حالىقتىڭ جايىن باسىنان كەشكەندەر تۇسىنەدى

حالىقتىڭ جايىن باسىنان كەشكەندەر تۇسىنەدى نەمەسە اكىم نەلىكتەن ماشينە يتەردى؟ اپتا بويىنا تاقىم اتتان بوسامادى. ارال اۋدانىنان باستالعان ساپار قازالىدا جالعاسىپ, ودان قارماقشىعا ءوتىپ, جولاي جالاعاشقا سوعىپ, سىرداريادا نۇكتەسى قويىلدى. قانشا شاقىرىم جول جۇرگەنىمىز بەلگىسىز. بەلگىلىسى – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ وسى ساپار بارىسىندا 42 ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارىمەن جولىعىپ, ونىڭ سىرتىندا 14 كەزدەسۋ وتكىزدى. ماقسات – ەلدىڭ جاي-كۇيىن كوزىمەن كورىپ, قانداي ماسەلەلەردىڭ بارىن ءوزى ءبىلىپ, سونى رەتىنە قاراي شەشۋ ەدى.

«بار پروبلەما گازەت اتىن وزگەرتۋ بولسا, مەن باقىتتى بولار ەدىم...»

ارال. تاعدىر قاسىرەتتىڭ سورىن قالىڭ ەتكەن ايماق. تەڭىزى تارتىلىپ, تابانى كورىن­گەن, قايىعى قايىرىلعان, اۋلارى اۋادا قال­قىپ قالعان مەكەن. ەلباسى سايا­ساتى­نىڭ ار­قا­سىندا عانا ارالدىڭ تابا­نى­نا سۋ كەلدى. كىشى ارالدى كوزىمىزبەن كوردىك. كورىپ قانا قوي­عان جوقپىز, كىشى ارالدى اينالا قونعان ەلدى ارالادىق. تالاي زوبالاڭدى باستارىنان ءوت­كەر­سە دە, ارال جۇرتى قايسارلىعىنان ايى­رىل­ماپ­تى. تۋعان جەر, كىندىك قانى تامعان قۇتتى مەكەندى قالاي قاستەرلەۋ كەرەكتىگىن وزگە جۇرت وسى ارالدىقتاردان ۇيرەنۋى كەرەك شىعار. ويتكەنى تىرشىلىكتە تىرلىكسىز قالۋ­دان ارتىق قايعى جوق. ارالدىقتاردىڭ قايىعى جاعادا قايىرلاعانىمەن, قاناتى قايىرىل­ماپتى. ولار تەڭىزدىڭ قايتا ورا­لاتىنىنا بەك سەنەدى. سوندىقتان تۋعان تو­پىراعىن باسقا جۇماق مەكەنگە ايىر­باس­تامايدى. جەل ىس­قى­رىپ, قۇم سۋىرىپ تۇر­سا دا, ولارعا ارالدان ارتىق جەر جوق. ارال اۋدانىن قامىستىباس اۋىلىنان باستاپ ارالادىق. اۋىلدان اۋىلعا ءوتىپ, ءتۇس­تەن كەيىن قاراتەرەڭ ەلدى مەكەنىنە جەتتىك. ودان كوكارال بەكەتىنە وتتىك. بۇعان دەيىن جول تاقتايداي ەكەن. كوكارالدان سوڭ جول بۇزىلدى. تۇيەگە مىنگەندەي شاي­قا­ل­ىپ, سەڭ سوققان بالىقتاي مەڭ-زەڭ كۇي­گە تۇستىك. تارتىلعان تەڭىزدىڭ تابانىندا ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى جايىلىپ ءجۇر. ءبىزدى مازاق قىلعان­داي الدىمىزدى وراي شابا­دى. موتورىندا ونداعان اتتىڭ كۇشى بار دجيپتەر قازاقتىڭ قازاناتىنان وزا الماي الەك. وقىرانعان, ويقاستاعان تۇلپارلار ءبىز­بەن ءبىراز جەرگە دەيىن جارىسىپ, اقى­رىندا جولسىزدا جەتكىزبەيتىندەرىن ءبىلدى مە, قايدام, قۇيرىقتارىن اسپانعا شان­شى­عان كۇيىندە ءبىر توبەنى اينالىپ, كوزگە كورىنبەي كەتتى. وركەنيەتتىڭ وركەشىنە جارماسىپ كەلە جاتساق تا كەيبىر ەلدى مەكەندەردە بالا