(تريپتيح)
حالقىمىزعا ەڭبەگى سىڭگەن رۋحانيات دۇنيەسىنىڭ ورەن تۇلعاسىن ساعىنعاندا ونىڭ كىتابىن قايتا اقتاراتىن ادەت تاپتىم. ۇلكەنىمىز-كىشىمىز, باسشى-قوسشىمىز ءبارى دە كىتاپتى جىلى جاۋىپ قويعان مىنا زاماندا ونىڭ نە ادەت ەكەنىن ءوزىم دە بىلمەيمىن. مەيلى... سول ادەتىمە باعىپ كىتاپحانا سورەلەرىنە كوز جۇگىرتتىم. مىنە, «ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» («جازۋشى», 1983) كىتابى. ۇلتىمىزدىڭ اتىن ايداي الەمگە «قازاق – تالانتتى حالىق» دەگىزىپ, جەر دۇنيەگە پاش ەتىپ, بيقۇدىرەتكە اينالىپ وتكەن شارا, شارا جيەنقۇلوۆا – جانداربەكوۆانىڭ كىتابى. اقىرىن پاراقتاي باستايمىن. ءۇڭىلىپ وقيمىن. ۇلى ءبيشى بەينەسى كوز الدىما كەلەدى...
...كەشە عانا ارامىزدا جۇرگەن شارا ەدى. كوزىن كورىپ, كول-كوسىر اڭگىمەسىن تىڭدادىق. «قاينىم-اۋ» دەپ باستايتىن اۋەزدى ءۇنى, ادەمى اڭگىمەسى قۇلاقتا جاڭعىرعانداي. بۇگىنگى جاستار ونداي كىسىنىڭ ومىردە بولعانىنان بەيحابار. جەتپىسىنشى جىلدارى وداقتىق ء(ماسكەۋلىك) ءبىر باسىلىم «قاجىمۇقان ومىردە بولماعان, حالىق قيالىنان تۋعان اڭىز-تۇلعا» دەپ جازعانى وسى ورايدا ەسكە تۇسەدى. بۇگىنگى جاستاردىڭ ءبىر پاراسى – شارانى اتىمەن ءبىلمەيدى, ەمىس-ەمىس بىلەتىن ءبىر پاراسى – اڭىزعا بالايتىن شىعار. ايتەۋىر, ومىردەن كەشە عانا كەتكەن شارا جيەنقۇلوۆا بۋىن الماسقان سايىن ۇمىت بولا باستاعانى انىق. بۇل وكىنەتىن وكسىكتى جاعداي.
وعان نە سەبەپ؟
كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ حالقىمىزدى وتاپ كەتە جازداعانى راس. ادام باسىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ قانا قويمادى, سانامىزداعى تاريحي سانانى قۇرتتى, ساناداعى ۇلتتىق ساپانى قۇرتتى. ۇلتتىق بولمىستان اينىتتى. كەشەگىنى بۇگىن, ءبۇگىنگىنى ەرتەڭ دەگەندەي تەز ۇمىتاتىن قاسيەتسىزدىك, مىنەزسىز مىنەز پايدا بولدى. ايگىلى شارانى ۇمىتۋىمىز, مىنە, وسىدان!
وتىزىنشى جىلداردان باستاپ ۇلتتىق حالىقتىڭ ونەر ساعالارى ەۋروپالىق ونەر ءۇلگىلەرىمەن ساباقتاسا دامىدى. ادەبيەت پەن ونەردە جاڭا جانرلار تۋدى. وپەرا, بالەت, حورەوگرافيا دەگەندەي نەبىر ونەر ۇلگىلەرى جاسالدى. ولار تاريح ساحناسىنا نەبىر ونەر تارلاندارىن الىپ شىقتى. جۇيەلى ونەر جاسالدى. ونەر جۇيەلى ناسيحاتتالدى. «ە, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارقاسى...» دەپ قويىپ, سول جامىلعىنىڭ استىندا ۇلتتىق ونەرىمىز تۇرلىك ءتۇلەۋگە, مازمۇندىق بايۋ جولىنا ءتۇسىپ, كەمەلدەنگەنىن كورمەۋدىڭ ءجونى جوق بۇگىندە. تاريح تولقىنى جيىرماسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا, وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا ساحناعا الىپ شىققان تۇلعانىڭ بىرەگەيى – شارا جيەنقۇلوۆا. ول تاريح ساحناسىنا ءوزى عانا شىعىپ قويعان جوق, ۇلتتىق ءبيىن بالەتكە ۇلاستىرا مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىر سالاسىن اياقتاندىردى, كونە ءداستۇردى ايالادى, جاڭا ونەردى نەگىزدەدى. بۇل – ۇلى تۇلعا عانا جاساي الاتىن ۇلاناسىر قۇبىلىس!
