نۇرانىڭ نۇرلى كەزەڭى

ءۇي شارۋاشىلىقتارىن كووپەراتيۆتەندىرۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى باستالدى وسىنىڭ الدىنداعى ماقالامىزدا ەلىمىزدەگى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە سالانى دامىتۋدىڭ جاڭا كوكجيەگى بەلگىلەنگەندىگىن, باعدارلاما بويىنشا اۋىلدارداعى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەتىندىگىن, بۇل شارا ولاردى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ نەگىزىندە جۇزەگە اساتىندىعىن كەڭىنەن بايانداعان بولاتىنبىز. اتالعان جۇمىس قاناتقاقتى جوبا نەگىزىندە بيىلعى جىلدىڭ وزىندە باستالىپ كەتتى. قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىراتىن اۋدان رەتىندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ نۇرا اۋدانى تاڭداپ الىندى. بۇل تاڭداۋدىڭ دا سەبەپتەرى از ەمەس سەكىلدى. بىرىنشىدەن, نۇرا اۋدانى استاناعا تاياۋ ورنالاسقان. بار بولعانى 100 شاقىرىمداي جەردە عانا تۇر. ەكىنشىدەن, نۇرا اۋدانى مال شارۋاشىلىعىمەن قاتار, ەگىنشىلىك سالاسى دا جاقسى دامىعان اۋداندار قاتارىنا قوسىلادى. ياعني, مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن كووپەراتيۆتەردى ساپالى مال ازىعىمەن قامتۋدىڭ مول مۇمكىندىكتەرى بار. ەگەر نۇرا اۋدانىنىڭ جاعدايىنا ازداپ توقتالا كەتەتىن بولساق, بۇل اۋداندا 250 مىڭ گەكتاردان استام ەگىندىك, 114 مىڭ گەكتار شابىندىق, 3 ميلليون 616 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر بار. ءىرى قارانىڭ سانى 40 مىڭعا جۋىق. مۇنىڭ سىرتىندا 100 مىڭعا تارتا قوي-ەشكى, 25 مىڭنان استام جىلقى, 15 مىڭنان استام شوشقا بار. قۇتتى وزەن اينالايىن – نۇرا اتىڭنان, كۇركىرەي كوك تولقىنى – كوككە اتىلعان. اق ءتوسىن  ايمالاعان اناسىنداي, مىڭ-مىڭ مال سۋ ىشۋگە شۇباتىلعان, – دەپ حالىق اقىنى جولدىباي نۇرماعامبەت ۇلى جىرعا قوسقان اتاقتى نۇرا وزەنى وسى اۋداننان استاناعا اعىپ كەلىپ, ونىڭ اينالاسىن كوگالداندىرۋعا جاعىمدى ىقپال ەتۋدە. ەندى وسى اۋداننان مەملەكەتىمىز قولعا الىپ وتىرعان ءۇي شارۋاشىلىقتارىن كووپەراتيۆتەندىرۋ شاراسىنىڭ نەگىزىندە مول مال ونىمدەرى ازىرلەنىپ, وسى ارقىلى استانانى ساپالى ەتپەن جانە سۇتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاباتىن بولسا, مۇنىڭ ءوزى ەلوردانىڭ اينالاسىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولىپ تابىلار ەدى. نۇرا اۋدانى اتالعان ىستە قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋشى اۋدان رەتىندە تاڭداپ الىنعاننان كەيىن اۋدان اكىمى نيقانباي ومارحانوۆ باستاعان جاۋاپتى ادامدار استاناعا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە شاقىرىلىپ, جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى جان-جاقتى تياناقتالدى. وسى بويىنشا شارالار تىزبەسى بەلگىلەنىپ, ولاردى ىسكە قوسۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن قارجىلاي تەتىكتەرى ايقىندالدى. ءسويتىپ, قازىردىڭ وزىندە نۇرا اۋدانىندا اتالعان ىسكە بايلانىستى حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋ, شارانىڭ ماڭىزى مەن جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى قىزۋ قولعا