وقيتىن مەكتەپتىڭ ماڭدايى شىلقىپ تۇر­ما­عانىن كوردىك. امانوتكەل دەگەن اۋىل­دىڭ مەكتەبى اپاتتى جاعدايدا ەكەن. قا­بىر­عاسى قامىستان كوتەرىلىپ, سىرتى بال­شىق­پەن سىلانعان. ونىڭ ءوزىن 1970 جىلى اۋىل تۇرعىندارى ءوز كۇشتەرىمەن سالىپ العان. سودان بەرى اۋىلدا مەكتەپ سالىنباعان. – بارىڭىزگە بەلگىلى, ەلباسىنىڭ «بولا­شاق­تىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جول­داۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا باسا ءمان بە­رىلىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ جاعدايىن جاق­سارتۋ­عا قاتىستى ماسەلەلەر ايتىلىپ, اۋىل حال­قى­نىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ قاجەت­تىگى اي­تىل­عان. ەندى ءبىز وسى باعىتتا جۇمىس جا­ساي­تىن بولا­مىز. بيىل اتقارىلاتىن جۇ­مىس­تىڭ بارلىعى جىل باسىندا جوسپار­لا­نا­دى. سوندىقتان, ەلباسى تاپسىرماسىنا ءساي­كەس ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, اۋىل حال­قىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كوز­بەن كورىپ, جىل­دىق جوسپارىمىزدى وسى بو­يىنشا ءتۇ­زۋ­­گە كەلىپ تۇرمىز, – دەدى بولاتبەك قۋان­دىقوۆ. اكىم­نىڭ كۇندە اۋىلعا كەلمەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. اۋىل حالقى وب­لىس اكى­مىنە مۇڭ-زارىن اشىق ايتىپ جاتتى. ال بو­لات­بەك بايان ۇلى ءاربىر ايتىلعان ماسە­لەنى مۇقيات تىڭداپ, جاۋابىن سول جەردە بەرىپ كەتتى. «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەسىڭ» دەيدى قازاق. جولسىزبەن 60 شا­قى­رىم قاشىقتىقتى 3 ساعاتتان اسا ۋا­قىتت­ا ءجۇ­رىپ, اقباستى اۋىلىنا كەلدىك. باياعىدا ءبىر جەڭگەمىز «ءتىرى اكىمدى ءبىرىنشى رەت كورۋىم» دەگەن ەكەن ساسقانىنان. سول سەكىلدى, بۇل اۋىل­دىڭ وبلىس باسشىسىن كورمەگەندەرىنە كوپ بو­لىپتى. اۋىل اقسا­قالدارىنىڭ ايتۋىن­شا, سوڭعى رەت سەيىلبەك شاۋحامانوۆ اكىم بولىپ تۇرعانىندا كەلىپتى. ودان كەيىن بىردە-ءبىر وب­لىس دەڭگەيىندەگى شەنەۋنىكتىڭ تا­با­نى تيمەپتى بۇل اۋىلعا. مەكتەپتەرى قۇلاۋ­دىڭ ءسال-اق ال­دىندا تۇر ەكەن. قۇرىلىس-ساپا مەكەمەسى, ەكو­نوميكالىق سوت سەكىلدى ءبىر­نەشە قۇزىرلى ورىندار مەكتەپتى ءال­دە­نەشە رەت جاۋىپ تاس­تا­عان. دەگەنمەن اۋىلدا بۇدان باسقا بالا وقىتاتىن جەر جوق. سوندىقتان توبەسى سال­بىراپ, قابىرعاسىن بورەنەمەن تىرەپ قوي­عان مەكتەپتە بالالار ءبىلىم الىپ جاتىر. اۋىز سۋ ماسەلەسى دە تۇرعىن­دار­دىڭ جۇيكەسىن جۇقار­تىپ بىتكەن. 1967 جى­لى مۇناي ىزدەۋشىلەر اقباستىعا كەلەدى. اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن ۇڭعى­ما قازادى. ولار­دىڭ مۇناي دەپ قازعاندارى سۋ بولىپ شى­عا­دى. سۋ بولعاندا دا, تۇششى سۋ ەكەن. اۋىل حالقى سول سۋدى جاپقىزباي الىپ قا­لا­دى. ەكى جىل بۇرىن سۋ بىتەلگەن. 