قۇندىلىقتار قاعيداسى

قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اباي اتىن­داعى قازۇپۋ-دىڭ گەوگرافيا جانە ەكولوگيا عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءاليا سارسەنقىزى بەيسەنوۆانىڭ «قازاق ەلى – ماڭگىلىك ەل» اتتى قۇندى كىتابى كوپتەن كوكەيىمدە جۇرگەن ويلارىمدى جۇرتشىلىققا جاريا ەتۋىمە سەبەپكەر بولدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار – ءتار­بيەنىڭ ءتۇپ قازىعى. ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان, قوعامنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەرەكشەلىكتەرى بار. وعان وتانىن ءسۇيۋ, ەلىن قورعاۋ ءار پەرزەنتتىڭ بۇلجىماس مىندەتى ەكەنى دە ەنەدى. ازاماتتىققا, باتىر­لىققا, شەشەندىككە تاربيەلەۋ – ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ مىندەتى. وسى ويلاردى دامىتا كەلە, اۆتور «ۇلتتىق يدەولوگيا دەگەنىمىز – حالىقتىڭ, بۇكىل ەلدىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىن, ساناسىن عاسىرلار بويى دامىتىپ, جەتىلدىرۋ ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەتىن ەرە­جەسى, ول سول حالىقتىڭ ءتىلىن, ءدىنىن, مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋعا قىز­مەت ەتەدى», – دەپ جازادى. جەر تاريحى – ەل تاريحى. سوندىقتان كىتاپتىڭ جەر تاري­حىنىڭ دامۋ زاڭدىلىعىن تاۋەلسىز ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋى, ەلباسىنىڭ ەكونوميكامىزدى كوتەرۋدەگى تىڭ رەفورمالارىن, ستراتەگيالىق ەڭبەكتەرىن تالداۋى, جەتىستىكتەرىمىزدى ورىندى پايىمداۋى – وسىنىڭ ايعاعى. عالىم العا قويعان ماقساتى جايلى: «...مەملەكەت بولۋىن جۇزەگە اسىرعان ازعانتاي ۋاقىت ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونو­ميكالىق دامۋىنا تالداۋ جاساۋ», – ەكەنىن ايتا كەلىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق يننوۆاتسيالاردى جەتىلدىرۋ ارقاسىندا اگرارلى ەلدەن يندۋستريالدى ەكونوميكاسى دامىعان ەلگە اينالۋىمىزداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ رولىنە  ارنايى توقتالادى. «ەلباسىنىڭ كەمەڭگەرلىگى سوندا – باسەكەلەستىك پەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنىڭ كىلتىن تابا ءبىلدى» (6-بەت), – دەپ وي تۇيەدى. عالىم قازاقستاننىڭ تابيعاتى, گەوگرافيالىق ورنى, جەر بەدەرى, كليماتى, وزەن-كول, قالالارى, ۇلى تۇلعالارى, ت.ب. جايلى عىلىمي تالداۋ جاساي وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ گەوگرافيالىق تۇسىنىكتەرى مەن اتاۋ­لارىن دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. سونداي-اق, تۋعان جەردى ايالاۋ, اڭ-قۇسىنا قۇرمەت كورسەتۋ, جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ سياقتى كيەلى جورالعىلارى بارىن ەسكە سالادى. وعان عىلىمي دالەلى رەتىندە «قورىق» سوزىمەن بايلانىستى 80-نەن استام گەوگرافيالىق اتاۋلار بارىن العا تارتادى. «بۇل ايتىلعاندار قازاق حالقىنىڭ تابيعاتتى قورعاۋ ءداستۇرىنىڭ تابي­عاتتى تانۋ, ونىڭ قورلارىن شارۋا­­شىلىق ماقساتتا پايدالانۋ بارىسىندا قالىپتاسقاندىعىن دالەلدەي تۇسەدى», دەيدى. (136-بەت), ءسويتىپ, «تابيعاتتى پايدالانۋدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مادەنيەتتىڭ وزىندىك سيپاتىن» انىقتايتىنىنا كوڭىل اۋدارادى (137-بەت). قازاقستاننىڭ الەمدىك دەڭ­گەيدەگى زياتكەرلىك قوعام قالىپ­تاستىرۋ باعىتىنداعى قارىشتى قادامى, ۇلتىق قۇندىلىقتى باياندى ەتۋ, ءتول تاريحىمىزدى جاڭ­عىرتۋ, ەكونوميكامىزدى ءورىس­تەتۋدە جاستارىمىزعا جان-جاقتى ءبىلىم قاجەت. ول ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جەدەل جۇزەگە اسىرۋعا ءبارىمىز دە اتسالىسۋعا مۇددەلىمىز. بۇل كىتاپ سول جاستارعا, ستۋدەنتتەرگە ەلدىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاريحىن ءبىلۋ ءۇشىن باعىت سىلتەيدى. «جەردىڭ اۋدانى جاعىنان قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى. قازاقستان رەسەي, كانادا, اقش, قىتاي, برازيليا, اۆستراليا, ءۇن­دىستان جانە ارگەنتينادان كەيىن 9-ورىن الادى» (14-بەت).  