بي ساڭلاعىمەن كەزدەسۋ ساتتەرىن كوز الدىما ەلەستەتتىم. «قادىرلى كەلىنىم – بايان. ەڭبەگىڭ داۋلەتتى بولسىن, تۇرمىسىڭ ساۋلەتتى بولسىن! اپاڭ شارا. 27.01.1988 ج.» دەپ قولتاڭبا جازىپتى كىتابىنا! جارىما سىيلاعانى. ماعان دا بىرەر كىتابىن سىيلاپ ەدى, قولدى بولعان شىعار. قول استىمدا بولماي قيناپ تۇر. تابىلمادى. سۋرەتتە جامبىل قاريانى ورتاعا الىپ كۇلاش پەن شارا تۇر. قۇشاقتارى گۇلگە تولى. وزدەرى ءماز-مايرام, قول بۇلعايدى. ارعى جاعىندا «تەمىر ناركوم» اتانعان تەمىربەك جۇرگەنوۆ بەينەسى...
عۇمىرنامالىق كىتاپ, سيرەك سۋرەت. ەكەۋىن الدىما جايىپ قويىپ وي كەشتىم. وتكەنگە ويمەن ورالۋ...
كىتاپتىڭ العاشقى بەتىندە ۇلى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ قىسقا بەتاشار ءسوزى:
«ساحنا ونەرىندە جارقىراپ كورىنگەن قوس جۇلدىز:
ءبىرى – ءان, مۋزىكا ونەرىندە – كۇلاش!
ءبىرى – بي ونەرىندە – شارا!
بيدە تۋىسقان وزبەك حالقىنىڭ ماقتانىشى – تامارا!
ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز – شارا!
ايگىلى تالانت, عاجايىپ دارىن يەسى كۇلاش مۋزىكا الەمىنىڭ سيقىرلى قۋات-كۇشىن اسقاقتاتا پاش ەتتى. ونىڭ ءوزى ناعىز چۋدو بولاتىن.
وسى ۇلگى, جان تەبىرەنتە, تەرەڭ سەزىمگە بولەيتىن كەلىستى ورنەك شارانىڭ بويىنان ايقىن تانىلدى. ساحنانىڭ ەركەسى دە, ءسانى دە شارا! ونىڭ سەزىم سەرگىتەتىن شىنشىل ونەرى مەن قايتالانباس ءىزتاڭباسى مەيلىنشە جارقىراپ كورىندى. بۇل – تالانت يەسىنىڭ تۋعان حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋىنىڭ تاماشا ۇلگىسى», (5 يۋل 83) – دەپتى عابيت مۇسىرەپوۆ. ونەر باعاسىن ءبىلىپ وتكەن, ءوز باعاسىن بىلگىزىپ وتكەن عابەكەڭنەن ارتىق ايتۋ... ءاي, قايدام؟ مۇمكىن ەمەس.