40 جىل­دان اسا ۋاقىت ءبىر اۋىلعا سۋ بەرگەن ۇڭعىما تا­زا­لانباعان. سول سەبەپتى بىتەلگەن. اق­باس­تى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءوز كۇشتەرىمەن تازالاي المايدى. قىسقاسى, اۋىلدىڭ سۋسىز وتىرعانىنا ءبىراز بولىپتى. جەرگىلىكتى بيلىك بىرنەشە رەت تازا سۋ اكەلۋگە تالپ­ى­نىپ­تى. ءبى­راق ودان ەشتەڭە شىقپاعان كورىنەدى. «تىكۇشاقپەن كەلىپ, تىپ-تىنىش كەتىپ قالۋىما بولار ەدى. بىراق اۋىل حالقىنىڭ كورگەنىن ءوزىم كورەيىن, سەزىنەيىن دەپ ادەيى جولمەن كەلدىم. جول ازابىن بارىنشا تار­تىپ كەلەمىز. سىزدەردىڭ كۇيلەرىڭىزدى با­سى­مىزدان وتكەردىك. قابىرعاسىنا بورەنە تىرەپ قويعان مەكتەپتى ءبىرىنشى رەت كورۋىم. تاڭقالىپ وتىرمىن. اقەسپەگە 100 ورىن­دىق مەكتەپ, 50 ورىندىق بالاباقشا سا­لىپ بەرۋگە ۋادە بەرەمىن. اۋىز سۋ ماسە­لە­سىن دە شەشەمىز. وزدەرىڭىز ايتىپ وتىر­سىز­دار, قارا­جولدىڭ كەرەگى جوق, دامبا ءۇيىپ بەر­سەڭىزدەر بولادى دەپ. ونى دا رەتىمەن جا­ساي­مىز», دەدى وبلىس باسشىسى. كوكارال بەكەتىنە قاتىستى ءبىر-بىرىنە قارا­ما-قايشى ەكى پىكىر بار قازىر. ءبىرى – بەكەتتى بىتەۋ كەرەك دەسە, ەكىنشىسى بىتەمەيىك دەگەندى اي­تادى. اقباستى اۋىلىنىڭ تۇر­عىن­دارى كوك­ارال بەكەتىن بىتەۋ كەرەك دەگەن پىكىردى قول­داي­دى ەكەن. ويتكەنى بەكەتتى بىتەسە, كىشى ارالدىڭ كولەمى كەڭەيىپ, اۋىلعا سۋ كەلەدى. سۋمەن بىرگە, بالىق تا جەتەدى. ال بۇل تۇرعىن­داردىڭ تۇر­مى­سىن ارتتىراتىن بىردەن-ءبىر بەرەكەلى ءىس بول­ماق. كوكارالدى كوزىمىزبەن كوردىك. كىشى ارال­دى تولتى­را­مىز دەپ تىرتىنەكتەپ جيعان سۋدىڭ دالاعا اعىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. ول سۋدىڭ قاي­دا كەتىپ جاتقانى دا بەلگىسىز. «ۇلكەن ارال­عا قۇيىپ جاتىر» دەۋشىلەر دە تابى­لار. دەگەنمەن كوكارالدان اققان سۋ ۇلكەن ارالدى تول­تىرا المايدى. وعان الەۋەتى جەت­پەيدى. كوك­ارالدان كەتكەن سۋ قۇمعا ءسى­ڭىپ جاتىر. اڭگى­مە­نىڭ اشىعى وسى. سۋمەن بىرگە قانشاما بالىق دا­لاعا اعىپ كەتتى. ونى دا ويلاۋ كەرەك. توقە­تەرىن ايتساق, كوك­ارال بەكەتىن بىتەپ, كىشى ارال­دى 47-ءشى بەلگىگە دەيىن كوتەرۋ قاجەت. ال ەكى دەڭگەيلى تەڭىز جاساۋ يدەياسى حالىققا اسا ءتيىمدى دەي المايمىز. سول كۇنى اقباستىعا تۇنەدىك. تاڭ­بوزى­نان تاعى اتقا قوندىق. باعىتىمىز اقەسپە اۋى­لى. اقەسپەدە دە مەكتەپ قيراۋدىڭ ءسال-اق ال­دىن­دا تۇر. ءالسىن-ءالسىن قۇم كوشكىنى جۇرەتىن كورىنە­دى. سونىڭ سالدارىنان اۋىل­دىڭ ءىشىن قۇم با­سىپ قالعان. كوشەلەرىمەن ءجۇرۋ قيىن. قۇمدى تازارتىپ تۇرۋ ءۇشىن تەحنيكا كەرەك. ونداي تەحنيكا اۋىلدا جوق. اقباستىداعى قات مامان­دىق­تىڭ ءبىرى اكۋشەر ەكەن. جالپى, اۋدانداردى ارالاعاندا حالىق سانىنىڭ جىل سايىن ارتىپ جاتق­ا­نىنا كوز جەتكىزدىك. بالا تۋ كورسەتكىشى ۇلعايىپ كەلەدى. مىسالى, قوس­جار اۋى­لى­نىڭ تۇرعىنى گۇلميرا نۇرى­موۆا ءۇش جىلدا ءۇش رەت ەگىز بالا تاپقان. قۇدايدىڭ بەرگەنى دەگەن وسى. اۋدان اكىمى ءناجمادين مۇساباەۆ التى بالانىڭ اناسىنا جاڭا باسپانا سالىپ بەرۋگە ۋادە ەتتى. اقەسپە اۋىلىنىڭ جاي-كۇيىنە قا­نىققان اكىم ءتيىستى مەكەمە باسشىلارىنا سول جەردە تاپ­سىر­ما بەردى. اۋىلعا جاڭا مەكتەپ سالىنىپ, كوشەنى باسقان قۇم كوكتەم شىعا تازاراتىن بولدى. كەلەسى بارعان اۋىلىمىز قوسامان ەدى. ول اۋىلدىڭ بالالارى دا جاقىن ارادا جاڭا مەكتەپكە بارادى. مەكتەپپەن جاپسارلاسىپ بالاباقشادا سالىنادى. قوساماننان شىققاندا ات قۇلاعى كورىن­بەي­تىن اقتۇتەك بوران باستالدى. ارالدىڭ ادۋىن جەلى ىسقىرىپ, بەت قاراتپايتىن سۋىق­پەن بەتپە-بەت كەلدىك. تاس توسەلگەن جول­مەن جۇرسەك ءبىر ءسارى ەدى. تاعى دا جول­سىز­بەن كەلەمىز. ب­ا­عىت-باعداردى انىقتاي المايسىڭ. ءبىر سى­زىق­تىڭ بويىمەن كەلە جاتقان كولىك-كەرۋەنى توق­تا­دى. سويتسەك, جول باستاپ كەلە جاتقان اكىم مىنگەن كولىك ومبى قارعا كىرىپ كەتىپتى. تەمىر تۇلپار ىشقىنىپ العا ۇمتىلعانىمەن ءجۇر­­مەي­دى. اكىم كولىكتى يتەرىپ ءجۇر. قارا­پايىم­­دىلىق دەگەن وسى شىعار-اۋ. ايتەۋىر كوپتەپ كومەكتەپ ءجۇرىپ, كولىكتى ومبى قاردان امان الىپ شىقتىق. كولىك-كەرۋەنى قايتا جال­عاس­تى. سەكسەۋىلگە جەتكەنشە سىلەلەپ بىتتىك. «بيىل جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا 41 حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى اشى­لا­دى. سونىڭ 27-ءسى قىزىلوردا وبلى­سى­نىڭ ەنشىسىندە. بۇل ۇلكەن جەتىستىك. ول اۋىل حال­قى­نىڭ ءبىر قاعاز ءۇشىن اۋدانعا سا­بىلۋىن تىيادى. ەندى «ءبىر تەرەزەدەن» قىز­مەت كورسەتۋ ورتالىق­تارى اۋىلداردا ورنا­لاساتىن بولادى». سەكسەۋىلدەگى كەزدەسۋدى بولاتبەك بايان ۇلى وسىلاي باستادى. بيىل سەكسەۋىلدە 150 ورىندىق مەكتەپ, وسىنداي كولەمدەگى مادەنيەت ءۇيى سالىنا­دى. سونى­مەن قاتار اۋىلدىڭ ىشىندەگى 5 شا­قىرىم جول جوندەلەدى. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, بيىل قىزىلوردا وبلىسى اۋىل كو­شە­لەرىن جوندەۋ ءۇشىن 1 ميللارد تەڭگە ءبو­لىپ وتىر. ارينە, بۇل قارجى بارلىق اۋىل­دىڭ جو­لىن جوندەۋگە جەتپەس. دەگەنمەن جول ازا­بىن تارتقان اۋىلداردىڭ كوزى اشىلا­تىن بولدى. اۋدان ورتالىعىنا كەلگەنىمىزدە قىزىق جاعدايعا كەزىكتىك. ءبىز كەلگەندە اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە تۇرعىندار كەشە عانا ءتۇ­سىرىلگەن «جوقتاۋ: 20 جىل وتكەندە» ءفيلمىن تاماشالاپ بولىپتى. اكىم مەن اۋدان جۇرتى­نىڭ اراسىنداعى اڭگىمە ءتاپ-ءتاۋىر ءوربىپ كەلە جاتقان. زالدىڭ ورتاسىنان شوق­شا ساقالدى ءبىر كىسى اتىپ تۇردى دا, سۇراعى بارىن ايتتى. «وسى اۋداندىق گازەتتىڭ اتى «تولقىن». جوق تولقىندى اڭساپ نە كەرەك؟ سونىڭ اتىن وزگەرتكەن ماقۇل. مەنىڭ ۇسىنىسىم: گازەتتىڭ اتىن «ارال سىرى» دەپ قويايىق». زال كۇلكىگە كومىلدى. «وۋ, ودان باسقا پروبلەما جوق پا؟» دەپ ءىشىن ۇستايدى جۇرت. «بار پروبلەما گازەتتىڭ اتىن وزگەرتۋ عانا بولسا, وندا مەن باقىتتى بولار ەدىم» دەدى بولاتبەك قۋاندىقوۆ. كۇن الدەقاشان ۇياسىنا باتىپ كەتكەن. توڭىرەكتى ءتۇن قۇشاعىنا الىپ جاتىر. ال ءبىز ءالى اۋىل ارالاپ ءجۇرمىز. ارال اۋدانى بويىن­شا باراتىن سوڭعى اۋىلىمىز – جاق­سى­قى­لىش. بۇل «ارالتۇزدى» شىعارۋمەن اتى الەم­گە جايىلعان اۋىل. 6 مىڭ حالىق تۇراتىن اۋىلدىڭ تۇرعىندارى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان بالاباقشا ءما­سە­لەسى باستى نا­زارعا شىعىپ تۇر. اكىم اۋىل­دا 140 ورىن­دىق بالاباقشا سالىن­اتىنىن ايتتى. جالپى, ارال اۋدانىنداعى اۋىلداردىڭ پروبلەمالارى ءبىر-بىرىنە ۇقساس. ەڭ باس­تىسى – مەكتەپ پەن جول. سوسىن بالا­باقشا. ال اۋىز سۋ اۋىلداردىڭ 90 پايىزىنا جەتكەن. اياق­سۋ­دان دا تارشىلىق اسا بايقال­مايدى. جو­عارى­دا ءسوز بولعان ەكى ماسەلە شەشىلسە, را­يىم اۋىلىنداعى اقساقال ايت­پاقشى «ەلدىمەكەندەر گۇلدەنۋدىڭ الدىندا تۇر» ەكەن.

اۋىل «سىباعادان» نەسىبە كۇتەدى

ارالداعى ەكى كۇن ارپالىستان كەيىن قازالى اۋدانىنداعى ساپار تۋريستىك دەما­لىس سياقتى كورىندى. جولى تاقتايداي. اۋىل­داردىڭ اراسى دا اسا قاشىق ەمەس. بارلىعى كۇرەجولدىڭ ماڭايىنا ورنالاس­قان. سون­دىق­تان قاتىناستا دا قيىندىق جوق. بەكارىستان بي, مايداكول, تۇكتىباەۆ اۋىل­­­دارىنا ورتاق پروبلەما – كوپىر ماسە­لەسى بولىپ شىقتى. تۇرعىندار ەگىن شارۋا­شى­لى­عى­مەن اينالىسادى. اۋىل مەن اۋدان­دى سىر­داريا ءبولىپ جاتىر. كوكتەم مەن كۇز­دە داريا­نىڭ ارناسىنان اسىپ اعا­تىنى بەلگىلى. وسىن­داي كەزدەردە قاتى­ناس قيىن­دايدى. اتالمىش ەكى مەزگىلدىڭ شارۋا ءۇشىن ەڭ وڭتايلى مەزەت ەكە­نى انىق. سول سەبەپتى اۋىل تۇرعىندارى ءال­سەيىت وتكەلىنە كوپىر سالىپ بەرۋدى سۇرادى. بۇ­عان قوسا كىشى ارالدان اۋلاناتىن بالىق­تىڭ با­سىم بولىگى قازالىعا جەتكىزىلەتىن كورىنەدى. ول دا وسى وتكەل ارقىلى وتەدى ەكەن. قوجا­با­قى اۋى­لى­نىڭ مۇڭى دا وسىنداي. سۋ تاسقىنى كەزىندە داريانىڭ ارعى بەتىندەگى ەلدى مەكەندەر باسىقارا كوپىرى ارقىلى قاتى­ناي­دى. ال