بۇل قۇن­دىلىق باعالانۋعا, قورعالۋعا ءتيىس, ونى كەلەر ۇرپاققا قاز-قالپىندا جەتكىزۋ پارىز. مۇنى جاستار ءبىلۋ­گە, ماقتانۋعا, وعان ادال قىز­مەت ەتۋگە مىندەتتى. عالىمنىڭ وي ءتۇيى­نى دە وسى. قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ 2010 جىلى دۇنيەنىڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ باسىن قوسقان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىس­تى توراعالىق ەتتى. قازاقستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيى­مىنا مۇشەلىگى ونىڭ جەر شارىنىڭ شىعىسىنداعى باستامالارىنا جارقىن جول اشتى. وسىنىڭ ءبارى بارشا قازاق­ستاندىقتاردىڭ ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىعى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى. قازاقستان شيرەك عاسىر ىشىندە مەملەكەت نەگىزىن قالاۋشى قر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوسەمدىگىنىڭ, دانا­لىقپەن باسقارۋىنىڭ ارقاسىندا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك رەفورمالاردى ءساتتى ءجۇ­زەگە اسىرىپ, الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى وزىندىك قازاقستاندىق دا­مۋ جولىن تاڭداعان مەملەكەتكە اينالدى. مەملەكەتتىڭ بارلىق ءومىرىنىڭ نەگىزى – تاۋەلسىزدىك دەسەك, ونىڭ نىعايۋى الەم مويىنداعان تەگەۋرىندى تۇلعا ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ەكەنى داۋسىز. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «تاۋەلسىز­دىك – بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن اسا قاسيەتتى قۇندىلىق» دەگەنى ەستەرىڭىزدە بولار. مىنە, سول قاناتتى ءسوز قازاق حالقىنىڭ عا­سىرلار بويعى ارمانىنىڭ, اتا-بابا مۇددەسى مەن اماناتىنىڭ, ءۇمىتىنىڭ جۇزەگە اسقان كورىنىسىن سيپاتتايدى. بيىل بارشا قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىققا قول جەت­كىز­گەنىنە تۋرا 25 جىل تولادى. شي­رەك بولسا دا عاسىرلىق ۇعىم­مەن مەجەلەنەتىن ۇلكەن بەلەس. ەل باسىنان وتكەن ۇمىتىلماس تاريحي وقيعالار, تۋعان ەلىن قورعاۋداعى ازاتتىق ءۇشىن سوعىس­تار, حالىقتىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتە­رىلىستەرى, حالىق باسىنا ءتۇس­كەن اۋىرتپالىقتى قايىسپاي كوتەرە بىلگەن قايسارلىق, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ جاسىمايتىن اسقاق جىگەرلى رۋحى, قيىندىقتان قايتپايتىن تاباندىلىعى – كەيىنگى ۇرپاققا وشپەس ونەگە, ولمەس مۇرا, ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە ماڭگىگە ساقتالۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ءا.بەيسەنوۆا ءوز كىتابىندا جان-جاقتى باياندايدى. تاۋەلسىزدىك – بۇل ازاپ پەن ءتوزىمنىڭ, حالىقتىڭ سان عاسىرلار بويى ەركىندىكتى اڭساعان شىدا­مىنىڭ وتەۋى. ەلباسىمىز وتكەن داۋىردەگى قاھارماندىق وقي­عالاردى: « ۇلى دالادا بىرىنەن سوڭ ءبىرى تولاس تاپپاي بولىپ وتكەن كوتەرىلىستەر ەستافەتاسى – ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستاۋ كوزدەرى» دەپ ورىندى باعالاعاندىعىن ەڭبەك يەسى ەرەكشە اتاپ وتەدى. وتكەن تاريحىمىزعا تاعزىم دا, بۇگىنگى باقىتىمىزعا ماقتانىش تا, گۇلدەنگەن كەلەشەككە سەنىم دە «ماڭگىلىك ەل» دەگەن قۇرمەتتى ۇعىمعا سياتىنى دا سودان بولسا كەرەك. تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريا­لاعان­نان بەرگى مەزگىل ىشىندە كوپتەگەن ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزدىك. بۇل – پرەزيدەنتىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان پاراساتتى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنىڭ, كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ جاراستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ ارقا­سىندا بولىپ وتىر. قازاقستان حالىقتارىنىڭ ءوز بولاشاقتارىنا دەگەن بەرىك سەنىمى, قازىرگى زامان­داعى وركەنيەتتى قاۋىمداستىق ورتاسىندا ىرگەلى ەلگە اينالۋى – ستراتەگيالىق نەگىزگى باعىتتاردى قۇرايدى. قوعامدىق ءومىر ساباقتارى مەن وتانىمىزدىڭ مۇددەسى قازىرگى تاڭدا پاتريوتتىق داستۇرگە ساي كەلەتىن جاڭا تالاپتاردى قويىپ وتىر. اتا-بابالارىمىزدىڭ الدىندا تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسۋ ماقساتى تۇرعان بولسا, ءبىزدىڭ الدى­مىزدا ونى نىعايتا ءتۇسۋ مىندەتى تۇر. ءبىزدىڭ ەندىگى باستى مىندەتىمىز – تاۋەلسىزدىك جىلدارى قول جەت­كىزگەننىڭ بارلىعىن مۇقيات ساقتاي وتىرىپ, XXI عاسىردا تۇراقتى دامۋدى جالعاستىرۋ. اكادەميك ءا.بەيسەنوۆانىڭ «قا­زاق ەلى – ماڭگىلىك ەل» اتتى كىتابىن وقىپ شىققاندا كوڭىل تورىنە كوشىرگەن پايىمدارىمىزدىڭ ءبىر­قاتارى وسى. سارسەنعالي ءابدىماناپوۆ, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,  پروفەسسور, قازاق ەكونوميكا, قارجى جانە حالىقارالىق ساۋدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى