ەسسە
ۋاقىت پەن كەڭىستىك
قارا كۇزدە التايعا ارنايى ۇشىپ باردىم. ارينە, قازىر زامان بولەك. تابيعات تا وزگە. قىس قايسى, جاز قايسى, كۇز قايسى, كوكتەم قايسى تانىپ بولمايدى. قاراشا ايى بولعاندىقتان قارا كۇز دەمەي نە دەيمىز؟.. بۇگىن ماسكەۋدە قالىڭ قار جاۋدى دەپ حابارلادى قازاق راديوسى. الدە ورىس راديوسى ما؟ بىرىنە-ءبىرى سۇيەمەلدەس تىرشىلىك اياسىندا رەسەي مەن قىتاي مەملەكەتتەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا ەندەپ كىرىپ العان. الماتىدان وسكەمەنگە ۇشقان بوينگ-ءتىڭ ىشىندە قىتاي مەن ورىس تولىپ وتىر. ورتالارىندا ون شاقتى قازاق بارمىز. ەرتەدە كەڭەس زامانىندا قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ باستى قالالارىندا ازعانا قازاق كورىنەتىن. وسكەمەنگە كەلگەندە قازاق كورسەك تۋعانىمىز تابىلعانداي شۇيىركەلەسىپ ءجون سۇراسىپ جاتۋشى ەدىك. قاراشادا التايدا تىزەدەن كەلەتىن قار جاۋشى ەدى. ءوسكەمەندە بۇگىن كۇن جىلى. شاقىرايىپ شىققان كۇن سۇرعىلت دالانى ەرەكشە نۇرلاندىرىپ تۇرىپ العان. قالا سىرتىنداعى كىشكەنە عانا قازاق بەيىتى ءوسىپ, اۋماقتى جەردى الىپ كەتىپتى. ەل ورتاسىندا ءولىم-ءجىتىمنىڭ مولايعانى كوزگە ۇرىپ تۇر. وسكەمەنگە ارنايى سوققانىم, قاراشادا قازاقتىڭ نارقاسقا ۇلدارىنىڭ ءبىرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, تيتان-ماگني كومبيناتىنىڭ پرەزيدەنتى باعدات شاياحمەتوۆ 70 جاسقا تولاتىن. اياۋلى دوسىمدى ەسكە الۋ ءۇشىن, وسى مولا باسىندا قۇران وقيىن دەپ ارنايى كەلىپ ەدىم. بۇل جەرگە اۋەلى باعداتتىڭ اكەسى مۇحامەت شاياحمەتوۆتى جەرلەگەنبىز. ءبىر جىل وتكەندە اناسى نۇركامال دۇنيەدەن قايتتى. تاعى ەكى جىلدان سوڭ كۇتپەگەن جەردەن باعداتتىڭ ءوزى دۇنيەدەن وزدى. قارسى الدىمداعى شارباقتىڭ ىشىندە ءۇش مولا كورىنەدى. اكە. انا. ۇل. ۇشەۋى دە جۇرەگىمە جاقىن, اسا قادىرلى ادامدار ەدى. مۇحامەت شاياحمەتوۆتىڭ «تاعدىر» اتتى ديلوگياسىن ورىسشاعا اۋدارىپ جەكە كىتاپ قىلىپ شىعارعانبىز. كىتاپتىڭ اتىن دا ءوزىم قويىپ ەدىم. بۇل نايمان ەلىندەگى اشتىق تۋرالى اششى شىندىق. قاراپايىم ادام جازعان دەرەكتى كىتاپ. سول كىتاپتىڭ رۋحاني بولمىسى جوعارى ەدى. اكەسىنىڭ قولجازباسىن ماعان تاپسىرعان باعداتتىڭ ءوزى ەدى. مولا باسىنداعى سۇرعىلت تاستار ءۇنسىز. شارباق سىرتىندا مەن دە ءۇنسىزبىن. تەك الدەبىر مازاسىز اۋىر ويلار باسىمدى مەڭ-زەڭ قىلعان. جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ ادامدى تاڭ-تاماشا قالدىراتىن, ءتىپتى, كوڭىلىڭە ۇرەي ۇيالاتاتىن ەرەكشە بەلگىسى – ۋاقىتتىڭ تاجال ايداھارداي وراسان زور جىلدامدىقپەن, جويقىن كۇشپەن ىلگەرىلەۋىندە. جيىرما ءبىرىنشى عاسىر ادامدى ۋاقىت پەن كەڭىستىك اياسىنا جولاتار ەمەس. وعان جاقىنداۋعا تالپىنعان ادام دا جوق. دۇرىسى – تۇلعا جوق. جيىرما ءبىرىنشى عاسىرداعى باستى تۇلعا – ادام مەن ونىڭ ەڭبەگى ەمەس, كاپيتال. بايلار كاپيتالىنىڭ اماندىعىن ويلاپ جان ۇشىرادى. سودان دا بايلار بايدى, كەدەيلەر كەدەيلەنە بەرەدى. اۋمالى-توكپەلى زامان. ال ۋاقىت كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن جۇيتكىپ اعۋدا. بۇنداي جان ۇشىرعان جىلدامدىققا ۇيرەنبەگەن, قالىپتاسپاعان ادام ورتا جولدا كۇيرەي قۇلاپ جاتىر. ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى بىردەي ەمۋگە تۇلعالار كەرەك. انا-جەردە تۇلعالار تۋى سيرەگەن. جانىن شىندىقپەن سۋارعان ادامدار, ءاسىرەسە ءبىزدىڭ قوعامعا اۋاداي قاجەت. مەن مولا باسىنداعى تاسقا وتىردىم. ەكى كۇن تيتان-ماگني كومبيناتىن ارالاپ, تالانتتى جاستارمەن جۇزدەسىپ, ەركىن, اشىق اڭگىمەگە بەرىلىپ ءجۇرىپ شارشاعانىمدى بايقاي دا الماعان بولسام كەرەك. باعداتتىڭ ورنىن باسقان جاس, تالانتتى ءوندىرىس ۇيىمداستىرۋشىسى, تيتان-ماگني كومبيناتىنىڭ بۇگىنگى پرەزيدەنتى اسەم مامۋتوۆانىڭ ۇلكەن كوشتى ەركىن باستاپ كەتۋى ءبارىمىزدى دە قۋانىشقا بولەگەن. كومبيناتتىڭ جاس تسەح باستىقتارى, جاس ءوندىرىس كومانديرلەرى – باعدات ءتاربيەلەگەن, باتىستا وقىتقان ويشىل ازاماتتار. سولارمەن كەزدەسكەن سايىن قازاقتىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمىم ارتاتىن. كوڭىل قازاقتىڭ ەرتەڭىنە دەگەن كۇماننان ارىلاتىن. وجەت, ءبىلىمدى جاس جىگىتتەردى كورىپ قازاقتىڭ رۋحىنىڭ مايىرىلماعانىن سەزەتىنمىن. وتتى رۋحتى ءسوندىرىپ الماۋ كەرەك. قازاقتىڭ رۋحى ءتىرى بولسا, قازاق تا ءتىرى. ال ەگەر رۋحىمىزدى جوعالتساق, قازاق تا جوعالادى. ءتانى بار, رۋحى جوق قازاقتان نە قايىر؟!. ۋاقىت پەن كەڭىستىك اتتى ولشەمدەر ادام اقىلى جەتپەيتىن عالامات جويقىن كۇش ەكەنى داۋسىز. ال ءبىزدىڭ انا-جەردە ادامدىقتى ۇستاپ قالۋعا شامامىز جەتەر ەمەس. سونان دا ار-ۇيات, وبال-ساۋاپ, بورىش, وتانشىلدىق, مەملەكەتشىلدىك, ادامگەرشىلىك اتتى كيەلى ۇعىمدار جويىلۋعا تاقاۋ... بۇگىن انا-جەردە جالعىز عانا ۇعىم كۇشەيۋدە. ول – سۋعا سالساڭ باتپايتىن, وتقا سالساڭ جانبايتىن كاپيتال. جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ ەنشىسىنە تيگەن كەساپاتتاردى اتاپ-اتاپ ايتۋعا ەكى قولدىڭ ساۋساقتارى جەتپەيدى. ويتكەنى, ولار كۇن وتكەن سايىن ءوربي وسۋدەن ءبىر تانعان جوق. باعداتتىڭ مولاسىنا تاعى ءبىر كوز توقتاتىپ قارادىم. قادىرلى مۇحامەت اكەيدى وسى جەرگە جەرلەگەن كۇننىڭ ەرتەسىندە باعدات ەكەۋىمىز مولا باسىنا بىرگە كەلىپ, ءسال دامىلداپ تۇرعان ەدىك. اكەسىن ولىمگە قيماعان باعدات مۇڭلى. كوپ سويلەمەيتىن دوسىم ۋاقىت, كەڭىستىك, ءومىر مەن ءولىم تۋرالى تولعانا تەبىرەنىپ ەدى. ال جۇرەكتى جەگەن قانشاما سۇراقتار جاۋاپسىز قالعان. ول سۇراقتاردىڭ اۋىرلىعى سونشا, ولاردى سىرتقا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن. بوگدەگە ايتىلمايتىن, بوگدەگە شاشپايتىن سىرلار ەدى عوي. ءبىز قاشاندا جانىمىزدى جەگەن ويلاردى ءبىر-بىرىمىزگە اشىق ايتۋشى ەدىك. باعدات تا تارتىنىپ قالمايتىن. بىراق, ول قاشاندا سابىرلىلىق, كەڭدىك تانىتىپ وتىراتىن. باعدات ناعىز ويشىل نارقاسقا ازامات ەدى عوي!اەروپورتتا