بۇل – جول 150 شاقىرىمعا دەيىن ۇزايدى دەگەن ءسوز. قازالى اۋدانىنىڭ بارلىق اۋىلدارىنا دەرلىك اۋىز سۋ بارعان. ءتىپتى كەي اۋىلداردا ۇيلەرىنە سۋ كىرىپ تۇر. سونىمەن قاتار تەلەفون بايلانىسى دا رەتتەلگەن. جاڭادان سالىنعان مادەنيەت ۇيلەرى مەن مەدي­تسينا­لىق بەكەتتەر, ارداگەرلەر الاڭىن دا كور­دىك. قازالى اۋىل­دارى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا جاقسىلاپ دايىندالىپ جاتىر. ءاربىر اۋىلدا ازاتتىقتى ايشىقتايتىن سايا­باق­تاردىڭ, جاستار اللەياسى­نىڭ قۇرى­لى­سى باستالعالى تۇر. بۇل دا ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن, تاۋەلسىزدىك اتتى ءتاتتى ۇعىمنىڭ قادىرىن ارتتىراتىن ءىس-شارالار. وركەندەۋ اۋىلىنا جولىمىز ءتۇستى. قار­عا تامىرلى قازاقتىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار جەر بۇل. سەبەبى, وسى اۋىلدىڭ جانىنان جانكەنت قالاسىنىڭ ورنى تابىل­عان. ال جانكەنت ەجەلگى وعىز مەم­لەكە­تى­نىڭ استاناسى بولعان. نەگىزى, سىردىڭ بو­يىندا قازاقتىڭ ءۇش استاناسى بولعان. ول تۋرالى ەلباسى بىلاي دەگەن: «قازاق تاري­حىنداعى ءۇش بىردەي استانا سىر بويىندا جاتىر. وعىز داۋىرىندەگى – جانكەنت, اق وردا زامانىنداعى – سىعاناق, كەڭەستىك كە­زەڭدەگى – قىزىلوردا. وسىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىن ور­نىقتىرۋدا ءوزىن­دىك ءىز قالدىرعان قاسيەتتى ورىن». وردا­نىڭ ورتاسى بولعان جانكەنت جانىنداعى قازىرگى وركەندەۋ اۋىلى دا وركەندەپ, ءوسىپ كەلەدى. مەكتەبى, بالا­باق­شاسى, ەمحاناسى جاڭادان سالىنعان. قازاق جاستارىنىڭ كوسەمى عاني مۇرات­باەۆ ءبىلىم العان م.گوركي اتىنداعى مەكتەپتە بولدىق. الاش ارىسى وتىرعان پارتا دا سول كۇيىندە ساقتاۋلى تۇر. كەلەر جىلى اتالمىش مەكتەپتىڭ اشىلعانىنا 100 جىل تولادى. اق پاتشا اسكەرىنىڭ كازارماسى رەتىندە سالىنعان مەكتەپتىڭ سۇيەگى اسىل ەكەن. ابدەن كونەرگەنىمەن, «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەگەن». دەگەنمەن ونى الداعى ۋاقىتتا مۇراجاي رەتىندە پايدالانباسا, بالا وقىتۋعا جارامسىز. مەكتەپ ۇجىمىمەن كەزدەسكەن بولاتبەك قۋان­دىقوۆ كەلەر جىلى مەرەيتويعا وراي جاڭا عيمارات سالىپ بەرۋگە ۋادە ەتتى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باسشىسى وسى ساپارىندا باسىقارا سۋ تورابىنىڭ جۇ­مى­سىمەن دە تانىستى. كوكتەمگى سەڭ كەزىندەگى جۇمىستارىن پىسىقتادى. قازالى اۋدانى­نىڭ ورتالىق اۋرۋحاناسىنىڭ دا توزىعى جەتىپتى. 