قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى №672

  2016 جىلعى 7 قاراشا  استانا, ۇكىمەت ءۇيى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ رەگلامەنتى تۋرالى» 2002 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى № 1300 جانە «كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2014 جىلعى 18 ساۋىردەگى № 380 قاۋلىلارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قاۋلى ەتەدى: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ كەيبىر شەشىمدەرىنە مىناداي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلسىن: 1) «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ رەگلامەنتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2002 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى № 1300 قاۋلىسىندا (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءپۇاج-ى, 2002 ج., № 44, 443-قركات): كورسەتىلگەن قاۋلىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ رەگلامەنتىندە: 34-2-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «34-2. 2015 جىلعى 29 قازانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپكەرلىك كودەكسى 82-بابىنىڭ 3-تارماعىندا كوزدەلگەن رەتتەگىش قۇرالدى ەنگىزۋدى نەمەسە جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى رەتتەۋدى قاتاڭداتۋدى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيتىن قۇجاتتاردىڭ جوبالارى بويىنشا كاسىپكەرلىك جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان ايقىندايتىن تارتىپپەن رەتتەۋشىلىك ەسەردى تالداۋ ءراسىمى الدىن الا جۇرگىزىلەدى.»; 50-تارماقتىڭ 11) تارماقشاسى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «11) قاۋلى جوباسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپكەرلىك كودەكسىنە سايكەس رەتتەۋشىلىك ەسەردى تالداۋ جۇرگىزىلگەن جاعدايدا, قاۋلى جوباسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى جانىنداعى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ حاتتامالىق شەشىمى جانە كاسىپكەرلىك جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ رەتتەۋشى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بەلگىلەنگەن راسىمدەردى ساقتاۋى تۋرالى قورىتىندىسى, سونداي-اق رەتتەۋشىلىك اسەردى تالداۋ ناتيجەلەرى قوسا بەرىلەدى.»; 105-تارماقتا: التىنشى بولىك مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «قورىتىندى جوباسىندا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ جانە (نەمەسە) ۇلتتىق قوردىڭ تۇسىمدەرىن قىسقارتۋدى نەمەسە شىعىستارىن ۇلعايتۋدى كوزدەيتىن نورمالار تۋرالى مالىمەتتەر, وسىنداي نورمالار بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى, زاڭ جوباسىندا ۇسىنىلاتىن نورمالاردىڭ كونستيتۋتسياعا, قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەرگە سايكەستىگى تۋرالى مالىمەتتەر, ولاردى قابىلداۋدىڭ ورىندىلىعى, سونداي-اق رەتتەگىش قۇرالدى جانە ونىمەن بايلانىستى تالاپتاردى ەنگىزۋدى نەمەسە جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى رەتتەۋدى قاتاڭداتۋدى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيتىن نورمالار تۋرالى مالىمەتتەر قامتىلۋى ءتيىس.»; مىناداي مازمۇنداعى سەگىزىنشى بولىكپەن تولىقتىرىلسىن: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى باستاماشىلىق جاساعان رەتتەگىش قۇرالدى جانە ونىمەن بايلانىستى تالاپتاردى ەنگىزۋدى نەمەسە جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى رەتتەۋدى قاتاڭداتۋدى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوبالارى بويىنشا رەتتەۋشىلىك اسەردى تالداۋدى رەتتەگىش قۇرالدى جانە ونىمەن بايلانىستى تالاپتاردى ەنگىزۋ نەمەسە جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى رەتتەۋدى قاتاڭداتۋدى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلەتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىندا نەمەسە اياسىندا باسشىلىقتى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگان كاسىپكەرلىك جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان ايقىندايتىن تارتىپپەن جۇرگىزەدى.»; 108- تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «108. پرەزيدەنت, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت باستاماشىلىق جاساعان زاڭ جوبالارىن پارلامەنتتە قاراۋ بارىسىندا ۋاكىلەتتى ادامدارعا ۇكىمەت باسشىلىعىنىڭ الدىن الا كەلىسىمىنسىز زاڭنىڭ تۇجىرىمداماسىنا نەمەسە ونىڭ قۇقىقتىق مازمۇنىن وزگەرتۋگە بايلانىستى, ونىڭ ىشىندە رەتتەگىش قۇرالدى جانە ونىمەن بايلانىستى تالاپتاردى ەنگىزۋمەن نەمەسە جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى رەتتەۋدى قاتاڭداتۋدى جۇزەگە اسىرۋمەن بايلانىستى (زاڭ تەحنيكاسىنا قاتىستى تۇزەتۋلەردى قوسپاعاندا), سونداي-اق رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ جانە (نەمەسە) ۇلتتىق قوردىڭ تۇسىمدەرىن قىسقارتۋدى نەمەسە شىعىستارىن ۇلعايتۋدى كوزدەيتىن ۇسىنىستاردى اۋىزشا نەمەسە جازباشا نىساندا ەنگىزۋگە نەمەسە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە كەلىسىم بىلدىرۋگە تىيىم سالىنادى.»; 109- 1-تارماقتىڭ ءۇشىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «قورىتىندى جوباسىندا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ جانە (نەمەسە) ۇلتتىق قوردىڭ تۇسىمدەرىن قىسقارتۋدى نەمەسە شىعىستارىن ۇلعايتۋدى كوزدەيتىن نورمالار تۋرالى مالىمەتتەر, وسىنداي نورمالار بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى ەنگىزگەن تۇزەتۋلەردىڭ كونستيتۋتسياعا, قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەرگە سايكەستىگى, ولاردى قابىلداۋدىڭ ورىندىلىعى تۋرالى مالىمەتتەر, سونداي-اق رەتتەگىش قۇرالدى جانە ونىمەن بايلانىستى تالاپتاردى ەنگىزۋدى نەمەسە جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى رەتتەۋدى قاتاڭداتۋدى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيتىن نورمالار تۋرالى مالىمەتتەر قامتىلۋى ءتيىس.»; 2) «كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2014 جىلعى 18 ساۋىردەگى № 380 قاۋلىسىندا (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءپۇاج-ى, 2002 ج., № 44, 443-قۇجات): كورسەتىلگەن قاۋلىمەن بەكىتىلگەن كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا: «قازاقستاندا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى دامىتۋ پايىمى» دەگەن 1-بولىمدە: «قازاقستانداعى كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ رەتتەلۋىن تالداۋ» دەگەن كىشى بولىمدە: ون جەتىنشى بولىك مىناداي مازمۇنداعى 6) تارماقشامەن تولىقتىرىلسىن: «6) اقپاراتتىق قۇرالدار - اقپاراتتىق قۇرالدار سانىنىڭ باقىلاۋسىز ءوسۋى, اقپارات جيناۋعا بىركەلكى ءتاسىلدىڭ بولماۋى, اقپاراتتىق قۇرالداردىڭ جانە ولاردى ورىنداۋ مەرزىمدەرىنىڭ قايتالانۋى. ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەردە تىزبەسى بەلگىلەنەتىن رۇقساتتارعا جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ سالالارىنا قاراعاندا اقپاراتتىق قۇرالداردىڭ بىرىڭعاي تىزبەسى جوق. اقپاراتتىق قۇرالدار زاڭدىق, سول سياقتى زاڭعا تاۋەلدى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە بار.»; جيىرماسىنشى بولىك مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «2015 جىلعى 29 قازاندا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپكەرلىك كودەكسى كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى, ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلەر مەن مەملەكەتتىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىمەن بايلانىستى پايدا بولاتىن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ, مەملەكەتتىك رەتتەۋ جانە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ماسەلەلەرىنىڭ كەشەندى رەتتەلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ول ءبۇل رەتتە بىرىڭعاي قاعيداتتاردى, جەكە كاسىپكەرلىكتى, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق, ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن بەكىتە وتىرىپ, ءتيىستى زاڭداردىڭ ەرەجەلەرىن بىرتەكتىلىك