ەگەمەندىكتىڭ العاشقى ساتىنەن ءبىرتۋار عالىم ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نىعايۋى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا وراسان زور ەڭبەك ءسىڭىردى. اتاقتى عالىمنىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويى بيىل ەرەكشە اتالىپ وتىلۋدە. تارلان تاريحشىنىڭ تالاي قولتاڭباسى باسىلعان ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» وسى مەرەيتويعا بايلانىستى عالىمنىڭ ەسىمى بەرىلگەن سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى سەرىك ومىرباەۆتىڭ ماقالاسىن جاريالاۋدى ءجون كوردى.
«ەرىم دەپ ەمىرەنەتىن ەل بولماسا, ەلىم دەپ ەزىلەتىن ەر قايدان بولسىن» دەگەن ءسوزدىڭ استارىنان ۇلت ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن تۇلعالاردىڭ ەرەكشە بولمىسى جايلى تانىمدى اڭعارۋ قيىن ەمەس. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا قازاقستان جىلناماسىنان اتقارعان ىسىمەن دە, ازاماتتىق بەلسەندىلىگىمەن دە ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن ماقتانىشتارىمىز ەسكە تۇسەتىنى زاڭدى. مۇنداي ءبىرتۋار تۇلعالار ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا ەلباسىمىزدىڭ سەنىمدى, سىرالعى سەرىكتەرى رەتىندە مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا ۇشان-تەڭىز ەڭبەك ءسىڭىردى. سولاردىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى, اكادەميك ماناش قاباش ۇلى قوزىباەۆ دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز.
بيىل 85 جىلدىق مەرەيتويى ونىڭ ەسىمى بەرىلگەن سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق كونفەرەنتسيا اياسىندا اتاپ وتىلەدى. تاريحشى عالىمدارىمىز ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمىمەن بىرلەسىپ «ۇلتتىق تاريح تا- مىرشىسى» اتتى عىلىمي جيناق ازىرلەپ شىعاردى. وعان عۇلاما عالىمنىڭ بۇعان دەيىن جاريالانباعان ماقالالارىمەن قوسا «قوزىباەۆ وقۋلارى» ءداستۇرلى ءىس-شارالارىنىڭ تاريحي شەجىرەسى توپتاستىرىلعان. ەلى- ءمىز ءوز جولىن تاڭداپ, دامۋ جولىنا تۇسكەن كەزدە ماناش اعامىز پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرمالارىن جان-تانىمەن ورىنداپ, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ورنىعۋىنا بەلسەنە ارالاستى. بىلىكتى تاريحشى رەتىندە جاڭا ومىردەگى تاريحي شىندىققا نەگىزدەلگەن رەسمي قۇجاتتاردى دايىنداۋعا, كەڭەس كەزەڭىندە بۇركەمەلەنگەن اقتاڭداقتاردى اشۋعا, تامىرى تەرەڭ ۇلتتىق تاريحتى قايتا جاڭعىرتۋعا قالتقىسىز قىزمەت ەتتى.
ەل تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان بىرەگەي تۇلعانىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىمەن 2003 جىلى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ەسىمى بەرىلىپ, ەسكەرتكىش ءمۇسىن ورناتىلدى, مۇراجاي اشىلدى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا بىلىكتى اكادەميكتىڭ قۇرمەتىنە عالىمداردىڭ باس قوسۋى, وتان تاريحىنىڭ ىرگەلى مəسەلەلەرى بويىنشا جيناقتالعان وي-تۇجىرىمداردىڭ, تەوريالىق-əدىستەمەلىك نەگىزدەردىڭ تالقىلانۋى داستۇرگە اينالعان. قازاق حالقى ءوزىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا تالاي وقيعالاردى باسىنان كەشىردى. قاسىم, حاقنازار, تəۋكە, ابىلاي حاندار بيلىك قۇرعان قازاق حالقى جوڭعارلارمەن ارپالىستى. ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» ساياساتىن جۇرگىزگەن پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ەزگىسىنە قارسى تۇردى. اپەرباقان كەڭەستىك زۇلمات پەن قاسىرەتتى اينالىپ وتە المادى. عاسىرلار بويى شەككەن قايعى-قاسىرەتىمىز توتاليتارلىق سىڭارجاق ساياساتقا نەگىزدەلىپ, تاريحىمىز اياۋسىز بۇرمالاندى. ونى قايتا قاراۋ, عىلىمي نەگىزدەلگەن تەوريالىق-əدىسنامالىق تۇرعىدان زەردەلەۋ مəسەلەسى تەك تəۋەلسىزدىكتەن كەيىن عانا قولعا الىندى. قاتاڭ قالىپتاسقان سانانى بىردەن وزگەرتۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن, وتپەلى كەزەڭدە وتان تاريحىن زەردەلەۋ باعىتىندا ساليقالى بەتبۇرىستاردىڭ جاسالۋى م.قوزىباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى.
