«حات قورجىن»

وقىرمان ...جاڭالىعىن جەتكىزەدى ماكارون ءونىمى ەكسپورتقا شىقتى جامبىل وبلىسىنداعى «اقتوعان» شارۋا قوجالىعىندا ۋكراينالىق جانە يتاليالىق ۇن ونىمدەرىن ازىرلەيتىن ءوندىرىس وشاعى ءونىمنىڭ جاڭا ءتۇرىن شىعارۋدى قولعا الدى. بۇل جايىندا جاس مامان شاميل وزبەكوۆ بىلاي دەيدى: «ءبىزدىڭ تسەح ماكارون ونىمدەرىنىڭ 25 ءتۇرىن شىعارادى. تاۋلىگىنە ۋكرايندىق جەلى 10 توننا دايىن ءونىم بەرەدى, ال يتالياندىق – بەس توننا. اتالعان كاسىپورىندا جالپى سانى 25 ادام جۇمىس ىستەيدى. ءونىم الماتى, جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا جەتكىزىلەدى. ونىمدەر كوتەرمە باعالارمەن ساتىلىمعا شىعارىلادى, ولاردىڭ ءبىر كيلوسى – 125 تەڭگە, ال بەس كيلولىق قاپتاما 525 تەڭگەگە باعالانعان. كاسىپورىن جىل اياعىندا ەتكە ارنالعان جايما ازىرلەۋدى جوسپارلاپ وتىر». شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى سەيت-حاسان احاەۆ ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولسا, كەلەشەكتە ۇننىڭ ساپاسى جوعارى ستاندارتقا سايكەس بولۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان بۇل ءوندىرىس تسەحىنا «وzehnik distsika» تۇرىك فيرماسىنىڭ بيدايدى اۆتوماتتاندىرىلعان ىلعالداندىرۋ قوندىرعىسى جانە اۆستريا, يسپانيا, ۋكراينا, رەسەيدە شىعارىلعان كومپيۋتەرلى اۆتوماتتاندىرىلعان قوندىرعىلار ورناتىلعان. ماكارون شىعارۋ قوندىرعىلارى وتە ساپالى. «اقتوعاننىڭ» ساپالى ونىمدەرىنە بىرنەشە جىلدان بەرى سۇرانىس ازايعان ەمەس. سەبەبى, مۇندا سانعا ەمەس, ساپاعا جۇمىس جاسالىپ جاتىر. قاشاندا ساپالى ءونىم العا شىعارى ءسوزسىز. قازاقستاندا جاسالعان دەگەن ماركانى قالىپتاستىرىپ جاتقان بيداي ونىمدەرى تەك قازاقستان ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە دە ەكسپورتتالىپ جاتىر. ايمان مۇقىشەۆا جامبىل وبلىسى   ...ءوتىنىش بىلدىرەدى تىل مايداننىڭ تىرەگى ەدى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اياقتالعانىنا 70 جىلدان اسسا دا, سول سۇراپىل كەزدە ەلدە وتان ءۇشىن جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتكەن جانداردىڭ ەڭبەگى ءوز دارەجەسىندە باعالانباي كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. جەڭىستىڭ ايتۋلى مەرەكەسىنە وراي, سوعىس كەزىندە ەلدە ەڭبەك ەتكەندەرگە «تىل ارداگەرى» اتتى مارتەبە بەرىلگەنى بەلگىلى. شىنىندا دا اۋىل ەڭبەككەرلەرى وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ءبىلدىرىپ, تىلدىڭ تاماشا ءبىر­لىگىن كورسەتتى. تىل مايداننىڭ اجىراماس, مىزعىماس تىرەگى بولدى. سوعىس ارداگەرى وتان ءۇشىن قان توكسە, تىل ارداگەرى سولاردىڭ قاجەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەر توكتى. ارينە, ەشقانداي جاردەم, كومەك جوق دەۋدەن اۋلاقپىز. ەلىمىزدە اكىمدەردىڭ, مەكەمە باسشىلارىنىڭ, ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ, باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باس بولۋىمەن اتاۋلى كۇندەردە باس قوسىپ, جىلى سوزدەرىن ايتىپ, سىيلىقتارىن بەرىپ, قۇرمەتتەپ جاتادى. وعان دا شۇكىرشىلىك. مەن ءوزىم توقسانعا جاقىنداپ قالعان قاريانىڭ ءبىرىمىن. ايتپاعىم, قازىر سول تىرىلەردىڭ قاتارىندا جۇرگەن تىل ارداگەرلەرىنىڭ كوبىنىڭ بويىنان ءال-قۋاتى كەتىپ, ەكىنشى بىرەۋدىڭ كومەگىنە ءزارۋ بولىپ قالدى. قوعامدىق كولىكتى دە تەگىن پايدالانا المايدى, ءدارىنى دە ساتىپ الادى. سوندىقتان «ەشتەن – كەش جاقسى» دەگەندەي, تىل ارداگەرلەرىن سوعىس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىپ, ۇكىمەت تاراپىنان زاڭدى تۇردە ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋلەرىن سۇرايمىز. نەعمەتوللا قۇسايىنوۆ, تىل ارداگەرى باتىس قازاقستان وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانى, جاڭاقازان اۋىلى   ...