ۇزاق مەرزىمدى مۇددەلەرگە باعىتتالعان
«مەملەكەت ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا ناتيجەسىندە پايدا بولاتىن سەكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق كومپانيالار ارقىلى بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋى ءتيىس. ۇلتتىق يندۋستريا ءبىز ءوز ەلىمىزدە وندىرۋگە ءتيىس ەڭ جاڭا كومپوزيتتىك ماتەريالداردى تۇتىنۋى كەرەك».
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىنان
ءومىردىڭ ءوزى كوتەرگەن «تەك قانا العا!» ۇرانىنىڭ قۋاتتىلىعىنا قايران قالاسىڭ. ول بۇرىن-سوڭدى بولماعان وزگەرىستەرگە باستادى. مۇندايدا ءارى-ءسارى كۇي كەشۋگە دە ۋاقىت بولماي قالعانداي. مىڭ ءبىر مىسال كوكشەتاۋداعى «تىنىس» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ تىنىمسىز تىرشىلىگىنەن انىق بايقالادى. ودان دا تەرەڭىرەك ايتساق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسياعا قاتىستى تاپسىرمالارى قۇددى وسىندا جۇزەگە اسىپ جاتقانداي جىلى اسەرگە بولەيدى. وسى ورايدا, كاسىپورىننىڭ تاعىلىمدى تاريحىنا از-كەم كوز جۇگىرتكەن دە دۇرىس سياقتى. كوكشەتاۋ مەن قالا تۇرعىندارى تاعدىرىندا ايرىقشا ورنى بار «وتتەگىمەن تىنىس الۋ اپپاراتۋرالارى» زاۋىتىن سالۋ جونىندە كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى 1953 جىلى قابىلدانعانىمەن, ونىڭ قۇرىلىسى 1959 جىلى اياقتالعان ەدى. سول جىلى قۇرىلىس ۇيىمدارى مەن كەنىشتەرگە 400 ۆاگونەتكا جونەلتىلگەن بولاتىن. بىراق, بۇل زاۋىتتىڭ نەگىزگى ءونىمى ەمەس ەدى. كەلەسى جىلى تۇپكى ماقسات جولىنداعى مەديتسينالىق جابدىقتار شىعارىلا باستادى. ال, 1964 جىلى مۇناي-گاز ءوندىرىسى ءۇشىن رەدۋكتورلار, «كب-1» كلاپاندارى, جوعارى قىسىمعا شىداس بەرەتىن تەتىكتەر دايىنداۋ يگەرىلدى. ءتىپتى, بالالار ويىنشىقتارى دا زاۋىت بەلگىسىمەن دايىندالىپ جاتتى. زاۋىت 70-80-جىلدارى مەديتسينالىق جابدىقتارعا قاتىستى جۇمىستاردى جانداندىرىپ, قولدان تىنىس الدىرۋ اپپاراتۋرالارىنىڭ جەتىلدىرىلگەن ءتۇرلەرىن كوپتەپ شىعارا باستادى. حالىقارالىق ستاندارتتارداعى بۇل ونىمدەر سوتسياليستىك ەلدەردىڭ ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق مەكەمەلەرىنە, كسرو قارۋلى كۇشتەرىنە جونەلتىلىپ تۇردى. مۇندا جىل سايىن 16 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلاتىن. وسى جىلدارى 612 ادام وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. بۇلاردىڭ قاتارىندا كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن العاندار دا بار. كاسىپورىن كوپپاتەرلى 15 تۇرعىن ءۇي, 360 ورىندىق جاتاقحانا مەن ەكى بالالار باقشاسىن, باسقا دا الەۋمەتتىك نىسانداردى پايدالانۋعا بەردى. ايتكەنمەن, قايتا قۇرۋ قۇيىندارى وسىنشاما الىپ كاسىپورىندى مۇلدەم تالتىرەكتەتىپ تاستاعانى دا كوز الدىمىزدا. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى تاباندى ساياساتى «تىنىس» اتاۋىن العان زاۋىتتىڭ شىن مانىندەگى تىنىسىن اشتى. كاسىپورىندا 1996-2000 جىلدارى كونۆەرسيالىق شارالار جۇرگىزىلىپ, وندىرىستىك باعىت وزگەرتىلدى. حالىق شارۋاشىلىعىنا تارازىلار, ەسىك ق ۇلىپتارى, ءورت ءسوندىرۋ قۇرالدارى, ىستىق جانە سۋىق سۋ ەسەپتەگىشتەر, گاز مانومەترلەرى,اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن جىلجىمالى مينەرالدى تىڭايتقىش شاشقىشتار جانە باسقا بۇيىمدار شىعارۋ قولعا الىندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ونەركاسىپتى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «تىنىس» اكتسيونەرلىك قوعامى 2003 جىلى «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قۇرامىنا ەندى. بۇل كاسىپورىننىڭ قايتا تۇلەپ, ورگە باسۋىنداعى ۇتىمدى قادام بولدى. بەلگىسىز مەرزىمگە دەمالىسقا جىبەرىلگەن بىلىكتى مامان-جۇمىسشىلاردىڭ جۇزىندە جالىن وينادى. زاۋىت عالامات سەرپىلىس قۇشاعىندا ەدى. اراعا ءبىر جىل سالىپ, ياعني 2004 جىلى اكتسيونەرلىك قوعامعا حالىقارالىق «TUY CERT» كومپانياسىنىڭ ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىندەگى «ISO 9001:2000» سەرتيفيكاتى تاپسىرىلدى. بۇل سول كەزدەگى ۇلكەن جەتىستىك بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا زاماناۋي كاسىپورىن قاتارىنداعى «تىنىس» رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكونوميكالىق ومىرىنە بەلسەنە قاتىسۋشى رەتىندە ايگىلى. كوكشە زاۋىتى بۇگىنگى تاڭدا «قازاقستان تەمىر جولى», «قازمۇنايگاز», «قازاتومونەركاسىپ», «قازاقتەلەكوم», «قازترانسويل», «قازترانسگاز», «KEGOK» اكتسيونەرلىك قوعامدارى سياقتى ءىرى كومپانيالارعا ونىمدەرىن جەتكىزەدى. سونداي-اق, «ۋلان-ۋدە اۆياتسيا زاۋىتى» ااق, «قازان تىكۇشاق زاۋىتى» ااق جانە «ميگ» رسك ااق-پەن ارىپتەستىك بايلانىس نىعايىپ كەلەدى. جالپى, مۇنداعى ەكسپورتتىق الەۋەت زاۋىت شىعاراتىن ونىمدەردىڭ تەڭ جارتىسىن قۇرايتىنىن بىلگەن ءجون. «تىنىس» تاۋار ءوندىرۋ كورسەتكىشتەرىن ساتىلاپ ءوسىرىپ كەلەدى. باس ديرەكتور م.كەرەيباەۆ جەتىستىك سىرى ءوندىرىستى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا جەتەگىندە جاڭعىرتۋمەن بايلانىستىرادى. قاجىرلى ەڭبەك ەسكەرۋسىز قالماي, كاسىپورىن 2005 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ «ساپا سالاسىنداعى تابىستارى ءۇشىن» سىيلىعىن يەمدەندى.
اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ باستى باعىتى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءوندىرىستى قۋاتتاندىرۋ مەن جوعارى سۇرانىستاعى ءونىم تۇرلەرىن مولايتۋدى كوزدەيدى. يگى قادام 2005 جىلى قولعا الىنىپ, «تازا اۋىز سۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ديامەترى 10-نان 250 ميلليمەتردى قامتيتىن پوليەتيلەن قۇبىرلارى شىعارىلا باستادى. اتالعان ءونىم رەسپۋبليكامىزدىڭ گاز شارۋاشىلىعىندا دا كەڭىنەن قولدانىلۋدا. گەرمانيانىڭ «Krauss Maffei» كومپانياسىنىڭ جابدىقتارى ورناتىلعان جەلىنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ىسكە قوسۋى زاۋىت ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا سانالادى.