عالىمنىڭ شىعارماشىلىعىن سارالاپ قاراساق, ءدəۋىر ەرەكشەلىكتەرى ونىڭ ەڭبەكتەرىنەن ايقىن سەزىلەدى. وتكىر وي-تۇجىرىمدار ايتا بىلۋىمەن دارالانادى. ونىڭ ز.گوليكوۆامەن بىرلەسىپ جازعان «زولوتوي فوند پارتي (يز وپىتا كادروۆوي پوليتيكي كپسس)» مونوگرافياسى كەزىندە سولاقاي سىنعا ۇشىرادى. ەڭبەكتە باسشى پارتيا كادرلارىن تاربيەلەۋ, ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ايتىلعان كەمشىلىكتەردى تىلگە تيەك ەتكەن بازبىرەۋلەر جوعارى ورىندارعا ارىزدار جولدادى. مونوگرافيا قازاقستان كومپارتياسىنىڭ حIV سەزىندە سىنعا ۇشىراپ, عالىمنىڭ باسىنا اۋىر كۇندەر تۋدى. «ستۋدەنت بولىپ جۇرگەن كەزىمدە ءبىزدىڭ ۇستازىمىز, پروفەسسور ەرمۇقان بەكماحانوۆ كەنەسارى قوزعالىسى كونتسەپتسياسى ءۇشىن جەر اۋدارىلدى. 1972 جىلى ز. گوليكوۆا دەگەن كىسىمەن بىرىگىپ مونوگرافيا شىعاردىم. بىراق سول كىتاپتاعى كەيبىر ەركىن ويلارىم ءۇشىن قۋعىنعا ءتۇستىم. ون جەتى جىل ەڭبەگىم زايا كەتىپ, قازاقستان كوكپ جانىنداعى پارتيا ينستيتۋتىنداعى قىزمەتىمنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدىم», دەيدى ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە اعامىز.
ول ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىنىڭ 40 جىلىن عىلىم جولىنا ارنادى, تاريح عىلىمىن دامىتۋعا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. باستاپقىدا عىلىمداعى ىزدەنىستەرىن ولكەتانۋ, قازاقستاننىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسىنە قوسقان ۇلەسىن زەردەلەۋدەن باستاپ, كەيىن عىلىمي زەرتتەۋ اياسىن كەڭەيتىپ, قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگى, وركەنيەتتەگى ورنى, حح عاسىردىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى تۇتاس گالەرەيا جاسادى. قازاق حالقىنىڭ ءتىلى, ءدىلى, ءدىنى, مəدەنيەتىنىڭ وزەكتى مəسەلەلەرىنە ارنالعان ەڭبەكتەرى – ءبىر توبە. عالىم-قايراتكەر قوعامتانۋشىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا وتان تاريحىن əلەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فور- ماتسيالار مەن وركەنيەتتىك تالعام مەن تالاپ نەگىزىندە جاڭاشا زەردەلەۋ, قازاق مەملەكەتتىگى, قازاق-جوڭعار سوعىسى, رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق-باسقىنشىلىق ساياساتى تۋرالى جۇيەلى تۇردە سارالاپ, عىلىمي-تەوريالىق تۇجىرىمداما قالىپتاستىردى. وتانتانۋ عىلىمىن جاڭا ساتىعا كوتەردى. الەمدىك تاريحي ۇدەرىستەر مەن وركەنيەتتەگى قازاق حالقىنىڭ ورنىن انىقتاۋعا اتسالىستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وتان تاريحىنىڭ تاريحناماسى مەن دەرەكتانۋى – وسىنىڭ ءبəرى جاڭاشا ويلاۋ بيىگىنەن تالداندى. ونىڭ عىلىم سالاسىنا قوسقان زور ۇلەسىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرباندارىن انىقتاۋ جəنە ولاردى اقتاۋ جولىنداعى ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى.