قاعيداتى بويىنشا جۇيەلەندىردى.»; مىناداي مازمۇنداعى جيىرما ءبىرىنشى - جيىرما جەتىنشى بولىكتەرمەن تولىقتىرىلسىن: «بۇرىن جۇرگىزىلگەن رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدى رەفورمالاۋ ءتيىستى رەتتەگىش قۇرالداردى تۇگەندەۋدى جانە زاڭداردىڭ ءتيىستى تىزبەلەرىنە ەنبەگەن بارلىق وزگە دە رۇقساتتار مەن باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن زاڭسىز دەپ تانۋ ارقىلى ولاردى زاڭدار دەڭگەيىندە عانا بەكىتۋدى قامتاماسىز ەتتى. مۇنداي ءتاسىل ءبىر جاعىنان كاسىپكەرلەر ءۇشىن زاڭعا تاۋەلدى, ونىڭ ىشىندە ۆەدومستۆولىق اكتىلەر دەڭگەيىندە اۋىرتپالىق سالاتىن جاڭا رەتتەگىش قۇرالداردى ەركىن ەنگىزۋدەن كەپىلدىكتى قامتاماسىز ەتتى. قولدانىستاعى زاڭنامانى تالداۋ بارلىق قاجەتتى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانىڭ زاڭنامالىق دەڭگەيدە بار ەكەنىن كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, اقپاراتتىق قۇرالداردىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن حابارلامالار تۇگەندەلىپ, «رۇقساتتار جانە حابارلامالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا بەكىتىلگەن. حابارلامالار كەڭ تاراعان اقپاراتتىق قۇرال بولىپ تابىلادى جانە ادەتتە, مەملەكەت ولاردى قاۋىپتىلىكتىڭ تومەن دەڭگەيىمەن بايلانىستى, بىراق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتتىڭ وسىنداي تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن سۋبەكتىلەرگە قاتىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قىزمەتتىڭ نەمەسە ءىس-قيمىلدىڭ وسىنداي تۇرلەرىنىڭ باستالۋى نەمەسە توقتاتىلۋى تۋرالى اقپارات الۋىن تالاپ ەتەتىن قىزمەتتىڭ نەمەسە ءىس-قيمىلدىڭ تۇرلەرىنە, مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋعا قاتىستى قولدانادى. الايدا حابارلامالار اقپاراتتىق قۇرالداردىڭ تەك شاعىن بولىگى عانا بولىپ تابىلادى, ال وسى تۇجىرىمداماعا سايكەس ولاردى ودان ءارى جۇيەلەندىرۋ مەن وڭتايلاندىرۋ تاسىلدەرى ايقىندالاتىن بولادى. ەنگىزىلەتىن جانە قولدانىستاعى رەتتەگىش قۇرالداردىڭ رەتتەۋشىلىك اسەرىن تالداۋ مالىمدەلگەن ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى بولىپ تابىلادى. ءوز كەزەگىندە رەتتەۋشىلىك اسەردى تالداۋ مەملەكەتتىك رەتتەۋ پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى تاسىلدەرىن تاڭداۋعا جانە قولدانىستاعى رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تالداۋشىلىق ءراسىم بولىپ تابىلادى.»; «الەمدىك تاجىريبە مەن كۇشتى جانە ءالسىز جاقتاردى ەلدىك سالىستىرمالى تالداۋ» دەگەن كىشى ءبولىم مىناداي مازمۇنداعى ون توعىزىنشى - وتىز التىنشى بولىكتەرمەن تولىقتىرىلسىن: «اقپاراتتىق قۇرالداردى پايدالانۋ كاسىپكەرلىك قىزمەتكە مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىنىڭ نەعۇرلىم جەڭىل نۇسقالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, الەمنىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرىندە اقپاراتتىق مىندەتتەمەلەر دەپ اتالاتىن ءدال وسى اقپاراتتىق قۇرالدار رەتتەۋشىلىك رەفورمالار شەڭبەرىندە كوپ جاعدايدا رەفورمالاۋدىڭ وبەكتىلەرى بولىپ تابىلادى. اقپاراتتىق مىندەتتەمەلەردىڭ شىعاسىلارى بيزنەستىڭ اكىمشىلىك شىعاسىلارىنىڭ قۇرىلىمىندا نەگىزگىلەرى بولىپ تابىلادى. مۇنداي شىعاسىلاردىڭ سالماعىن ەسەپتەۋ ءۇشىن كەيبىر دامىعان ەلدەر ستاندارتتى شىعىنداردىڭ گوللاندىق مودەلىن پايدالانادى. اتالعان مودەل ەل زاڭناماسىنا تالداۋ جۇرگىزۋ جانە كەيىننەن رەتتەۋ سۋبەكتىلەرىنە ساۋالناما جۇرگىزۋ ارقىلى ناقتى رەتتەۋشى اكتىلەردەن تۋىندايتىن ۋاقىت جانە قارجى شىعىندارىنىڭ ناقتى قۇنىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ادەتتە, شىعىنداردى ەسەپتەۋ رەفورمالاردى جۇرگىزگەنگە دەيىن جانە ودان كەيىن شىعاسىلاردى سالىستىرۋ ارقىلى ناقتى سالالارداعى رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبۇل رەتتە بارلىق رەتتەۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ (كاسىپكەرلەر, الەۋمەتتىك توپتار جانە ت.