40 جىل بۇرىن سالىنعان عيماراتتىڭ ىرگەتاسى مۇجىلگەن. دارىگەر­لەر اۋداندا جاڭا اۋرۋحانا سالۋ تۋرالى ءوتىنىش ءبىلدىردى. ءىسساپار قازالىدان قارماقشىعا جال­عاس­تى. تورەتام كەنتىندە جاڭا مەشىت سا­لى­نىپ جاتىر. دەسەك تە, قۇرىلىس جۇمىس­تارى باياۋ جۇرۋدە. وسىعان وراي اكىم قا­تاڭ تاپسىرما بەردى. «مەشىتتىڭ قۇرىلىسى 22 ناۋرىزعا دەيىن ءبىتۋى كەرەك». توقەتەرى وسى. قارماقشى اۋىلىندا ەسكى قوناق ءۇي عيما­راتىنىڭ نەگىزىندە سپورت مەكتەبىن اشۋ جوسپارلانعان ەكەن. اكىم ونىمەن دە تا­نىس­تى. ءتيىستى قار­جى­سىن ءبولىپ, سپورت مەكتەبىن اشۋدى تاپ­سىر­دى. وسى اۋىلدا 1940 جىلى سالىنعان جەلديىرمەندى تاما­شالا­دىق. ونى ىسكە قوسۋ ءۇشىن 3 مىڭ دوللار كولەمىندە قارجى قاجەت. «ەگەر ەل يگىلىگىنە جارايتىن بولسا, كەرەكتى قارا­جات­تى تاۋىپ بەرۋگە بولادى» دەدى بولاتبەك بايان ۇلى. قارماقشى اۋدانىنداعى پرو­بلە­ماسى كوپ اۋىل رەتىندە تۇرماعامبەت ەلدى مەكەنىن ايتار ەدىك. اۋىلدىق كلۋب ابدەن قوي باعىپ, جاۋىر بولعان اتتىڭ كۇيىن ەلەستەتەدى. ورتاسىنان وپىرىلىپ قۇلاعان. بالاباق­شا­نىڭ دا توزىعى جەتكەن. مەكتەپتىڭ ءبىر بولىگى كۇردەلى ءجون­دەۋ­دى قاجەت ەتەدى. جوندەلەتىن جول دا بار. قىسقاسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كوپ بالالى انا ءساليما جۇمابەكوۆا وب­لىس اكىمىنە اۋىلداعى بار پروبلەمانى اشىق ايتتى. اكىم ءتيىستى شارالار جاسالىپ, قور­دا­لانعان پروبلەمانىڭ شەشىلەتىنىن جەتكىزدى. «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر تالاي قازاق بالا­سى» دەگەندەي, كومەكباەۆ اۋىلىنداعى مەك­تەپ-ينتەرناتتىڭ كۇيىن كوزبەن كورۋدى جا­زىپ­تى. ينتەرنات دەگەن اتى عانا. عي­ما­راتتىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. وسى ين­تەر­ناتقا 600 شاقىرىم جەردە جاتقان ەلدى مەكەندەردەن بالالار كەلىپ وقيدى. ودان بولەك, كورشى ءوز­بەك­ستان ەلىندەگى قانداس­تارىمىز دا بالا­لا­رىن وسى جەرگە جىبەرەدى. 320 بالا قۇلاعالى تۇرعان ين­تەر­­ناتتا جاتىر. اتالعان اۋىلدا 300 ورىن­دىق مەك­تەپتىڭ قۇرىلىسى باس­تال­عان. ەندى سونىڭ جانىنان جاڭا ينتەرنات سا­لى­ناتىن بول­دى. مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ دي­رەكتورى ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي جاس قىز ەكەن. اتى-ءجونى اقزيرا قاسىموۆا. شال­عاي­دان قا­تى­نايتىن بالالاردى ءوزى تاسىپ, ءوزى اكەلەتىن كورىنەدى. ەندى سوعان ۇلكەن اۆتوبۋس كەرەك ەكەن. جاس ديرەكتور اكىمگە مەكتەپ-ين­تەر­ناتتىڭ جايىن جاسىرماي جەتكىزدى. اي­تىل­عان ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاباتىن بولدى. جاعالاي ءجۇرىپ جالاعاشقا دا جەتتىك. اۋدان ورتالىعىنا ەمحانا مەن اۋرۋحانا­نىڭ كە­رەكتىگى كوزگە ۇرىپ تۇردى. ەمحانادا ءبىر ءبول­مەدە بىرنەشە دارىگەر وتىرىپ, ادام قا­بىل­­دايدى. ال اۋرۋحاناعا