ءبىر ۇلىلىقتى ءبىر ۇلىلىققا ولشەم ەتە, ءبىر بەدەلدى ءبىر بەدەلگە ساباقتاي سويلەپ وتىرمىز. بۇگىنگى جاستاردىڭ «عابيت ءمۇسىرەپوۆىڭ كىم؟» دەمەسىنە كىم كەپىل؟! الايدا, ايتۋ پارىز. ايتۋ جاس ۇرپاقتىڭ الدىنان ءوتۋ – ارىلىپ وتىرۋ! ەندىگى ۇرپاقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇمىتشاقتىقتان ساقتاندىرۋ! عابەڭنەن ارتىق ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ەل بولامىز دەسەك, قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى جۇلدىزدارىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. اتاتۇرىك ايتادى ەكەن: «قىزمەتتەن تاربيەلەنەتىن ەل باسقارۋ – اركىمنىڭ-اق قولىنان كەلەدى, ونەرپاز بولۋ – اللادان. ول – اللانىڭ ەلىن, جۇرتىن جالپاق جالعانعا تانىتۋ ءۇشىن جاراتقان تۇلعاسى. تۇلعالاردى ساقتاۋ, قولداۋ كەرەك!» دەپ. قازاق ونەرىن بولماشىدان بولدىرعان, ءتىپتى جوقتان بار جاساعان جاقسى-جايساڭدى ۇمىتۋعا بولمايدى, جاس ءوركەن! بۇگىن ولاردى سەندەر ۇمىتساڭدار – ەرتەڭگى ۇرپاق ۇمىتشاقتىقتىڭ كوكەسىن كورسەتەرى حاق. ۇلتتىق قۇندىلىقتار ۇلتتىق ساناسى بار ۇرپاق قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاسالادى. ونى ۇمىتۋ ەمەس, دامىتۋ پارىز! قانشا ۇرپاق الماسىپ, جاڭارىپ, جاسارسا دا ۇمىتىلماۋعا ءتيىستى ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ بىرەگەيى – شارا جيەنقۇلوۆا – جانداربەكوۆا!
«ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» اتالاتىن كىتاپتى سىزعىلاپ وقىپپىن. شاماسى, پىكىر جازۋدى ويلاعان بولسام كەرەك. كەزەكتى ىستەر كيمەلەپ, كەسكەكتى ءىس قالىپ قويعان. ۇمىتىلعان. وكىنىشتى. شارا جيەنقۇلوۆانىڭ كىتابى نازار اۋدارارلىق دۇنيە ەدى. ءوزىنىڭ «بي ونەرىنىڭ» باسىندا تۇرعانى سەكىلدى, ساڭلاق بيشىنىڭ اتالمىش كىتابى دا ۇلگى كورەر, ءداستۇر تۇتار, دامىتار تىڭ سەريانىڭ باسى بولاتىن.
جەتپىسىنشى جىلدارى قازاق ارتيستەرى دە كىتاپ بەتىندە ءسويلەي باستادى. ارحيۆكە ۇقىپتى, جارناما (افيشادان) باستاپ جيناي بەرەتىن قاپان بادىروۆ, ەركىن تولعانعان ەلۋباي ومىرزاقوۆ, جۇيەلىلىك جونىنەن ۇلگى دەرلىك شارا جيەنقۇلوۆا, قانابەك بايسەيىتوۆ ەڭبەكتەرى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى. كەيىن بۇل سالانى حابيبا ەلەبەكوۆا, بيكەن ريموۆا ەڭبەكتەرى ءساتتى جالعادى. «ءسابيت ورازباەۆ», «رايىمبەك سەيتمەتوۆ» – ءتاۋىر باستاما ەدى. «اتامۇرا» ءساتتى باستاپ, اياقسىز قالدىردى ما, قايدام؟ قازىر ءاسانالى اعامىزدىڭ قولىندا قالام! ءسابيت اعامىزدىڭ قولىندا فوتواپپارات! اتى اتالعان اياۋلىلاردىڭ قاي-قايسىسىمەن دە بالا شاقتان ارالاسىپ داستارقانداس بولىپ, اڭگىمەسىن تىڭداپ وسكەنىمدى وزىمە باقىت سانايمىن. ءاسىرەسە, جيىرەك ارالاسقانىم – شارا جيەنقۇلوۆا! ش.جيەنقۇلوۆانىڭ كىتابىن بەتكە الا وتىرىپ, الگى اتالعان «ونەردەگى ءومىر» (ەكىنشى جۇيە) جونىندە باستاما كوتەرۋدى, ەڭبەكتى تالداۋدى ويلاعان ەدىم. قول تيمەگەنى وكىنىش!