ب.) دە, سول سياقتى مەملەكەتتىڭ دە شىعىندارىن باعالاۋعا بولادى. گوللاندىق مودەل ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى جانە گەرمانيا, دانيا, اقش سياقتى ەلدەردە, نيدەرلاندىنىڭ وزىندە جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردە رەفورمالار جۇرگىزۋ كەزىندە پايدالانىلدى. قازاقستاندا ءبۇل مودەل بيزنەستىڭ وپەراتسيالىق شىعاسىلارىن باعالاۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ ولاردى 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 2015 جىلعا قاراي 30%-عا قىسقارتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا سايكەس 2010 - 2014 جىلدارى ەنگىزىلىپ, سىنالدى. زەرتتەۋدى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇلتتىق تالداۋ ورتالىعى جۇرگىزدى. ءبۇل مودەلدى اقپاراتتىق قۇرالدار رەفورماسىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ءۇشىن دە قولدانۋعا بولادى. ءوز كەزەگىندە اقپاراتتىق قۇرالداردى رەتتەۋشىلىك ماقساتتاردا قولدانۋ مەملەكەتتىك ورگانداردان اۆتوريزاتسيالاۋدى (سانكتسيالاۋدى) قاجەت ەتپەيتىندىگى جانە كوپ جاعدايدا ەشقانداي قوسىمشا كۇردەلى سالىمداردى تالاپ ەتپەيتىندىگى بىرىكتىرەدى. اقپاراتتىق قۇرالداردى پايدالانۋ اقپاراتتى دۇرىس جيناۋدان (الۋدان), ۇيىمداستىرۋدان جانە بەرۋ بويىنشا تالاپتاردى ورىنداۋدان تۇرادى. مۇنداي ارەكەتتەر, نەگىزىنەن رەتتەۋ سۋبەكتىسىنىڭ جۇمىس ۋاقىتىنىڭ شىعاسىلارىنا اكەپ سوعادى. نىسانداردى تولتىرۋ, ەسەپتىلىك دەرەكتەرىن ۇيىمداستىرۋ, دۇرىستىعىن تەكسەرۋ, مونيتورينگ ءۇشىن اشىق قۇجات اينالىمى ناق وسى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى باسشىلارىنىڭ پروپورتسيونالدى تۇرعىدان كوپ ۋاقىتىن الادى. ءبۇل ۋاقىت ءوندىرىستى باسقارۋعا, پەرسونالمەن جۇمىس ىستەۋگە نەمەسە باسقا دا ءونىمدى ماقساتتارعا ەمەس, بيلىك ورگاندارىنىڭ تالاپتارىمەن جۇمىس ىستەۋگە جۇمسالادى. ءدال سوندىقتان اقپاراتتىق قۇرالدارمەن بايلانىستى شىعاسىلاردى اكىمشىلىك شىعاسىلار دەپ ءجيى اتايدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ اقپاراتى بويىنشا حالىقارالىق پراكتيكادا اقپاراتتىق قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ەڭ العاشقى, ءارى پىسىقتالعان تەرەڭ نۇسقالارىنىڭ ءبىرى اقش-تا 1980 جىلى قابىلدانعان قاعاز اينالىمىن ازايتۋ تۋرالى اكتىنى ورىنداۋ پراكتيكاسى (رارەr Reduction Act) بولىپ تابىلادى. اقپارات جيناۋ وسى اكتىنىڭ نازار اۋداراتىن وبەكتىسى بولىپ تابىلادى. اقپارات جيناۋ بىلاي ايقىندا­لادى: «الۋ, الۋعا سەبەپتەر جاساۋ, سۇراۋ سالۋلار, ءۇشىنشى تۇلعالارعا اقپارات نەمەسە جۇرتشىلىققا بىرتەكتى ماسە­لەلەردى قويۋ رەتىندە نىسانىنا نەمەسە فورماتىنا قاراماستان كەز كەلگەن ۇيىمنىڭ فاكتىلەرىن, كوزقاراستارىن اشۋعا قويىلاتىن تالاپتار نەمەسە اقش-تىڭ ۆەدومستۆولارىنان, ۇيىمدارىنان نەمەسە فەدەرالدىق ۇكىمەت قىزمەتشىلەرىنەن باسقا, ون نە ودان كوپ ادامنان اقپاراتتىڭ نەمەسە ەسەپتىلىكتىڭ بىرتەكتى ءتيپىن تالاپ ەتۋ.»; وسى انىقتامادان كورىنىپ تۇرعانداي, وسى اكتى قولدانىلاتىن سۋبەكتىلەر تەك كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى عانا ەمەس, باسقا دا ازاماتتار جانە وڭىرلىك بيلىك پەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىن قوسا العاندا, باسقا دا ۇيىمدار بولىپ تابىلادى. اقپاراتتىق قۇرالداردان تۇسەتىن پايدانى مويىنداي وتىرىپ, وسى اكت اقپاراتتىق قۇرالدارمەن بايلانىستى شىعاسىلارعا ايقىن انىقتاما بەرەدى. شىعاسىلار «سۋبەكتىلەر نۇسقاۋلىقتاردى زەردەلەۋ (ا) ءۇشىن رەسۋرستاردى قوسا العاندا, فەدەرالدىق ۇكىمەتتىڭ كەز كەلگەن اگەنتتىگىنە اقپاراتتى دايىنداۋ, قولداۋ نەمەسە ۇسىنۋ ءۇشىن بولەتىن ۋاقىت, كۇش-جىگەر نەمەسە قارجىلىق رەسۋرستار; تەحنولوگيالار مەن جۇيەلەردى ساتىپ الۋ, ورناتۋ جانە پايدالانۋ (ب); بۇرىننان بار نۇسقاۋلىقتار مەن تالاپتاردى ورىنداۋدىڭ قولدانىستاعى ادىستەرىن وزگەرتۋ (ۆ); دەرەككوزدەردى ىزدەۋ (گ); اقپارات تولتىرۋ جانە ونىڭ جينالۋىن قايتا قاراۋ (د); جانە اقپارات بەرۋ (ە)» رەتىندە ايقىندالادى. اقش-تا اقپاراتتىق قۇرالداردىڭ شىعاسىلارى ولاردىڭ سەبەپتەرى بويىنشا سىنىپتالادى. ايتالىق, وسىنداي سەبەپتەردىڭ ءتورت ساناتى