ادام سىي­ماي جا­تىر. ورتالىق اۋرۋحانا 1999 جى­لى اسار ءادى­سى­مەن سالىنعان ەكەن. ار­نايى قارجى ءبو­لى­نىپ سالىنباعاننان كەيىن, ونىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. ەڭبەك اۋىلىنا بارعانىمىزدا ءبىزدى «باتىر انالار» ءانسامبلى قارسى ال­دى. 72 جاستاعى راحيا جۇباتقانوۆا شىر اينالىپ بيلەگەندە اياعى جەرگە تيمەيدى. ءوزى تىڭ. سەرگەك. بۇل ءانسامبلدىڭ باسقا انالاردان قۇرال­عان توپتان ءوز ەرەكشەلىگى بار. «با­تىر انالار­دىڭ» قاتارىنداعى انالاردىڭ بارلىعى كوپ بالا تاپقان, ۇرپاعىن ءوسىپ-وندىرگەن اجە­لەر­دەن تۇرادى. ساپار سوڭى سىرداريا اۋدانىمەن ءتۇ­يىندەلدى. بۇل اۋداننىڭ اۋىلدارى مال شا­رۋاشىلىعىمەن, ەگىس ەگۋمەن اي­نا­لى­سا­دى. رەسپۋبليكالىق «سىباعا» باعدار­لا­ما­سىن ەستىگەن اۋىل تۇرعىندارى, قازىر سونىڭ قامىندا ءجۇر. – ءبىز بيىل 90 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق اشۋىمىز كەرەك. اۋىلدا جۇمىسسىز ءجۇر­مىن دەگەن ادامعا تاڭقالامىن. ەلدى مەكەن تۇر­عىندارىنىڭ تىڭ يدەيالارىن قولداۋ ءۇشىن «قىزىلوردا» الەۋمەتتىك-ونەر­كا­سىپ­­تىك كا­سىپ­ورنىن اشىپ وتىرمىز. سول بو­يىنشا اۋىل­دىق جەرلەردەگى شارۋا­شىلىقتى قار­جى­لاندىرۋدى قولعا الامىز. بايقايمىن, سىرداريا اۋدانى «سىباعا» باعدار­لا­ما­سى­نا بىلەك سىبانا دايىندالىپ جاتىر ەكەن. ولاي بولسا, اسىل تۇقىمدى مال وسىرە­سىز­دەر مە, ەگىن ەگەسىزدەر مە, ءبىز قار­جى­لان­دىرۋعا, يدەيالارىڭىزدى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋعا دايىنبىز,– دەدى اكىم. ىڭكارداريا, اقجارما, شاعان اۋىل­دارى شارۋاشىلىققا تاس-ءتۇيىن دايىن ەكەن. بىلتىردىڭ وزىندە ىڭكارداريا اۋى­لى ەگىن ەگۋدىڭ ارقاسىندا 30 ميلليون تەڭ­گەدەي تازا پايدا تاۋىپتى. ال بۇل اۋىل ءۇشىن ۇلكەن قارجى. P.S. جاعىمپازدىق ەمەس. جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتۋ دەپ قابىلداڭىز. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قۋاندىقوۆ وسى ساپارىندا ەرگە ءتان مىنەز تانىتتى. ءوزى ايتپاقشى, «قيىرداعى اۋىلعا تىكۇشاقپەن بارىپ, تىپ-تىنىش قايتا سالۋىنا» بولاتىن ەدى. بىراق ەلدەگى ادامداردىڭ قانداي كۇيدە ەكەنىن ءوز باسىنان وتكەرۋ ءۇشىن جولمەن بارىپ, جول ازابىن تارتىپ قايتتى. ءار اۋىلدىڭ پروبلەمالارىمەن جەكە-جەكە تانىستى. ال بۇل قانشا جىلدان بەرى قوردالانىپ قالعان پروبلەمانى شەشۋدىڭ توتە جولى. ادەتتە «اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول» دەپ باتا بەرىپ جاتادى اقساقالدار. اكىمنىڭ حالىققا جاقىنداۋى وسىلاي بولۋى كەرەك شىعار. ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا وبلىسى.