سونداي-اق, «تىنىس» تسەحتارىندا سالاارالىق جانە وڭىرارالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تالاپتارىنا ساي ءورت ءسوندىرۋ قۇرالدارىنىڭ جەتىلدىرىلگەن التى ءتۇرى, تەمىرجولشىلار يگىلىگىندەگى 55 اتاۋلى ءونىم مەن اۆياتسيا سالاسىنا قاجەتتى 16 ءتۇرلى جابدىقتى دايىنداۋ ىسكە اسىرىلدى. زاۋىت 2007 جىلدان كوكشەتاۋدا قۇراستىرىلا باستاعان «كاماز» جۇك اۆتوموبيلدەرىنە قاجەتتى جەرگىلىكتى تەتىكتەردى شىعارۋ تىزبەسىن كوبەيتىپ كەلەدى. مەديتسينا سالاسىندا وكپەنى وتتەگىمەن تىنىس الدىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا «كوكشەتاۋ-4پ», «ادرم» اپپاراتتارى جاسالىپ, سىناقتان ويداعىداي ءوتتى جانە ول رەسپۋبليكامىزدىڭ ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارى مەن قارۋلى كۇشتەرىندە قولدانىلۋدا.
«تىنىس» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسى ناقتى جوسپارلارعا نەگىزدەلىپ, ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا تارتىمدىلىعىمەن تۇجىرىمدالعان. مۇندا 2010 جىلى «ديامەترى 560-1000 ميلليمەترلىك پوليەتيلەن قۇبىرلارى ءوندىرىسى» دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى جوبا ىسكە اسىرىلدى. «دامۋ-ءوندىرىس» باعدارلاماسى اياسىندا العاشىندا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتىڭ 16,5 پايىزدىق نەسيە قاراجاتى جۇمىلدىرىلعان بولاتىن. كەيىن پايىزدىق ۇستەمە «دامۋ-ءوندىرىستىڭ» قايتا قارجىلاندىرۋى, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ قولداۋى جانە مەملەكەتتىك قاراجاتتار ەسەبىنەن ايتارلىقتاي تومەندەدى.
كەلەسى, «2012-2017 جىلدار ارالىعىندا گازداندىرۋ مودەلى بويىنشا قۇيۋ ءوندىرىسىن يگەرۋ» جوباسى دا مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن ويداعىداي جۇزەگە اسىپ كەلەدى. مۇندا دا «دامۋ-ءوندىرىستىڭ» العاشقى كەزەڭدەگى 12,25 پايىزدىق نەسيە ۇستەمەسى 8 پايىزعا دەيىن تومەندەگەنىن ءوندىرىستىڭ تۇراقتى دا سەنىمدى جولعا قويىلعانىمەن بايلانىستىرۋىمىز كەرەك.
بۇرناعى جىلدىڭ قاڭتارىندا «بروندى جيلەتتەر ءوندىرىسى» ينۆەستيتسيالىق جوباسى ءونىم بەرە باستادى. قىزمەتتىڭ جاڭا باعىتتارىنا جانە ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان جوبانىڭ قۇنى 1247138 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ۇمتىلىس كوپ ۇزاماي تۇتىنۋشىلار نازارىن اۋداردى. زاۋىت كەلىسىمشارت نەگىزىندە قورعانىس مينيسترلىگىنە العاشقى 2000 دانا بروندى جيلەتتەردى جەتكىزدى. وسى ورايدا, اتالعان كەلىسىمشارت بويىنشا 10000 دانا ءونىم دايىنداۋ قاجەتتىگىن ەسكەرسەك, جوباعا جۇمسالعان قارجى مەرزىمىنەن بۇرىن وتەلەتىندىگىن اڭعارۋعا بولادى.