ايقىندالعان, اتاپ ايتقاندا: (1) زاڭنامانىڭ جاڭا تالاپتارى; (2) ۇكىمەت اگەنتتىكتەرىنىڭ ءىس-قيمىلدارى; (3) سۋبەكتىلەر سانىنداعى نەمەسە اقپارات جيناۋ ادىستەرىندەگى وزگەرىستەردىڭ سالدارىنان وزگەرىستەر نەمەسە قايتا ەسەپتەۋلەر; (4) قاتەلىكتەر نەمەسە تالاپتاردىڭ ورىندالماۋى, سونداي-اق توقتاۋ مەن قايتا باستاۋ. اقش-تا اقپاراتتىق قۇرالدار شىعاسىلارىنىڭ ولشەم بىرلىگى رەتىندە جۇمسالعان ۋاقىت ساعاتتارى الىنادى. مىسالى, اقش-تىڭ باسقارۋ جانە بيۋدجەت ءوفيسىنىڭ 2011 قارجى جىلىنداعى ەسەبىندە بۇكىل حالىق اقپاراتتىق تالاپتاردى ورىنداۋعا 9.14 ميلليارد ساعات جۇمساعانى ايقىندالعان, ول 2010 قارجى جىلىندا جۇمسالعان 8.78 ميلليارد ساعاتتان 355 ميلليون ساعاتقا نەمەسە 4%-گا كوپ. قازاقستاندا اقش-تىڭ وسى تاجىريبەسىن بارلىق اقپاراتتىق قۇرالداردى جۇيەلەندىرۋ جانە ولاردى كەيىننەن وڭتايلاندىرۋ قاجەتتىلىگى تۇرعىسىنان قولدانۋعا بولادى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ايتارلىقتاي رەفورمالارى جۇرگىزىلدى, بىراق ءالى دە بولسا اكىمشىلىك رەتتەۋدىڭ جوعارى اۋىرتپالىعى ساقتالىپ وتىر.»; «وسى تۇجىرىمدامانىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى» دەگەن كىشى بولىمدە: ەكىنشى بولىك مىناداي مازمۇنداعى 7) جانە 8) تارماقشالارمەن تولىقتىرىلسىن: «7) كاسىپكەرلەردى مەملەكەتتىك رەتتەۋ اۋىرتپالىعىن تومەندەتۋ; 8) اقپاراتتىق قۇرالداردى جۇيەلەندىرۋ جانە وڭتايلاندىرۋ.»; مىناداي مازمۇنداعى ءۇشىنشى بولىكپەن تولىقتىرىلسىن: «اقپاراتتىق قۇرالداردى رەفورمالاۋدىڭ باستى ماقساتى اقپاراتتىق مىندەتتەمەلەردىڭ سانىن ازايتۋ, اقپارات جيناۋ ادىستەرىن وڭتايلاندىرۋ, جەكە اقپاراتتىق قۇرالداردى ساپالى جاقسارتۋ ارقىلى بيزنەستىڭ وسى قۇرالدارمەن بايلانىستى شىعاسىلارىن تومەندەتۋ بولىپ تابىلادى. مۇنداي رەفورمالاۋ: اقپاراتتىق مىندەتتەمەلەردى ولارمەن بايلانىستى شىعاسىلاردىڭ جاقسى ولشەنەتىن ينديكاتورلارىن پايدالانۋ ارقىلى مونيتورينگتەۋ جۇيەسى جاسالعان; اقپاراتتىق قۇرالداردى وڭتايلاندىرۋعا جۇيەلى ءتاسىلدى ەنگىزگەن جاعدايدا مۇمكىن بولادى.»; «كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساياساتىن ەنگىزۋ كەزەڭدەرى» دەگەن كىشى بولىمدە: ءتورتىنشى بولىك مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا رەتتەگىش قۇرالداردى رەفورمالاۋ قازىردىڭ وزىندە جۇرگىزىلۋدە. ءبىرىنشى كەزەڭدى اياقتاۋ ءۇشىن باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدى اياقتاۋ, مۇمكىن بولاتىن جەردە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ جانە ونى ەنگىزۋ, سونداي-اق اقپاراتتىق قۇرالداردى رەفورمالاۋدى جۇرگىزۋ قاجەت.»; مىناداي مازمۇنداعى ون بەسىنشى - جيىرما ءبىرىنشى بولىكتەرمەن تولىقتىرىلسىن: «جوعارىدا كورسەتىلگەن كەزەڭدەر مەن ءىس-قيمىلداردىڭ جۇيەلىلىگى شەڭبەرىندە اقپاراتتىق قۇرالداردىڭ رەفورماسىنا قاتىستى ونىڭ كەزەڭدەرىنىڭ مىناداي رەتتىلىگى ۇسىنىلادى. 1- كەزەڭ. 2016-2017 جىلدار. ءبىرىنشى كەزەڭدە قازاقستاندا بار جانە پايدالانىلاتىن بارلىق اقپاراتتىق قۇرالدارعا تۇگەندەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. تۇگەندەۋ جۇرگىزۋ پروتسەسىندە مەملەكەتتىك ورگاندار اقپاراتتىق قۇرال ارقىلى جينالاتىن اقپاراتتىڭ پايدالانىلۋىن ايقىنداعانى ءجون. 2- كەزەڭ. 2018-2019 جىلدار. تۇگەندەۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن بارلىق اقپاراتتىق قۇرالدارعا ۇلتتىق دەرەكقورلاردا جينالعان اقپاراتتىڭ قايتالانۋى مەن تالاپ ەتىلۋى تۇرعىسىنان ورتالىقتاندىرىلعان تالداۋ جۇرگىزۋ قاجەت. ءتيىستى وڭتايلاندىرۋدى بارلىق اقپاراتتىق قۇرالدار بويىنشا ءبىر مەزگىلدە جۇرگىزۋ قاجەت. الدىڭعى كەزەڭدەر ورىندالعاننان كەيىن ساقتالاتىن بارلىق اقپاراتتىق قۇرالدار اقپاراتتىق قۇرالداردىڭ (تالاپتاردىڭ) بىرىڭعاي تىزبەسىندە جيناقتالاتىن بولادى.»; «كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ سالاسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن جالپى تاسىلدەرى» دەگەن 2-بولىمدە: توعىزىنشى بولىك مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساياساتى وسى قۇرالداردى قولدانۋدىڭ قۇرامى