الىندى. جاقىندا وسى اۋدانعا ورتالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءبىر توپ ءجۋرناليسىنىڭ ءباسپاسوز تۋرى ۇيىمداستىرىلدى. سونىڭ قۇرامىندا وسى ماقالانىڭ اۆتورى دا بولدى. ءبىز بارعان كەزدە اۋدان باسشىلىعىنىڭ اتالعان ماقسات بويىنشا حالىقپەن كەزدەسۋى ءتورت اۋىلدا بولىپ وتكەن ەكەن. بەسىنشى ەلدى مەكەن مايوروۆكا اۋىلىنداعى اۋدان اكىمى نيقانباي ومارحانوۆتىڭ حالىقپەن وتكىزگەن كەزدەسۋىنە ءبىز دە قاتىستىق. سوندا شارانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىراز سىرلارىنا قانىعىپ, ءتيىستى اقپاراتتاردى الدىق. نيقانباي ومارحانوۆ – وسى ۋاقىتقا دەيىن وبلىستىڭ قارقارالى, اقتوعاي اۋداندارىن باسقارىپ, جۇمىستا مول تاجىريبە جيناقتاعان بىلىكتى باسشى. قازاق, ورىس تىلدەرىندە بىردەي سويلەيدى, ءارى ايتار ويىن حالىققا تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزە بىلەدى. مىنە, اكىمنىڭ بىلىكتى باسشىعا ساي وسىنداي قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا جيىنعا قاتىسۋشىلار ءۇي شارۋاشىلىقتان كووپەراتيۆتەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ وزدەرىنە پايدالى ەكەندىگىن جاقسى ءتۇسىنىپ, وسى ىسكە قۋانا قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتتى. ەندى ءبىز نۇرا اۋدانىندا وسى ماسەلەگە بايلانىستى قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلەتىندىگىنە اكىمنەن العان دەرەكتەرىمىزگە سۇيەنە وتىرىپ توقتالا كەتەيىك. «كووپەراتيۆ» ءسوزى لاتىن تىلىندە «ىنتىماقتاستىق» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى ەكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بىرىگىپ ىنتىماقتاسا وتىرىپ ەڭبەك ەتۋ دەگەنگە كەلىپ سايادى. كووپەراتيۆ تەك قانا ەرىكتى تۇردە, ياعني ادامداردىڭ وسىنداي ۇيىمعا قوسىلۋعا ءوز ىقىلاسىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلادى. نۇرا اۋدانىندا قۇرىلۋى قولعا الىنعان مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ كووپەراتيۆتەرى ەكى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ول باعىتتار ءسۇت جانە ەت ونىمدەرىن جيناستىرىپ, ءتيىستى ورىندارعا تاپسىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. ياعني, قولداعى مال بىرىكتىرىلمەيدى, تەك ولاردان الىناتىن ونىمدەر عانا بىرىكتىرىلەدى. بىراق, ولاردىڭ پايداسىن قوسقان ءونىمىنىڭ ساپاسى مەن كولەمىنە سايكەس ءاربىر ءۇي شارۋاشىلىعى ءوزى كورەتىن بولادى. – ءبىز قازىرگى كۇنى ءبىرىنشى كەزەكتە ءسۇت جيناۋ ماسەلەسىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ وتىرمىز. بۇعان اۋدانىمىزدىڭ نەعۇرلىم مالى كوپ جانە جول بويىندا ورنالاسقان 12 اۋىلى تاڭداپ الىندى. بۇل اۋىلدار سوناۋ كەڭەس وداعى كەزىنەن باستاپ ناق وسى جۇمىسپەن شۇعىلدانىپ كەلگەن اۋىلدار. ءبىرىنشى كەزەكتە ءاربىر اۋىلدا كووپەراتيۆ قۇرىلادى. كووپەراتيۆ اتانۋ ءۇشىن وعان ەڭ كەم دەگەندە 20 ءۇي شارۋاشىلىعى بىرىگۋى كەرەك. كووپەراتيۆتىڭ وزىندىك جارعىسى مەن قۇرىلتايشىلىق قۇجاتتارى بولادى. وسى شارۋانى تىندىرىپ العان سوڭ ءبىز ولاردىڭ قولىنداعى ءسۇتتى جيناۋ ءىسىن ۇيىمداستىراتىن بولامىز. ونىڭ ازىرلىك جۇمىستارى دا