپى پالاتا جەكە كا­سىپ­كەر­لەرگە كومەگى ارقىلى بيز­نەس­­كە كەدەرگى بولىپ تابىلاتىن, جالپى سيپاتقا اينالعان ءما­­سەلەلەردى انىقتادى ما؟ وسى ورايدا وبلىستا قانداي ىستەر ءجۇ­زەگە استى؟ – «ءبىر جوق ءبىر جوقتى تابادى» دەگەندەي, ءبىزدىڭ جەكە كاسىپ­كەرلەرگە كومەگىمىز جالپى سيپاتقا يە بولىپ وتىرعان پروبلەمالاردى كورسەتكەنى راس. ءيا, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز اياسىنىڭ كەڭدىگىن دە ايتسام دەپ ەدىم. جۇمىستى جالپىعا بىردەي كومەك بولاتىنداي ەتىپ ۇيىمداستىرماساق, ءىسىمىز ونبەس ەدى. «اتامەكەن» قر ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» بىرىڭعاي باعدارلاماسى اياسىندا قارجىلاي ەمەس كومەك وپەراتورى بولىپ كەلەدى. ءبىز دە ونىڭ كورسەتكەن باعىتتارىن باسشىلىققا الامىز. كاسىپكەرلەردى قارجىلاي ەمەس قولداۋ جۇمىستارى كاسىپكەرلەرگە سەرۆيستىك قىزمەت, كەڭەستەر بەرۋ, جوبالار جاساسۋ, تەگىن وقىتۋ باعىتتارىنان تۇرادى, سونىڭ اياسىندا بىزدە سان تاراۋ, جان-جاقتى ىستەر اتقارىلادى. ءبىزدىڭ ساراپشىلار بيزنەس ورتاسىن جاقسارتۋ-جاڭعىرتۋ ءۇشىن كوپتەگەن تالداۋلار, ساراپتامالار جۇرگىزەدى. بۇل ورايدا قۇقىقتىق اكت نورمالارى جوبالارىن زەردەلەپ, وعان تالداۋ قورىتىندىسىن بەرىپ وتىرادى. وسى جىلدار ىشىندە ءبىز 282 قۇقىقتىق اكت جوباسىن قارادىق, ونىڭ 27-ىندە مەملەكەتتىك ورگاندار نازارعا العان ەسكەرتۋلەر جاسادىق. مىسالى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە قوعامدىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەزىندە انىقتالعان قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمىنىڭ ءوتىپ كەتۋى, قۇجاتتار ستاندارتىندا قارالماعان تالاپتار, قۇجاتتار قابىلداۋ رەجىمىن قىسقارتۋ سەكىلدى كەدەرگىلەر جويىلدى. ءبىز قۇقىقتىق نورماتيۆتىك اكتىلەردى كاسىپكەرلەردىڭ وزدەرىنىڭ قاتى­سۋىمەن قارادىق. وتكەن جىلى 3000 قۇجات تالداندى, سونىڭ ىشىندە جۇزدەن استامى زاڭ جوبالارى بولاتىن. بيزنەستىڭ اششى-تۇششىسىن تاتىپ جۇرگەن كا­سىپكەرلەردىڭ زاڭ جوبالارىمەن بۇيرىقتارعا ۇسىنعان ۇسىنىستارى مەن ەسكەرتۋلەرى از بولعان جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق پالاتا ەلىمىز زاڭدارىنا مىڭنان اسا ءتۇ­زەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە مۇرىندىق بولدى. ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايدى, كاسىپ­كەرلەر الداعى ۋاقىتتا دا مۇنداي ىسكە قىزۋ ارالاسادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ماقسات بىرەۋ – كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ. – شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىنىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ باعى­تىن­دا قولداۋ كورسەتىلە مە؟ – جالپى ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز­دىڭ تۇپكى ماقساتى وسىعان سايادى دەسەم دە بولادى. نارىق – باسەكە الاڭى. ول ءۇشىن وزىق تاجىريبە, ءبىلىم, ماماندار بىلىكتىلىگى كەرەك. پالاتا قىزمەتكەرلەرى وتكىزگەن سەمينارلار ءىسىن اشۋعا تالپىنعان نەمەسە بيزنەسپەن اينالىسىپ جۇرگەن جانداردىڭ كوپ نارسەگە كوزىن اشادى. جاقىندا بۋحگالتەرلەر كۋرسى اشىلدى. وعان ءىرى كومپانيالاردىڭ تاجىريبەلى بۋح­گالتەرلەرىن شاقىرامىز, ولار بىلگەنىن ۇيرەتەدى, ءتىپتى كۋرس ءتا­جىريبە الماسۋ الاڭىنا اينا­لادى. سونىمەن قاتار, «بيز­نەس­تىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دار­لاماسى شەڭبەرىندە پالاتا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن ءوڭ­دەيتىن, نان, كونديتەر ونىمدەرىن دايىندايتىن كاسىپورىندارعا شەتەلدەردەن تەحنولوگتار شا­قىرادى. بۇل ءتاسىلدى «اعا مىرزالار» دەپ اتايدى. ولار جەرگىلىكتى تەحنولوگتارعا تاعام دايىنداۋدىڭ تەحنولوگياسى مەن وزگە دە سىرلارىن ۇيرەتەدى. مىسالى جاقىندا عانا كانادادان براين فوردحەم دەگەن ساراپشى قوستاناي وبلىسىنا كەلىپ, قارابالىق اۋدا­نىنداعى «پيششەپروم» جانە جىتىقارا اۋدانىنداعى «ءدامدى» نان جانە كونديتەر ونىمدەرىن پىسىرەتىن كومبيناتتاردا بولىپ, تاجىريبەسىمەن ءبولىستى, بىلگەنىن ۇيرەتتى. قازىر نارىق ارالۋاندىقتى ۇناتادى, باسەكە سوعان يتەرمەلەيدى. جىتىقارا مەن قارابالىق اۋدانىنداعى كاسىپورىن ماماندارى كانادالىق ارىپتەسىنەن ناننىڭ, بالىشتەردىڭ, ءتاتتى بالىشتەردىڭ 15 ءتۇرىنىڭ ءپىسى­رىلۋىن ۇيرەندى, ونىڭ قۇرامىن جازىپ الدى. 50 جىل بويى وسى ىسپەن اينالىسىپ كەلە جاتقان براين فوردحەم ءوزىنىڭ پىسىرگەن نانى مەن ءبالىشىنىڭ تۇتىنۋشى ءۇشىن ارزانعا تۇسەتىنىنە دە ءمان بەرەدى ەكەن. كوردىڭىز بە, ارزان ءارى ءدامدى بولسا الۋشى دا كوبەيەدى, ونىڭ بيزنەسى دە جۇرەدى عوي. ەكى اۋدانداعى كاسىپورىن ونىمدەرىنىڭ اتالىمى كوبەيدى. ولار اۋىلداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, كانادالىق اسپاز ۇيرەتكەن ون بەس ءتۇرلى تاعامنىڭ وڭتايلىسىن عانا نارىققا شىعا­رىپ وتىر. كاسىپورىنداردىڭ شەت­ەلدىك ماماننىڭ تاجىريبەسىن ءۇي­رەنۋگە شىعىنى شىققان جوق, بارلىعىن مەملەكەت ءوز موينىنا الدى. بۇل دا كاسىپكەرلەردى قول­داۋدىڭ جاقسى جولى دەپ ويلايمىن. – جاقسى تاجىريبە ەكەن. ال شالعاي اۋىلدارداعى جاس كاسىپكەرلەر العاشقى كاپيتالىن نىعايتىپ العانشا وسى سەكىلدى قولداۋلاردى سەزىنىپ وتىر ما؟ – وبلىستا كاسىپكەرلەر پالا­تاسىنىڭ 19 اۋداندىق جانە قالا­لىق فيليالدارى مەن كاسىپ­كەرلىكتى قولداۋ ورتالىقتارى بار. اۋىلداعى اعايىن وبلىس ورتالىعىنا كەلمەي-اق كەرەكتى كەڭەستەر مەن اقپاراتتاردىڭ بارلىعىن فيليالداردان الادى. ولاردىڭ سۇراعان قانداي دا كومەگىن بەرۋگە ءبىزدىڭ ماماندار دايىن. وتكەن جىلى 14 مىڭ ادام كەڭەس سۇراپ كەلدى. بيىل جىلدىڭ باسىنان 6 مىڭ ادامعا ءتۇرلى كەڭەس جانە كومەك بەرىلدى. وسىنىڭ ءوزى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جۇمىسىمەن قاتار ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىك كوك­جيە­گىنىڭ كەڭەيەتىندىگىنەن حاباردار ەتكەندەي. «تالپىنعان جەتەر مۇ­راتقا» دەگەن بار عوي. الىس اۋدانداردا مال باسىن كوبەيتەم, ەگىن سالامىن, قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتەمىن دەپ, باستاما كوتەرىپ, نيەت ەتكەنگە قازىر قارجىلاي بولسىن, قارجىسىز بولسىن قولداۋ-كومەكتىڭ بارلىعى دا بار ەكەندىگىن ايتتىم. ءتىپتى «دامۋ» قورى, «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حول­دينگى سەكىلدى كاسىپكەرلىكتى ءجا­نە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا ارنالعان قارجى ۇيىمدارىن, قايتارىمسىز گرانتپەن قامتاماسىز ەتۋدى بىلاي قويعاندا, ءىس اشامىن دە­گەندەردى وبلىستىق اكىمدىك پەن كاسىپكەرلەر پالاتاسى بىرلەسىپ, شاما كەلگەنشە قارجىلاي قول­داۋدى بيىلدان باستاپ قولعا الدىق. مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقاندارعا, اۋىلدا ناۋ­بايحانا اشقاندارعا قۇجاتتىق كومەكپەن بىرگە بولماشى ءۇس­تەمەمەن نەسيە بەردىك. ەڭ باستىسى ادامداردا جۇمىسقا نيەت بولسىن دەڭىز, قولداۋ-كومەكسىز ەشكىم قالمايدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»   قوستاناي