مەن راسىمدەرىن جانە ولاردىڭ ومىرشەڭدىك تسيكلىن رەگلامەنتتەيدى, رەتتەۋ قۇرالدارىنىڭ سىنىپتاماسىن بەلگىلەيدى, جاڭا قۇرالداردىڭ پايدا بولۋىنىڭ قاجەتتى جاعدايلارىن, ولاردى نەگىزدەۋ مەن كەلىسۋ, جاريا تالقىلاۋ ءراسىمىن بەلگىلەيدى, ولاردى پايدالانۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە, ولاردى جويۋ نەمەسە اۋىستىرۋ راسىمىنە مونيتورينگ جۇرگىزىلەتىن تاۋەكەلدەر مەن پارامەترلەردى تالداۋ ناتيجەلەرىن پايدالانۋ ارقىلى قولدانىلاتىن قۇرالداردى تاڭداۋدىڭ بارابارلىعىن بەلگىلەيدى.»; جەتپىس ءۇشىنشى بولىك مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ 2015 - 2016 جىلدارعا ارنالعان پەرسپەكتيۆالىق جوسپارىنا سايكەس «ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى ازىرلەنىپ, 2015 جىلعى 12 قاراشادا قابىلدانۋى قامتاماسىز ەتىلدى.»; سەكسەن سەگىزىنشى بولىك مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «مۇنداي كوميسسيالاردىڭ قۇرامىنا كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاننىڭ, رەتتەۋشىلىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋعا تالداۋ جۇرگىزىلەتىن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ, قارجى جانە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرىنىڭ وكىلدەرى ەنگىزىلۋگە ءتيىس.»; توقسان سەگىزىنشى بولىك مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاندى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى توراعالىق ەتەتىن, جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ بازاسىندا قۇرۋ كوزدەلەدى, ونىڭ مۇشەلەرى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىقتارىنىڭ, تۇتىنۋشىلاردىڭ, سونداي-اق باسقا دا مۇددەلى ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى بولىپ تابىلادى.»; ءبىر ءجۇز وتىز ءبىرىنشى بولىكتە: 1) تارماقشا مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «1) تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان جۇمىسىنىڭ نەگىزگى ەكپىندەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە وڭىرلىك دەڭگەيدە تۇتىنۋشىلار شاعىمدارىن قاراۋدى ايقىنداۋ. ول ءۇشىن بارلىق وڭىرلەردە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنە ءتيىستى وكىلەتتىكتەر بەرۋ قاجەت. بۇل ادام ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا, قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرۋدىڭ ناقتى فاكتىلەرى بويىنشا نەعۇرلىم جەدەل جانە ۋاقتىلى دەن قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, سونداي-اق حالىقتىڭ كورسەتىلگەن ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قىزمەتىنە سەنىمىن ارتتىرادى. سونىمەن بىرگە, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانعا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋدان تۋىندايتىن داۋلاردى سوتقا دەيىن رەتتەۋ قۇقىعىن بەرۋ ماسەلەسىن قاراۋ ۇسىنىلادى. وسىلايشا, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان كاسىپكەرلەر مەن قۇقىقتارى بۇزىلعان تۇتىنۋشىلار اراسىندا بىتىمگەرشىلىك كەلىسىمدەردى بەكىتە العان بولار ەدى;»; 7) جانە 8) تارماقشالار مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «7) تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعى دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جانە قوعامدىق ورىنداردا (كينوتەاترلار, تەلەۆيزيا, قوعامدىق كولىك) وسى باعىتتاعى مەملەكەت ساياساتىن جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جۇمىسىن كەڭىنەن جاريالاۋ قاجەت; 8) جالعان جارنامانى (اسىرەسە ينتەرنەت جەلىسىندە) انىقتاۋ جانە ونىمەن كۇرەسۋ دە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جانە جەتەكشىلىك ەتەتىن باعىتتار بويىنشا بارلىق باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ باسىمدىقتارى بولۋعا ءتيىس.»; مىناداي مازمۇنداعى كىشى بولىممەن تولىقتىرىلسىن: «اقپاراتتىق قۇرالدار رەفورماسىنىڭ تاسىلدەرى. مەملەكەتتىك رەتتەۋشىلىك ساياسات شەڭبەرىندە اقپاراتتىق قۇرالدارمەن جۇمىستىڭ ماقساتى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ اقپاراتتىق مىندەتتەمەلەرىمەن بايلانىستى شىعاسىلاردى قىسقارتۋ, اقپاراتتى جيناۋ مەن وڭدەۋدى وڭتايلاندىرۋ, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ ۇزدىك اقپاراتتاندىرىلۋى بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن وسى جۇمىستىڭ مىناداي باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ ۇسىنىلادى: 1) اقپاراتتىق قۇرالداردى پايدالانۋدا ءتارتىپ ورناتۋ جانە قايتالانۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن ولاردىڭ ايقىن فۋنكتسيونالدىق سىنىپتاماسىن جۇرگىزۋ; 2) اقپاراتتىق قۇرالداردى پايدالانۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ, ولاردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى مەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ شەكاراسىن ايقىنداۋ; 3) كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ ورىنداۋى ءۇشىن قاجەتتى اقپاراتتىق تالاپتار مەن اقپاراتتىق قۇرالداردىڭ شىعاسىلارىن قىسقارتۋ جانە وڭتايلاندىرۋ; 4) اقپاراتتىق تالاپتاردى ورىنداۋعا بايلانىستى بيزنەستىڭ اكىمشىلىك شىعاسىلارىن باعالاۋ. اقپاراتتىق قۇرالداردى رەفورمالاۋ قاجەتتى ينستيتۋتسيونالدىق جانە ادىسنامالىق بازانى قۇرۋدى بولجايدى. بارلىق اقپاراتتىق قۇرالداردى تولىق قامتۋ, سىنىپتاۋ جانە ولاردىڭ تىزبەسىن ساپالى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاننىڭ جانىندا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بيزنەس-قوعامداستىق وكىلدەرىنەن ساراپشىلىق توپ قۇرىلادى. مەملەكەتتىك ورگاندار اقپاراتتىق مىندەتتەمەلەرگە تۇگەندەۋ جۇرگىزەدى, ول ءۇشىن وسى قۇرالدىڭ توبىن, ۇسىنىلاتىن اقپاراتتىڭ پايدالانىلۋىن, ينديكاتيۆتىك شىعاسىلاردى ايقىنداۋ ارقىلى اقپاراتتىق قۇرالدى ورىنداۋ كەزەڭدەرى بويىنشا ءاربىر اقپاراتتىق قۇرالدى (تالاپتى) تالداۋ جۇزەگە اسىرىلادى. مەملەكەتتىك ورگاندار اقپاراتتىق مىندەتتەمەلەردىڭ مىناداي ەلەمەنتتەرىن (كەزەڭدەرىن) ورىنداۋعا جۇمسالاتىن جۇمىس ۋاقىتىنىڭ مىنالار سياقتى ينديكاتورلىق ءمانىن انىقتاۋى كەرەك: 1) نۇسقاۋلىقتاردى زەردەلەۋ; 2) تەحنولوگيالار مەن جۇيەلەردى ساتىپ الۋ, ورناتۋ جانە پايدالانۋ; 3) دەرەككوزدەردى ىزدەۋ; 4) اقپارات تولتىرۋ جانە ونى جيناۋدى قايتا قاراۋ; 5) اقپارات بەرۋ. تۇگەندەۋ قورىتىندىسىن ساراپشىلىق توپ قارايدى جانە تالقىلاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ تيىمدىلىگىنە قاراي ءاربىر اقپاراتتىق قۇرالدى جويۋ نەمەسە قايتا قاراۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. تۇگەندەۋ قورىتىندىسى بويىنشا ولاردى فۋنكتسيونالدىق بەلگىسى بويىنشا سىنىپتاۋ ۇسىنىلادى. ول ءۇشىن مىناداي توپتارعا ءبولۋدى پايدالانۋ ۇسىنىلادى: 1) ءۇشىنشى تۇلعالار الدىندا زاڭناما تالاپتارىنىڭ ورىندالۋى. مىسالى, تاڭبالاۋ, دەكلاراتسيالاۋ, مىندەتتى نۇسقاۋلىقتار, قىزمەت كورسەتۋ قاعيدالارى, تۇتىنۋشىلارعا مىندەتتى تۇردە بەرىلۋى ءتيىس وزگە دە اقپارات, بانكروتتىق راسىمدەر شەڭبەرىندەگى, مەنشىك قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋى تۋرالى اقپارات, ءۇشىنشى تۇلعالارعا مىندەتتى تۇردە بەرىلۋى ءتيىس جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى تۋرالى وزگە دە اقپارات; 2) مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنا تۇراقتى بەرىلەتىن مىندەتتى ەسەپتىلىك (سالىقتىق, ستاتيستيكالىق جانە قارجىلىق مەرزىمدى ەسەپتىلىكتى قوسپاعاندا); 3) مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءبىر رەتتىك اقپارات بەرۋ (تىركەۋ, رۇقسات بەرۋ راسىمدەرى نەمەسە مەملەكەتتىك ورگاندارعا وزگە دە ءوتىنىش ءبىلدىرۋ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىلاتىن نىساندار, ۇزىندىلەر, دەكلاراتسيالار, حابارلامالار, جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى تولتىراتىن وزگە دە قۇجاتتار). اتالعان ساناتقا تىزبەسى «رۇقساتتار جانە حابارلامالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قو­سىم­شادا بەكىتىلگەن كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ باستالعانى نەمەسە توقتاتىلعانى تۋرالى حابارلامالار