ويىن بولىسەدى مۇراتىمىز – «ماڭگىلىك ەل» «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى – ورتاق شاڭىراعىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەياسى, حالىقتى بۇگىن دە, ەرتەڭ دە قۇلشىندىراتىن ىزدەنىس پەن سەرپىلىستىڭ ۇيلەسىمى. بۇعان جەتۋدىڭ نەگىزى – ءبىلىمدى ۇرپاقتا. ءبىلىم بارلىق ۋاقىتتا جوعارى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى بولعان. تەك ءبىلىمدى, ساۋاتتى ادام عانا كەلەشەك تىزگىنىن قولىنا الا الادى. ەلباسىمىزدىڭ: «ءبىزدىڭ حالىقتىڭ باسىم بولىگىندە العىرلىق پەن سەزىمتالدىق بار, ەگەر سەنىڭ ماقساتىڭ جاسامپازدىققا, جاقسارتۋعا باعىتتالسا, وندا حالىق ارقاشان سەنى قولدايدى», دەگەن ەلگە سەنىمى كۇلتەگىن بابامىزدىڭ «حالقىنا بەگى, بەگىنە حالقى سەنگەن ەل ۇزاق جاسايدى» دەگەن ويىمەن استاسقانداي. بۇدان شىعاراتىن قورىتىندى, حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىندا الشاقتىق بولماي, جاراسىمدى سىيلاستىق, بىرلىك بولۋى قاجەت. مۇراتسىز ۇلت تا, مەملەكەت تە بولعان ەمەس. ول بىزدە دە بار. ول – ماڭگىلىككە بىرگە قانات قاعۋ. «ماڭگىلىك ەل» ۇستانىمى ءبىزدى ءبىر بولۋعا, مىزعىماس ەل بولۋعا, الىنبايتىن قامالداي كەز كەلگەن سىنعا ءتوزىمدى بولۋعا جەتەلەيتىن جاڭا تىزگىن سياقتى. مەن ءوز ەلىمنىڭ جارقىن بولاشاعىنا, اسىل مۇراتىنىڭ جەمىستى بولۋىن­ا, الەمنىڭ كارتاسىنان ويىپ ورىن الۋىنا انالىق جۇرەگىممەن جىر جولىن ارنايمىن: «مۇراتى ءبىر, ماقساتى ءبىر قازاقپىز, ماڭگىلىك ەل ۇستانىمىن جاساپپىز. بۇگىنىم مەن ەرتەڭىمدى جالعايتىن, قازاق ەلى قوس قاناتتى پىراقپىز». گاۋھار ابلاكيەۆا, №62 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى قىزىلوردا وبلىسى   ...ۇسىنىس جاسايدى ەڭبەگى ەسكەرىلسە دەيمىز اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا 1975 جىلى الماتى وبلىسىنداعى بۇرىنعى نارىنقول, قازىرگى رايىمبەك اۋدانى اۋماعىنان ءتورت سوۆحوز قۇرۋ جونىندە ۇكىمەت قاۋلىسى شىققان بولاتىن. سونىڭ بىرەۋى – قاقپاق اۋىلى مەن تەكەس اۋىلىنىڭ اراسىنداعى تەگىستىك قوي سوۆحوزى ەدى. ەلدى مەكەن جوق جەردە قۇرىلعان جاڭا سوۆحوزعا تولەگەن جۇمانوۆ 1975 جىلى ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. بۇعان دەيىن ت.جۇمانوۆ لەنين اتىنداعى كولحوزدا فەرما زووتەحنيگى, بولىمشە مەڭگەرۋشىسى جانە ءحىح پارتيا سەزى اتىنداعى كولحوزدا باس زووتەحنيك بولىپ قىزمەت ەتكەن. تىڭ جەردەن ۇيىمداستىرىلعان سوۆحوزدىڭ باسقا دا ءتۇرلى جۇمىستارى ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزدى. مامان-كادرلاردى ىرىكتەۋ, ولاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, مالدى قىستاۋلارعا ءبولۋ, قىسقى مال ازىعىن جەتكىزۋ, مالشىلاردىڭ قىستاۋداعى ۇيلەرىن جوندەۋدەن وتكىزۋ سياقتى قىرۋار جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك بولدى. تىنباي ەڭبەك ەتۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىراز جۇمىس تىندىرىلدى. ماماندارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي مەن 640 ورىندىق مەكتەپ سالىنا باستادى. استىق قويماسى, ماشينا-تراكتور شەبەرحاناسى جانە ەكى قاباتتى اكىمشىلىك عيماراتى بوي كوتەردى. العاشقى ەكى جىلدا قوي سانى 55 مىڭعا جەتىپ, ءار ءجۇز ساۋلىقتان 90-92 باستان ءتول الىنىپ, 6000 باس مال بورداقىلايتىن قورا پايدالانۋعا بەرىلدى. شارۋاشىلىق مەملەكەتكە ەت پەن ءجۇن وتكىزۋ جوسپارىن ۇنەمى ورىنداپ وتىردى. سوۆحوز قۇرىلعان جىلى سول اۋىلدا تۋعان ايتىسكەر اقىن وراز دوسبوسىنوۆقا العاش دەمەۋشىلىك كورسەتىپ, بولاشاعىنا جول اشقانىن ايتا كەتۋ دە ورىندى. ايتپاعىمىز – اۋىلدىڭ العاشقى قازىعىن قاعىپ, ءبىراز جىل ەلدى مەكەننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسقان ازامات تولەگەن جۇمانوۆتىڭ ەڭبەگى باعالانىپ, وسى اۋىلدان ول كىسىگە ءبىر كوشەنىڭ اتى بۇيىرسا دەيمىز. بەركىن اكەباەۆ الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانى, تەگىستىك اۋىلى