قازىردىڭ وزىندە ءجۇرىپ جاتىر. ءسۇتتى قابىلدايتىن 7 ءسۇت زاۋىتىمەن كەلىسىمگە كەلىپ وتىرمىز. بۇل ىسكە ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندەگى ءسۇت قابىلداۋشى ۇيىمدار دا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان كاسىپكەرلەر كەلىپ, ءبىزدىڭ اۋدان ورتالىعىمىز كيەۆكا كەنتىنەن ءسۇت زاۋىتىن اشاتىندىقتارىن ايتىپ كەتتى. ءبىز ولارعا كەلىسىمىمىزدى بەردىك. ويتكەنى, ءسۇتتى قابىلداپ الۋعا ىقىلاس ارتسا, مۇنىڭ ءوزى ءسۇت باعاسىنىڭ ءبىز ءۇشىن قولايلى بولۋىنا قىزمەت ەتەتىن بولادى, – دەيدى اۋدان اكىمى. اكىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جوعارىداعى 12 اۋىلدا 3 مىڭ حالىق تۇرادى. ولاردىڭ قولىندا 1500 باس سيىر بار.  ودان ءبىر جىلدا كەم دەگەندە 10500 توننا ءسۇت وندىرۋگە بولادى. بۇل ءسۇتتىڭ ەلەۋلى بولىگى حالىقتىڭ ءوز قاجەتى ءۇشىن جۇمسالدى دەيىك. سوندا 4200 توننا ءسۇتتى پايدا تابۋ ماقساتىندا ءسۇت قابىلدايتىن پۋنكتتەرگە تاپسىرۋعا بولادى. دەمەك, ءبىر جىلدا كووپەراتيۆكە بىرىككەن ءۇي شارۋاشىلىقتارى كەمىندە 320 ميلليون تەڭگە كىرىس قاراتا الادى. اۋدانداعى مامانداردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, ءاربىر ءۇي شارۋاشىلىعىنا ءسۇت تاپسىرۋدان ءبىر جىلدا تۇسەتىن كىرىس كولەمى 300 مىڭ تەڭگە مەن 1,5 ميلليون تەڭگە ارالىعىندا بولادى. ارينە, اۋىلداعى ءۇي شارۋاشىلىعى ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى ەداۋىر قارجى ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ءۇي شارۋاشىلىقتارىنان ءسۇتتى تۇراق­تى تۇردە قابىلداپ وتىرۋ ءۇشىن ءاربىر كووپەراتيۆتىڭ قاسىنان جابدىقتالعان ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى قۇرىلادى. ول توڭازىتقىش, ءسۇتتى ولشەۋ, ساپاسىن انىقتاۋ اسپاپتارى سەكىلدى ءتيىستى قۇرالدارمەن, سونىمەن قاتار, ءسۇت تاسىمالدايتىن ارناۋلى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتىلەدى. مۇنى اۋىلدارعا نەسيە ەسەبىندە «قازاگرو» قۇرىلىمدارى اكەلىپ ورناتادى. نەسيەگە كەپىل ەسەبىندە ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتىنىڭ ءوزى قويىلاتىن بولادى. بۇل ىستە مەملەكەتتىڭ جاسايتىن تەگىن كومەگى دە بار. ماسەلەن, ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتىن اشۋ بولىنەتىن ينۆەستيتسيانىڭ 30-40 پايىزىن ۇكىمەت سۋبسيديالايتىن بولادى. – ەگەر كووپەراتيۆ مۇشەلەرى قاجەت ەتەتىن بولسا, ولارعا ءسۇت ساۋاتىن اپپاراتتاردى دا ساتىپ اپەرۋگە بولادى. مۇنداي جاعدايدا سيىرلاردى ساۋ جۇمىسى الدەقايدا جەڭىلدەي تۇسەدى جانە جىلدام جۇرەدى, – دەيدى اۋدان اكىمى. ءاربىر كووپەراتيۆ مۇشەسى, ياعني ونىڭ قۇرامىندا ءاربىر ءۇي شارۋاسىنىڭ يەسى قازپوشتادان ءوزىنىڭ ەسەپشوتىن اشادى. ونىڭ تاپسىرعان ءسۇتى ءۇشىن ءسۇت زاۋىتىنىڭ تولەيتىن اقشاسى وسى ەسەپشوتقا اۋدارىلىپ وتىرادى. كووپەراتيۆكە توراعا سايلانادى. كووپەراتيۆ ارقىلى وتكىزىلەتىن ءاربىر ليتر سۇتكە ۇكىمەت 10-15 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەيتىن بولادى. باستاپقى كەزەڭدە وسىدان تۇسكەن قارجى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ شىعىندارىنا, كووپەراتيۆ توراعاسىنىڭ جالاقىسىنا جۇمسالادى. مۇنان كەيىن كووپەراتيۆ قولىنداعى مالدى اسىلداندىرۋعا, ساپالى مال ازىعىمەن قامتاماسىز ەتۋگە كوڭىل بولىنە باستايدى. وسى ءۇشىن سۋبسيديا بەرىلەتىن بولادى. كووپەراتيۆ قولىنداعى مالدار تەك قولدان ۇرىقتاندىرىلادى. قازىرگى زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, مالدان مول ءونىم الۋدىڭ 70 پايىزى ونىڭ جەمازىعىنا, 20 پايىزى تۇقىمدىق قاسيەتىنە, 10 پايىزى تازالىعى مەن كۇتىمى سەكىلدى ماسەلەلەرگە بايلانىستى بولادى ەكەن. كووپەراتيۆتى زامان تالابىنا ساي ۇيىمداستىرۋ ناتيجەسىندە وسى ماسەلەلەر شەشىمىن تاباتىن بولسا, وندا ونىڭ قۇرامىنداعى ءۇي شارۋاشىلىعىنداعى مالداردىڭ ساپالىق قاسيەتى دە الدەقايدا جاقسارا تۇسەتىندىگى انىق. مايوروۆكا اۋىلىندا ءۇي شارۋا­شى­لىعى كووپەراتيۆىن قۇرۋ جونىندەگى جيىنعا قاتىسقانداردىڭ بارلىعى بۇل ءىستى جارقىن جاڭالىق رەتىندە باعالاپ, قۋانا قابىلدادى. بىزگە سولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ شارۋاشىلىقتارىندا بولىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سونىڭ ءبىرى اۋىل تۇرعىنى مۇرات باستەنوۆ كووپەراتيۆتىڭ وزدەرىنە بەرەتىن پايداسى ۇلكەن ەكەندىگىن ايتادى. – بۇرىن ءبىزدىڭ اۋىلدا ءسۇت قابىلداۋ ءىسى ۇيىمداستىرىلماعاندىقتان, ساۋىن سيىر وسىرۋشىلەر ءوز ونىمدەرىن قايدا وتكىزەرلەرىن بىلمەيتىن. ەندى وسى ءىس تالاپ دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرىلماق. بىزگە بەرىلگەن مالىمەت بويىنشا ءسۇت زاۋىتتارى قابىلدانعان ءاربىر ليتر ءسۇت ءۇشىن 70-80 تەڭگە اقشا تولەيدى. سوندا كۇنىنە 10 ليتر ءسۇت تاپسىرعان ادام 700-800 تەڭگە اقشا الىپ وتىرادى ەكەن. ال قۇرىلاتىن كووپەراتيۆىمىز كەم دەگەندە كۇنىنە 2000 ليترگە دەيىن ءسۇت تاپسىرا الادى. وسىلايشا ءبىزدىڭ قولىمىزدا اقشا پايدا بولادى, – دەيدى ول. اۋىلدىڭ تاعى ءبىر تۇرعىنى ەردەن دۇيسەنقۇلوۆتىڭ قولىندا 40 باسقا جۋىق ءىرى قارا مالى بار ەكەن. ول بۇرىن ساۋىن سيىرلارىنان تۇراقتى تۇردە ءونىم الا الماعان. سەبەبى, ساۋىلعان ءسۇتتى تاپسىراتىن جەر جوق. سوندىقتان تەك قانا ءوزى قاجەت ەتكەن شامادا عانا ءسۇت ساۋعىزىپ كەلگەن. ەندى بۇل وتباسى ساۋىن سيىرلارىنان ءسۇت ءوندىرۋ ماسەلەسىنە بەلسەنە كىرىسپەك. ويتكەنى, كۇنىنە كەم دەگەندە 20 ليتردەي ءسۇت ءوندىرىپ وتىرۋعا بولادى. – سوندىقتان ءبىز اۋىلىمىزدا كووپەراتيۆ قۇرىلىپ, ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتىنىڭ اشىلاتىندىعىنا وتە قۋانىشتىمىز, – دەيدى ول. مايوروۆكالىق تاعى ءبىر تۇرعىن يۆان كيلبتىڭ مۇندا تۇرىپ جاتقانىنا 20 جىلدان اسىپتى. قازىر ءوزى زەينەت جاسىندا. بىراق سوعان قاراماستان قورا تولى مال ۇستاپ وتىرعان جايى بار. – ءسۇت جيناۋ دەگەنىمىز – بۇل وتە دۇرىس دۇنيە. ويتكەنى, بۇرىن مەن تەك ونى قايماق پەن كىلەگەي كۇيىندە عانا تاپسىرىپ كەلدىم. ەندى تازا ءسۇتتى تاپسىراتىن بولسام, بۇل مەنىڭ جۇمىسىمدى جەڭىلدەتەدى. ءارى ودان جاقسى پايدا كورەمىن, دەيدى ول. ءدال وسىنداي جيىن وسى كۇنى مايو­روۆ­كاعا كورشىلەس شاحتەر اۋىلىندا دا بولىپ ءوتتى. ونداعى تۇرعىندار دا كووپە­را­تيۆتىڭ قۇرىلۋىنا قىزۋ قولداۋ ءبىلدىردى. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»