دا جاتادى. اقپاراتتىق قۇرالداردىڭ قورىتىندى تىزبەسى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاننىڭ قاراۋىنا شىعارىلادى. اقپاراتتىق قۇرالداردى پايدالانۋدى ناقتى تالاپتارعا نەمەسە اقپاراتتىق مىندەتتەمەلەرگە ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جۇرگىزۋ كەزىندە ودان ءارى وڭتايلاندىرۋعا بولادى. وسىنداي تالداۋدىڭ باستى ولشەمشارتى ۇسىنىلاتىن اقپاراتتى ونىڭ رەتسيپيەنتىنىڭ (ادەتتە, مەملەكەتتىك ورگان) پايدالانۋى بولىپ تابىلادى. كەيدە جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى مۇلدەم قولدانىلمايتىن نەمەسە ونى پايدالانۋدىڭ پايدالىلىعى شەكتەۋلى بولىپ تابىلاتىن اقپاراتتى ۇسىنادى. اقپاراتتىڭ وسىنداي تيپتەرىنەن تۇراتىن اقپاراتتىق تالاپتار ءبىرىنشى كەزەكتە قايتا قارالۋعا ءتيىس. كوپتەگەن ەلدەردە, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ينتەگراتسيالانعان دەرەكقورلارى قۇرىلعان نەمەسە قۇرىلۋدا. وسىنداي دەرەكقورلاردى پايدالانۋ جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنەن تالاپ ەتىلەتىن اقپارات سانىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ويتكەنى تۇراقتى جانە تاريحي اقپاراتتىڭ بىرقاتارى وسى دەرەكقورلاردا بار بولادى جانە وسى بازالاردى ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تالاپتارىمەن ينتەگراتسيالاۋ جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ تالاپتاردى ۇسىنۋىنىڭ قايتالانۋىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبۇل جاعداي اقپاراتتىق قۇرالدارعا تۇگەندەۋ جۇرگىزۋ جانە ولاردى ودان ءارى وڭتايلاندىرۋ كەزىندە ەسكەرىلۋگە ءتيىس. اقپاراتتىق قۇرالداردى وڭتايلاندىرۋ بويىنشا جوعارىدا باياندالعان قادامدار تولىق ەنگىزىلگەن جاعدايدا جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن اقپاراتتىق تالاپتاردىڭ سانىن قىسقارتۋعا اكەلەدى. كەلەسى قادام شىعاسىلاردى قىسقارتۋ تۇرعىسىنان اقپاراتتىق مىندەتتەمەلەردى قايتا قاراۋ بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق تاجىريبە مەن قازاقستان تاجىريبەسى مەملەكەتتىڭ ساياسي باسشىلىعى وسىنداي قىسقارتۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ساندىق ماقساتتارىن قويعان جاعدايلاردا وسىنداي قىسقارتۋ مۇمكىن ءارى ناتيجەلى بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر. مىسالى, قالعان اقپاراتتىق قۇرالداردى ساندىق قىسقارتۋدان جانە ولارعا تۇگەندەۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ ۋاقىت شىعاسىلارىن جانە تيىسىنشە قارجىلىق شىعىندارىن قىسقارتۋ ماقساتىن ايقىنداۋعا بولادى.»; تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ بولجاناتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ تىزبەسى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن: «تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ بولجاناتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ تىزبەسى تۇجىرىمدامانى مىناداي نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر ارقىلى ىسكە اسىرۋ بولجانادى: 1. «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» 2014 جىلعى 5 شىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسى. 2. 2015 جىلعى 29 قازانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپكەرلىك كودەكسى. 3. «قوعامدىق بىرلەستىكتەر تۋرالى» 1996 جىلعى 31 مامىرداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى. 4. «اكىمشىلىك راسىمدەر تۋرالى» 2000 جىلعى 27 قاراشاداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى. 5. «تەحنيكالىق رەتتەۋ تۋرالى» 2004 جىلعى 9 قاراشاداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى. 6. «ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 12 قاراشاداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى 7. «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» 2016 جىلعى 6 ساۋىردەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى. 2. وسى قاۋلى العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ب.ساعىنتاەۆ