اق قايدا, قارا قايدا, كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس ەكەنىن ءبىلىپ بولمايتىن ءدۇدامال توقسانىنشى جىلدار. باعداتپەن الماتى اەروپورتىندا كەزدەسىپ قالدىق. الماتى اەروپورتى اۋا رايىنا بايلانىستى ءۇش ساعاتقا جابىلىپ قالىپتى. كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. باعدات وسكەمەنگە, مەن ماسكەۋگە ۇشۋىم كەرەك ەدى. كوپتەن بەرى كەزدەسپەگەندىكتەن بىردەن شەشىلە سويلەسىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ كەتتىك. – باعدات, اتومپرومدى قالدىردىڭىز با؟ – تيتان-ماگني كومبيناتىمەن جەكپە-جەك قالدىم. بۇل – ەلىمىزدەگى ەڭ ءۇلكەن كاسىپورىندارىمىزدىڭ ءبىرى. وسى كومبيناتتى جىلدام رەكونسترۋكتسيالاۋ كەرەك. جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋ قاجەت. شەت ەلدەردەگى زاۆودتاردا تسەح ىشىندە بوسىپ جۇرگەن ادامداردى كورمەيسىز. تەحنولوگيا تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان. ارينە, رەكونسترۋكتسيا جاساۋ ءۇشىن قىرۋار قاراجات كەرەك. سوتسياليزمنەن كەرى كاپيتاليزمگە اۋىسقان بىزدەر ءۇشىن كاپيتاليزمنىڭ قيتۇرقى تەتىكتەرىن ۇعىنىپ, بىلگەنىمىزدى ىسكە قوسۋ وڭايعا سوقپاۋدا. – قازىر سىزدەرگە نە جەتىسپەي جاتىر, باعدات؟.. – ءبارى دە. تيتان ءونىمىن شىعاراتىن شيكىزات جوق. شيكىزات رەسەي مەن ۋكراينادا قالدى. بۇرىنعى سوۆەت ۇكىمەتى ەمەس. بولەك, بوتەن ەلدەر. قامبا تيتان ونىمىنە تولى, تەك ونى كىمگە ساتۋدى بىلمەي دالمىز. ەۋروپا مەن ازياعا ساتا المايمىز. ءبىز ولاردى, ولار ءبىزدى بىلمەيدى. ءتىپتى, ولارعا قالاي ساتۋدى دا ءتۇسىنىپ بولعامىز جوق. سودان قازاقستان دا, رەسەي مەن ۋكراينا دا تيتان ونىمدەرىنە قامبالارىن تولتىرىپ نە ىستەرلەرىن بىلمەي دال بولىپ وتىر. اقشا دا جوق. جۇمىسشىلارعا ەڭبەكاقى تولەمەگەلى ەكى اي بولدى. – وتە قيىن جاعداي ەكەن. – قيىنىڭىز نە, ناعىز تراگەديا. كومبيناتتى بىزگە ساتىڭدار دەپ حالىقارالىق كەزبە سۇمىرايلار ءجۇر. اتا-بابالارىمىز ءوز قولدارىمەن تۇرعىزعان كومبيناتتى سۇمىرايلاردىڭ قولىنا قالاي ۇستاتىپ جىبەرە الامىز؟ بىزدە نە... نامىس جوق پا؟ قازىر بۇكىل قازاقستاندى ساتىپ الۋعا دايىن حالىقارالىق الاياق بورىلەر جىرتىلىپ ايىرىلادى. – قازاقستاندى عانا ەمەس, بۇكىل بۇرىنعى سوۆەت وداعىن. شەتتىڭ الپاۋىتتارى قۇلاپ-قيراپ جاتقان بىزدەردى قينالماي جۇتىپ جىبەرەدى. بولامىز با, الدە جوعالامىز با؟ – دەگەن گاملەتتىڭ سۇراعى كوكىرەكتەن جانىمىزدى سۋىرىپ الۋعا دايىن تۇر. باعدات جان قينالىسىن وزىنە ءتان سابىرلىلىقپەن ايتتى. – گاملەت سۇراعى بۇكىل بۇرىنعى سوۆەت وداعىن, كوممۋنيستەردىڭ قاراۋىندا تىرشىلىك جاساعان شىعىس ەۋروپا حالىقتارىنىڭ جاندارىن ءبىر شۇبەرەككە تۇيگەن اۋىر كەزەڭ ەدى. قازاقستانعا ءشۇيلىككەن باتىس الپاۋىتتارىنا ءبىزدىڭ جانىمىز دا, ءتانىمىز دە تۇككە كەرەگى جوق. ولارعا كەرەگى قازاق جەرىنىڭ استىنداعى, ۇستىندەگى قازىنالارى عانا. ولاردىڭ ءبىزدى ادام دەپ سانامايتىندارىن كوزدەرى ايتىپ تۇراتىن. – ءۇشىنشى الەمنىڭ كەڭ تىنىس الىپ ءومىر ءسۇرىپ كەتۋى وڭاي ەمەس, مەن بىلسەم. بۇل موينىمىزعا ەركىن اسىپ العان قامىت قوي, – دەدىم. باعدات مەنىمەن كەلىسكەندەي باسىن يزەدى دە, ءۇنسىز قالدى. – ەسىك الدىنا شىعىپ سويلەسەيىك. ءسىز دە تەمەكى تارتىڭىز, – دەدى باعدات تەمەكى قورابىن ساۋساق اراسىندا اينالدىرىپ وتىرعان ماعان ك ۇلىمسىرەي قاراپ. ۇشاق كۇتكەن ادامدار كوبەيگەن سوڭ باعدات وڭاشا شىعىپ سويلەسكىسى كەلگەن بولسا كەرەك. رەسمي ادامدار ۇشاتىن زالدا كوز دە, قۇلاق تا كوپ. دالاعا شىعىپ ازداپ سەرۋەن قۇرعانىمىز دۇرىس بولدى. بوي جازدىق. – تەمەكىنى كوپ تارتادى ەكەنسىز, – دەدى باعدات, – جۇرەگىڭىزگە وپەراتسيا جاسالدى عوي, اباي بولىڭىز. كۇتىنگەنىڭىز دۇرىس بولادى. مەن باعداتتىڭ كوزىنەن شىن جاناشىرلىقتى كورىپ تۇردىم. ادال دوستىق كوڭىلىنە ريزا بولدىم. رەسمي ادامدار وتىراتىن جەرگە ادامدار كەلە باستادى. – الماتى اەروپورتىنىڭ اشىلاتىن ءتۇرى بار, – دەدى باعدات ويلى ءجۇزىن ماعان بۇرىپ: – تيتان-ماگني كومبيناتى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەيتىن ءوندىرىس ورنى. وسى توقتاۋسىز ءوندىرىستى توقتاتسام دەيمىن. بۇل, ارينە, وڭاي شارۋا ەمەس. قىرۋار قارجى كەرەك. سول بىرەۋ بۇكىل كومبينات ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگۋى كەرەك. – وزىڭىزدەن باسقا كىم تىگەدى؟ باسقانىڭ باسىنىڭ ۇكىمەتكە نە كەرەگى بار؟ –دەدىم. – ارينە, كەرەگى جوق, – دەپ كەلىستى باعدات. – كومبيناتتى رەكونسترۋكتسياعا بۇگىن توقتاتۋ كەرەك. كەيىن كەش بولادى. مەن بۇل تۋرالى ءبىر جىل ويلاندىم. ءبارىن تارازى باسىنا سالدىم. قاۋىپتى دە, قاتەردى دە... ءبارى جاقسى بولسا, كەلەتىن پايدانى دا بولەك ەسەپتەپ قويدىم. بانكتەن العان قارىزدى قايتارۋ كەرەك قوي. اڭدايسىز با, قانداي كەساپاتتار ءبىزدى توسىپ تۇر. ءجۇز رەت ولشەپ-ءپىشتىم. مىڭ رەت سانادىم. ءبىزدىڭ كومبيناتتىڭ ينجەنەر-تەحنيكتەرى ساۋاتتى. ساۋاتتىلىق ءجونىنەن ەشكىمنەن كەم ەمەسپىز. بۇل ءوزى سوناۋ كەڭەستىك داۋىردەن قالىپتاسقان ءداستۇر. – «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەن اتام قازاق. – كوڭىلدە جۇرگەن كۇدىگىمدى سىزبەن بولىسكەنىم عوي. نارتاۋەكەلدىڭ الدىنداعى قوبالجۋ ەرەكشە بولادى, – دەدى باعدات. بەت-الپەتىندە اسىپ- ساسۋدىڭ نىشانى دا جوق. ول قاشاندا جيناقى, نەگە بولسا دا دايىن, شيىرشىق اتقان سەنىمدى دە سابىرلى قالپىن بەرىك ۇستايتىن. بۇل باعداتتاي نار تۇلعانىڭ دەر شاعى ەدى. – ءسىزدى كومبيناتتان ىزدەپ جاتىر, – دەپ كەڭەسشىسى ۆاسيلي گريگورەۆيچ باعداتقا تەلەفونىن ۇسىندى. ارجاقتاعى ادامنىڭ ءسوزىن بولمەستەن تىڭداپ بارىپ: – بارلىق قۇجاتتاردى دايىنداپ بۇگىن استاناعا ۇشىڭىزدار. مەن قازىر بيلەتىمدى استاناعا اۋىستىرامىن, – دەدى. ءسوز وسىمەن ءبىتتى. باعداتتىڭ ءجۇزى سالقىن تارتىپتى. تەك كوزىندە ەرەكشە نۇر ويناپ تۇرعان. – پرەزيدەنت شاقىرتىپ جاتىر. رەكونسترۋكتسيا بويىنشا. – جاقسىلىققا بولسىن. – بۇل دۇرىس بولدى, – دەدى باعدات. – ءسىزدى ىزدەگەن سەبەبىم اكەيدىڭ جازعان كىتابى بار ەدى. سونى وقىپ شىقساڭىز. ورىس تىلىنە اۋدارىپ «اباي» كلۋبىنىڭ كىتاپحاناسىنان شىعارساڭىز دەپ ەدىم. ارينە, قارسى بولماساڭىز. – مەندە ەشقانداي قارسىلىق جوق. كىتاپ نە تۋرالى؟.. – اكەيدىڭ ءومىر جولى. سوعىس... اشتىق... تىرشىلىك اياسى عوي. – اشتىق تۋرالى جازسا, باتىر ادام ەكەن. مەن ماسكەۋدەن ياكۋتياعا ۇشپاقپىن. – ياكۋتيادا نە بار؟ – ياكۋتتار وندىرىستەرىن كەلىمسەكتەرگە ساتقان جوق... باعدات ۇندەمەدى. – پريبالتيكادا بولاسىز با؟ – دەپ سۇرادى. – وندا دا بولامىن. – سولاردىڭ ءمان-جايىن تەرەڭىرەك بىلسەڭىز. – سىزگە كەرەك پە؟ – وتە قاجەت. جاعدايدى سەنىمدى دوستارىڭىزدان سۇراستىرارسىز. – مەن ومىردە اقشا ەمەس, دوس جيناعان اداممىن عوي, باعدات. – وتە دۇرىس. رەكە, تيتاندى ءوندىرۋ بار دا, ونى ساتۋ بار عوي. مەن باسىمدى يزەدىم. كوپتەن كەزدەسپەگەن باعدات دوسىممەن ويدا جوقتا اەروپورتتا كەزدەسىپ, ەندى اسىعىس قوشتاسىپ جاتتىق. ۋاقىت تا, كەڭىستىك تە ادامعا جەتكىزبەيتىنىن ءتۇسىندىم. ادام جاعالاۋداعى قۇمنىڭ ءبىر ءتۇيىرشىگى عانا, ال عالام شەكسىز. باعدات استاناعا, مەن ماسكەۋگە ۇشتىم. ۇشاق كوك اسپانعا اۋەلەي كوتەرىلگەن سوڭ باعدات تۋرالى ويعا بەرىلدىم. الىپ كومبيناتتى الىپ ادام عانا كوتەرە الاتىن ەدى. باعدات دوسىم الىپ ادام بولاتىن.وسكەمەن
ەكى جىل وتكەندە وسكەمەنگە تاعى ءبىر جولىم ءتۇستى. ادەتتەگىدەي باعداتقا تەلەفون سوقتىم. ەرتەڭگى كۇنى كومبيناتتا كەزدەسەتىن بولىپ كەلىستىك. باعدات مەنى جىلى قارسى الدى. جايعاسىپ وتىرعان سوڭ باعدات كومبينات تۋرالى اڭگىمەگە كوشتى. – كەزىندە مەن سىزگە كومبيناتتى رەكونسترۋكتسيالاۋ كەرەك دەپ ايتقانىم بار ەدى عوي. ەسىڭىزدە مە؟ توقتاتۋعا بولمايتىن, توقتاۋسىز ونەركاسىپتى بەس ايعا توقتاتتىق. سونان سوڭ قايتا ىسكە قوستىق. سول بەس ايدىڭ ىشىندە ءبىز ونەركاسىپتى جاڭا ءۇردىس تەحنيكامەن جابدىقتاپ ۇلگەردىك. بۇل الەمدىك دەڭگەيگە پارا-پار جاڭا قازاقتىڭ جاڭا تيتان-ماگني كومبيناتى بولاتىن. بۇل جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا ونەركاسىپ قوزعالىسىنىڭ باسى دەپ باعالانۋى كەرەك. ويتكەنى, بۇنداي نارتاۋەكەل ۇمتىلىسقا الەمدە ەشكىم بارعان ەمەس. مەن بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى موينىما