«تىنىس» اق باسشىلىعى بيىل-عى جىلدىڭ جوسپارىندا «ماتالىق ەمەس (گەوتەكستيل) ماتەريالدار ءوندىرىسى» ينۆەستيتسيالىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ قامىندا ەكەن. «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسى جوبانى پايىزسىز نەسيەمەن قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى زاۋىت ابىرويىن كوتەرە تۇسەدى. بۇعان قوسىمشا, بيىل ۋلترادىبىستىق ەسەپتەگىشتەردىڭ, مانومەترلەردىڭ, رەزينا-تەحنيكالىق بۇيىمداردىڭ جەتىلدىرىلگەن تۇرلەرىن كەڭەيتۋ باعىتىندا ماقساتتى جۇمىستار اتقارىلماق.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: «ءبىز الەۋمەتتىك-ماڭىزدى ستراتەگيالىق فۋنكتسيالاردى اتقاراتىن جانە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەيتىن سالالاردى عانا قولداۋعا ءتيىسپىز», دەپ اتاپ كورسەتتى. «تىنىس» ءدال وسى اعىمداعى كاسىپورىن ەكەندىگىن ايعاقتاپ وتىر. مۇنداي مىندەت ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق الەۋەتتىڭ ارتۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ۇجىم بيىل 5083,8 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرۋدى جوسپارلاپ, بىلتىرعىدان 10 پايىزدىق ارتىق كورسەتكىشتى مەجەلەسە,ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ التى ايىندا 1594 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلىپ, جوسپار 128 پايىزعا ورىندالدى. وسى مەرزىمدە الىنعان تازا كىرىس 161,4 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى زاۋىتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتتاعى ونەگەلى قادامدارىنا جول اشاتىنى انىق.
قازىر ۇجىمدا 503 ادام جۇمىس ىستەسە, ونىڭ 186-سى – 30 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار. بۇل ءوزىندىك ەرەكشەلىگى بار كاسىپورىننىڭ كادرلىق قۇرامىنىڭ تۇراقتىلىعىن ايقىندايدى. سوعان قاراماستان, وركەندەۋ باعىتىنداعى زاۋىتتا بىلىكتى كونسترۋكتورلارعا, ەلەكترونشىلارعا, كۇردەلى ەلەكترمەحانيكالىق جابدىقتاردى پايدالانۋشى جانە قىزمەت كورسەتۋشى ماماندارعا سۇرانىس وسە تۇسۋدە. «تىنىستا» جاڭا قابىلدانعان جۇمىسشىلاردى تەوريالىق جانە وندىرىستىك ۋچاسكەلەردە وقىتۋعا 136 ساعاتتىق ۋاقىت ءبولىنىپ, قاتاڭ سىناق الىنادى. سونداي-اق, «ۇستازدىق», «تاجىريبەدەن ءوتۋ» جۇيەسى ەنگىزىلگەن. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا بايلانىستى 20 مامان پولشا مەن رەسەيدە, 70 كىسى قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, قايتا دايارلىقتان ءوتىپتى. جاستاردىڭ كاسىبي, الەۋمەتتىك-مادەني جانە رۋحاني دامۋىنا سەپتىك جاساۋ ماقساتىندا «جاس تىنىس» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلعانى دا قۇپتارلىق.
جۇمىس بەرۋشى مەن ۇجىم اراسىنداعى كەلىسىمشارت نەگىزىندە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ اۋقىمى ءبىرشاما كەڭەيتىلگەن. ماسەلەن, بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىستاعى انا 3 جىل بويى ەڭبەكاقىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, ءسابيلى بولعان وتباسىنا 100 مىڭ تەڭگەلىك «باۋى بەرىك بولسىن» بايلانادى ەكەن. بۇعان قوسا, زاۋىت جۇمىسشىلارىنا وننان استام باعىتتا قارجىلاي قولداۋ قاراستىرىلعان. اكتسيونەرلىك قوعامدا «قازاقستان – مەنىڭ ماقتانىشىم!», «ۇلتتىق داستۇرلەر», «جىگىت سۇلتانى», «كۇلكى الاڭى», «ماماندىعى بويىنشا وزات», «ۇلگىلى تسەح, ءبولىم» بايقاۋلارىن قىزىقتى وتكىزۋ ءداستۇرگە اينالعان. بۇل شارالار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا جاڭا مازمۇنمەن جاندانا تۇسپەك.
«تىنىستىقتار» تاعى دا ءبىر يگىلىكتى باستاما كوتەرىپ وتىر. بيىل ولار كوپ جىلداردان بەرى ۇمىت قالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىمەن اينالىسۋدى قولعا الدى. قازىر دايىندىق جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. اماندىق بولسا, زاۋىت جۇمىسشىلارىنا 45 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇيدىڭ كىلتىن تاپسىرۋ سالتاناتى دا الىس ەمەس سياقتى.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
كوكشەتاۋ