الاش قوزعالىسىن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرىپ, ۇلت- تىق-دەموكراتيالىق باعىتىن بىرىزدىلەندىردى. ءبىر ەستەلىگىندە: «1957 جىلى مەن چەليابى وبلىستىق ارحيۆىندە ىستەدىم. سوندا مۇحامەتجان سەرالين مەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ قوستاناي ولكەسىن تاريحي-ەتنوگرافيالىق, ەكونوميكالىق جاعىنان قازاق جەرى ەكەندىگىن دالەلدەگەن ءبىر حاتىمەن تانىسىپ تاڭ قالدىم», دەي كەلىپ, الاش ارىستارىنىڭ وتانىنا ادال قىزمەت ەتكەن جانكەشتى كۇرەسىنە باعا بەرەدى. كەنەسارى قاسىموۆ, جانقوجا نۇرمۇحامەدوۆ, Əبدىعاپپار جانبوسىنوۆ باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارى مەن الاشوردا اۆتونومياسىنا قاتىستى اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. «يستوريا ي سوۆرەمەننوست», «اقتاڭداقتار اقيقاتى», «جاۋعا شاپتىم تۋ بايلاپ», «تاريح زەردەسى» (2 تومدىق), «پروبلەمى وتەچەستۆەننوي يستوري: مەتودولوگيا, يستوريوگرافيا, ي يستوچنيكي» (2 تومدىق), «ترۋد ۆو يميا پوبەدى» جəنە تاعى دا باسقا ەڭبەكتەرىندە مەملەكەتىمىز, تəۋەلسىزدىگىمىز جايلى كەڭىنەن تولعانادى. عالىم شىعارماشىلىعىنداعى ءبىر ەرەكشەلىك ۇلتجاندىلىق پەن ۇلتتىق مۇددە جولىندا قىزمەت ەتۋدەگى ازاماتتىق بەينەسى دەر ەدىك. مەملەكەت قۇرۋداعى ادامعا قاجەتتى ەڭ ۇلىق قاسيەتتەر ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قاراستىرىلىپ, «ۇلت ەليتاسى – قايراتكەر, جاسامپاز, داۋىلپاز جان. قايراتكەرلىك ۇلى ىستە تانىلادى. ۇلى ءىس حالىق مۇددەسىنەن تۋىندايدى», دەگەن پايىمدارمەن ورىلەدى.
عاسىرلار توعىسىندا ش.ۋəليحانوۆ اتىنداعى تاريح جəنە ەتنولوگيا ينستيتۋتىن باسقارا ءجۇرىپ, ۇلتتىق تاريحناماعا ەكى ولجا سالدى. ءبىرى – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسىن», ەكىنشىسى – بەس تومنان تۇراتىن «قازاقستان تاريحى» اكادەميالىق باسىلىمنىڭ العاشقى ءۇش تومىن جارىققا شىعارۋى. بۇل ەڭبەكتەردە تاريح ءبىلىمىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى, تاريح ءبىلىمى مەن وقۋ-اعارتۋدى رەفورمالاۋ جولدارى دəيەكتەلگەن. الدىمىزدا وتان تاريحىن زەردەلەۋ, وسكەلەڭ ۇرپاق بويىنا «مəڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن ۇيالاتۋ سەكىلدى مىندەتتەر تۇر. بۇل ورايدا, ەلىنە, جەرىنە, حالقىنا ادال قىزمەت ەتكەن ارداقتى ازاماتتاردىڭ ءومىرى ارقىلى جارقىن بەلەستەرگە ۇمتىلدىرۋدىڭ ءمان-ماڭىزى زور. «اينالايىن وتانىم, ەسىڭە ال, ماناش بالاڭدى», دەپ عالىمنىڭ ءوزى تولعانعانداي, وتانى امان تۇرعاندا ەر ەسىمى ۇمىتىلمايدى. م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى – وڭىردەگى جالعىز مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورنى بولعاندىقتان, تاريح جانە الەۋ- مەتتىك-گۋمانيتارلىق ءپان- دەر كافەدراسى قازاقستان تاريحى جانە الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق پاندەر كافەدراسى بولىپ وزگەرتىلدى.
كافەدرانىڭ قىزمەتى ارقىلى تاريح ءبىلىمىن جانداندىرۋ, كادر əلەۋەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىكتەرى تۋىپ وتىر. «ماناشتانۋ» ءدارىس كۋرسى ەنگىزىلىپ, عالىمنىڭ عۇمىرى مەن قىزمەتى, قۇندى ەڭبەكتەرى, ۇلتجاندىلىق, وتانشىلدىق بىرەگەيلىك ۇستانىمدارى تالماي ناسيحاتتالاتىن بولادى. «اكادەميك ماناش قوزىباەۆ» توسبەلگىسىنىڭ بەلگىلەنۋى دە ارداقتى اعامىزعا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر ايعاعى بولسا كەرەك. كورنەكتى عالىم, قوعام قايراتكەرى ماناش قوزىباەۆتىڭ ومىرلىك قاعيداسىنا اينالعان ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى, ۇلتتىڭ مۇراتى ماڭگىلىك جاساي بەرەرى كۇمانسىز.
سەرىك ومىرباەۆ,
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
پەتروپاۆل