الدىم. تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق پروتسەستەردىڭ ءبارى الدىن الا سۇرىپتالعان, كەڭ, تەرەڭ تالقىلانعان. تالاي ۇيقىسىز تۇندەردە وي ەلەگىنەن وتكەن. مەنىڭ عانا ەمەس, كومبيناتتىڭ ينجەنەرلىك كۇشىنىڭ تەگەۋرىندى ىزدەنىستەرىنىڭ سالماعىن كورسەتكەن. مەن بۇل نارتاۋەكەلگە باتىل باردىم. ويتكەنى, بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن كەرەك بولاتىن. نەنى بولسا دا الىستان اڭعاراتىن, ۇلت بولاشاعى ارقىلى الەمگە كوز سالاتىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دا سەنگەن ەدىم. انىعىندا, كىمدە-كىم ءوندىرىستى وركەندەتۋگە قارجى سالسا, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە سول جەڭىپ شىعادى. سول ءوندىرىس ورنى اياعىنان جىلدام تۇرىپ كەتەتىنى داۋسىز. ءبىزدىڭ بۇل جانتالاسىمىز ەل-جۇرتىمىز – وتانىمىز ءۇشىن كەرەك.پاريج
ءپاريجدىڭ قاق ورتاسىنداعى كىتاپ دۇكەنىندە باعداتپەن كەزدەسكەنىم دە ۇمىتىلمايتىن ءبىر ءسات ەدى. كوشە تولى فرانتسۋز كافەلەرىنىڭ بىرىنە جايعاسىپ وتىرىپ كوفە ىشتىك. باعدات ناعىز كاپيتاليست بولىپ, تولىپ-تولىسقان كورىندى. – قاشان كەلدىڭىز؟ – دەپ سۇرادى. – ءۇش كۇن بولدى. – قايتىس قاشان؟ – بۇگىن تۇندە. – مەنىمەن بىرگە قالىڭىز. سىزگە ايتاتىن جاڭالىعىم بار. – ايتىڭىز, – دەدىم. – كەزدەسپەگەنىمىزگە تالاي بولدى عوي. نەگە جالعىز ءجۇرسىز؟ – جالعىز ەمەسپىن. قازىر فرانتسۋز دوستارىم كەلەدى. فرانتسيادا فرانتسۋزدارمەن بىرلەسكەن «Albert & Duval» دەگەن زاۆود اشتىق. قازىر سول زاۆودتا ءجۇرمىن. مەن بيىل شەت ەلدەردە ۇزاق بولاتىن ءتۇرىم بار. بۇگىن حالىقارالىق اۆياكوسموس سالاسىنداعى پايدالاناتىن تيتاننىڭ 17 پايىزى ءبىزدىڭ كومبيناتتىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. بۇل – كەرەمەت كورسەتكىش. بىراق بىزگە بۇعان مالدانىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. تيتاننىڭ الەمدىك كولەمىنىڭ 30 پايىزىن بىزدەر شىعاراتىن بولساق, تيتاننىڭ الەمدەگى نارىق پروتسەسىنە, تۋرالاپ ايتقاندا, باعاسىنا ىقپال جاساي الساق, ءبىزدىڭ جاراعانىمىز. مەنىڭ تيتان وندىرىسىندەگى باستى ماقساتىمنىڭ ءبىرى دە سول. ءبىز كوزدەگەن ماقساتىمىزعا اسىعىپ-اپتىقپاي جوسپارلى تۇردە ەركىن قول جەتكىزىپ كەلە جاتىرمىز. بۇنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ كومبيناتتىڭ جۇمىسشىلارىنىڭ, ينجەنەر كادرلارىنىڭ ەرەن ەڭبەگى. ءبىزدىڭ كومبينات جاس كومبينات. ءالى ەلۋگە دە تولعان جوق. كەشە عانا العاشقى مەتاللۋرگتەردىڭ بالالارى كومبيناتقا كەلگەن ەدى, ەندى نەمەرەلەرى كومبيناتتا جۇمىس ىستەۋدە. ۇلكەن, بەرىك جۇمىسشىلار اۋلەتى قالىپتاستى. مەتاللۋرگتەرگە ارنايى سالىنعان سوگرا قالاشىعىندا تىرشىلىككە كەرەكتىڭ ءبارى بار. رەكە, ءوسكەمەنگە كەلىڭىز. كومبيناتتىڭ جانىنان ەكى ۇلكەن جاڭا زاۆود سالدىق. بىرەۋى – وسى فرانتسۋزدارمەن بىرلەسىپ اشقان «Albert & Duval» بولسا, ەكىنشىسى – وڭتۇستىك كورەيامەن بىرلەسىپ سالعان «POSSO». سوگرادا ەڭ وزىق مەديتسينالىق اپپاراتتارمەن جابدىقتالعان ۇلكەن ەمحانانى ىسكە قوسپاقپىز. بۇنىڭ ءبارى بولاشاق ءۇشىن كەرەك. دەندەرى ساۋ, ويلارى انىق, ماقساتتارى بيىك ۇرپاق دايىنداۋ كەرەك. الەمدە ءجۇرىپ-تۇرۋ ءۇشىن ءتىل ءبىلۋ كەرەك. اعىلشىن ءتىلى. كەشە ورىس ءتىلىن ۇيرەنىپ, ءوز ءتىلىمىزدى كۇلتوكپەگە تاستاي جازداعان حالىق بولدىق. ونى نەسىنە جاسىرامىز؟! بۇگىنگى قازاق اعىلشىن ءتىلىن جاقسى ءبىلۋى قاجەت. وسەر ۇرپاقتى ونەرلى, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى قىلىپ وسىرە الساق, قازاقتا وزگە ارمان دا بولماس... قايدام, ءتىرى ادامدا ارمان تاۋسىلماس. ءتىرى ادام تىرلىگىن جاسايدى. ءومىر وتكىنشى ەكەن. ونى دا ادام ولەرىنىڭ الدىندا عانا امالسىز مويىندايدى. باعدات ەكەۋىمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قيماي ءپاريجدىڭ قاق ورتاسىندا قوشتاسىپ تۇر ەدىك. سىبىرلەپ جاۋىن جاۋعان. ال باعداتتىڭ ءجۇزى جارقىن ەدى. ونى ەلىمىزدە ۇلكەن ىستەر توسىپ تۇرعان. ول سوعان اسىعۋلى بولاتىن.اۋرۋحانا
مەن قايتىپ باعداتتى تىرىسىندە كورە العانىم جوق. اندا-ساندا ۇيالى تەلەفونمەن حابارلاسىپ تۇردىق. وسكەمەندەگى حاتشى قىزدار «باعدات مۇحامەت ۇلى باتىستا, ءىسساپاردا ءجۇر», دەي بەردى. باعداتتىڭ دۇنيەدەن قايتقانى تۋرالى سۋىق حابار مەنى ءتۇن ورتاسىندا اۋرۋحانا توسەگىندە قۋىپ جەتتى. مەن قايتىپ جاتا المادىم. تاڭعى ۇشاقپەن وسكەمەنگە, التايدا دۇنيەدەن وتكەن قادىرلى دوسىم باعدات شاياحمەتوۆتىڭ قازاسىنا اسىقتىم. ارداقتى ازاماتتىڭ قابىرىنە ءبىر ۋىس توپىراق سالۋ پارىزى بار ەدى. باعدات قاشاندا سابىرلى, ويلى قالپىنان اسقان ەمەس. نەنى ايتسا دا ويلانىپ بارىپ ايتاتىن. ايعاي سالىپ شىندىقتى ارزانداتىپ الاتىن كەزدەرىمىز ۇشىراسادى. سونىڭ بارىنە باعداتتىڭ جانى قارسى بولاتىن. ءوزى كوزگە كوپ تۇسپەۋگە تىرىساتىن. بۇقتىرما سۋ قويماسىندا كەمەمەن جۇزگەن كەزىمىز ەسىمە تۇسەدى. باعدات بۇقتىرمادا ءجۇزىپ كەلە جاتقان كەمەنى توقتاتىپ, سيگنال بەرگىزدى. – رەكە, بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ استىندا نە قالمادى دەيسىز؟!. ءدال وسى جەردە مەنىڭ كىندىك قانىم تامعان كامىشەنكو سەلوسى سۋ استىندا جاتىر. بۇقتىرمادا جۇزگەن سايىن وسى تۇستا كەمەنى توقتاتىپ, سيگنال بەرگىزەمىن. تۋعان اۋىلىممەن سولاي امانداسامىن. سۋ استىندا قالعان سەلونىڭ ءار كوشەسى, ءار ءۇيى كوز الدىمدا. جاس ۇلعايعان سايىن تۇسىمدە سول كوشەلەرگە جان بىتەدى. سول كوشەلەر ماعان قاراي جوڭكي قوزعالىپ كەلە جاتقانداي بولادى. سول كەزدە ءتۇسىمنەن شوشىپ ويانىپ, كوپ ۋاقىتقا دەيىن توبەگە تەسىلىپ قۇر جاتامىن دا قويامىن. ادام بالاسىنىڭ عۇمىرىندا جاقسىلىق پەن جاماندىق قاتار جۇرەتىن بولسا كەرەك. ماعان سول سۋ استىنداعى كوشەلەر ماڭگى جىلاپ جاتقانداي بولىپ ەلەستەيدى. باعدات ءبىراز ءۇنسىز وتىرىپ بارىپ, جاساۋراعان كوزىن ءسۇرتتى. بۇل ومىردە ايتىلاتىن دا شىندىق بار, ايتىلمايتىن دا شىندىق بار. – ءسىزدىڭ ءومىرىڭىز تۋرالى «ونەگەلى ءومىر» سەرياسىنا كىتاپ جازايىق دەپ الماتىدان جىگىتتەر كەلىپتى. مەن ەلدىڭ الدىنا شىعىپ جۇرگەندى ۇناتپايتىن اداممىن. وسى وسكەمەننىڭ ءبىر رەستورانىنىڭ ەسىگىن اشپاپپىن. بىرەۋدىڭ تويىنا بارماپپىن. مەنىڭ ەسىمە كومبيناتتىڭ باس مامانى نيكولاي كولوبوۆتىڭ: – تەلەۆيزوردان ناعىز ەر ەڭبەك ادامدارىن كورسەتۋ كەرەك قوي. كورسەتپەيدى. تاڭعالاسىز. مىسالى, باعدات مۇحامەت ۇلىن كورسەتسىن. ناعىز وتانشىل. وتانى ءۇشىن جانىن بەرەتىن ادام سول. بىراق, ءبىزدىڭ پرەزيدەنت تەلەديداردان جىلتىڭداپ شىعا بەرگەندى جاقسى كورمەيدى. ول كىسى تاڭعى بەستەن تۇنگى ونعا دەيىن كومبيناتتا. ونىڭ ءومىرى – كومبينات. ال كومبينات باعدات مۇحامەت ۇلىنىڭ تاعدىرى دەسە بولادى. – قۇداي بىزگە كوكتەن بەرە سالعان ءتاۋەلسىزدىكتى جانىمىزدى سالىپ يگەرۋىمىز كەرەك قوي. ءبىز شابان قيمىلداۋدامىز. جىلدامىراق ءجۇرۋىمىز كەرەك ەدى. تىندىراتىن ىستەر كوپ. شىعىسىمىزدا قىتاي تۇر الارىپ, باتىسىمىزدا ورىس تۇر سىعالاپ. وسى ەكى مەملەكەتكە دە بەلشەدەن قارىزبىز. ول قارىزدى قايتارۋ كەرەك. ال ماعان جىگىتتەر «ونەگەلى ومىردە» ءسىز تۋرالى كىتاپ شىعارايىق دەيدى. ونى قاي بەتىمىزبەن شىعارامىز دەپ قاتتى قىنجىلامىن, – دەدى باعدات. بۇقتىرمانىڭ كوگىلدىر سۋى جايلى, جۇمساق اعىپ جاتىر. ءلۇپ ەتكەن جەل جوق. قاپىرىق.بەيىت باسىندا
بۇل جالعاندا ادام بالاسىنا بار كەرەگى ەكى ارشىن جەر عانا ەكەن... اكە, انا, ۇل جاتقان اۋماقتى بەيىت باسىنا قاراپ ءۇنسىز تۇرمىن. قاراشادا ءدال وسى بەيىت باسىنا كەلۋىمنىڭ سىرى – باعدات شاياحمەتوۆ 70 جاسقا تولاتىن كۇن تاقاعان. جەر-جەردەن باعداتتىڭ دوستارى وسكەمەندى بەتكە الماق. باعدات شاياحمەتوۆ – قازاقتىڭ قۇشاعىنا سىيماي كەتكەن اسىل تۇلعا. «العا, دوستار, تەك العا!» دەپ قازاق ەلىنىڭ بولاشاعىنا سەنگەن باعدات شاياحمەتوۆ اۋەلى حالقىنىڭ ساۋلەلى ساناسىنا ءۇمىت ارتقان. سول قازاق ۇلتىنىڭ بەرەكەسى ءۇشىن جانىن سالعان. باعدات شاياحمەتوۆ – قازاقتى ءوز تيتان ونىمىمەن الەمدىك دوداعا الىپ كىرىپ, سول دودادا جەڭىپ شىققان قازاق. قارسى الدىمدا – ءۇش مولا, ءۇش ەسكەرتكىش ءۇنسىز جاتىر. شارباق سىرتىندا مەن دە ءۇنسىزبىن. ماشينا ىشىندەگى راديودان ابايدىڭ رومانسى لەزدە كوككە كوتەرىلىپ, ءۇنسىز جازىقتى ءدۇر سىلكىندىردى. ...مەن كوردىم دۇنيە دەگەن ءيتتىڭ كوتىن جەپ ءجۇر عوي بىرەۋىنىڭ بىرەۋى ەتىن. ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جالعاندا كوبىنىڭ سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن. اباي ايتقان, ءبىز ايتا الماعان اقيقاتقا باس ۇرعان – روللان سەيسەنباەۆ