شارا جيەنقۇلوۆامەن اكەدەي ءازىز ادام – بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى ارقىلى تانىسقانمىن. بىردە ول كىسى اۋرۋحاناعا ءتۇستى. بارسام شارا ەكەۋى اڭگىمەلەسىپ, بىرگە سەيىلدەپ ءجۇر ەكەن. سول ءسات بەيسەكەڭ ءارى مەنى تانىستىردى, ءارى قۇرەكەڭ (جانداربەكوۆ) جونىندە ەستەلىك ساباقتادى. ءتۇسىنگەنىم – بەيسەكەڭ تاشكەنتتە №4 جەتىم بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ ءجۇرگەندە, جاسى قاتار بولعانىمەن وقۋى وزىق, مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا وقيتىن قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, ءۇريا تۇردىقۇلوۆا ەكەۋى كەلىپ, ينتەرنات بالالارىن ونەرگە باۋليدى. جالىندى جاستار جەتەكشىسى عاني مۇراتباەۆ اينالاسىندا جۇرگەن, جاس شاماسى قاتارلاس ولار دوستاسىپ كەتەدى. قۇرەكەڭنىڭ زۋحرا اتاباەۆاعا ۇيلەنگەنىن, ودان قىز بارىن دا سول جولى ەستىدىم. ودان شاراعا ۇيلەنگەن. كەيىن شولپانعا دەگەندەي... قاتار-قۇربى بەيسەكەڭ مەن شارا وسىلاي قالجىڭداسىپ وتىرىپ ءبىرتالاي اڭگىمەنىڭ باسىن قايىردى. شارا دا ءدام-تۇزى جاراسپاي اجىراسىپ كەتكەن جاندارداي ەمەس, قۇرمانبەك جانداربەكوۆتى «قۇرەكەلەپ» قۇراق ۇشا ەرەكشە سىيلاستىققا بولەي سويلەيدى. بالالىق اڭسارمەن قايران قالىپ مەن وتىرامىن... اڭگىمەشىل كىسى ەكەن شارا!
«لەنينشىل جاستا» قىزمەت ەتىپ جۇرگەن 1978 جىلى «امانگەلدى» كينوفيلمىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى اتالاتىن بولدى. كىمنىڭ ماقالاسىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك؟ كوز كورگەن, امانگەلدى باتىردىڭ جارى – بانۋ ءرولىن ويناعان – شارا جيەنقۇلوۆا بىردەن ويعا ساپ ەتە قالدى. باسشىنى حاباردار ەتتىم. «ءوزىڭ بارىپ سويلەتىپ قايت», – دەدى باستىعىم.
باردىم. ابىلايحان, گوگول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا تۇرادى ەكەن. ءۇيى مۋزەي دەسە بولادى. شارا اپاي ۇقىپتى ەكەن. جيناقشى ەكەن. جارنامادان باستاپ, بار گازەت قيىندىلارىن, سيرەك فوتوسۋرەتتەر, شەتەلدىك سيمۆولدىق سىيلار دەيسىز بە-ay, ءبارى بار. اڭگىمەلەسىپ, ءشايىن ءىشىپ, ماقالاسىن ۇيىمداستىرۋعا كەتتىم. «كەلىپ تۇر, اينالايىن!» – دەپ جايدارى قوشتاستى! قۇرەكەڭ اعامىزدى العا تۇتىپ, «قاينىم» دەپ سويلەيدى. سول ءسوزىن ارقالانىپ ماقالا اۆتورلىعىن «شارا جانداربەكوۆا» دەپ بەلگىلەدىم. باس رەداكتور سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ: «ءاي, قۋ بالا, اۋىلىڭا تارتىپسىڭ عوي. سوزگە قالامىز با, «جيەنقۇلوۆا» دەپ جىبەرە سال!» – دەدى ك ۇلىپ.
ۇلى ونەرپازبەن ءۇشىنشى جۇزدەسۋىم – ءماسكەۋدىڭ ۇلكەن تەاترى (گابت) الماتىعا گاسترولگە كەلۋىنە بايلانىستى. الەمدىك ونەردەگى قۇبىلىس سانالاتىن ۇلكەن تەاتردىڭ الماتىعا كەلۋى مادەنيەت تويى ەدى.
شارا اپاعا بارىپ, گالينا ۋلانوۆا تۋرالى «بي پاديشاسى» اتالاتىن ماقالاسىن ۇيىمداستىردىم. شارا بيلەپ, گ.ۋلانوۆا جاتتىقتىرىپ ءجۇرگەن ساتتەن ءبىر فوتوسۋرەتىن رەداكتسياعا الا كەلدىم.
ارحيۆ قۇجاتتارىنا قۇنتتىلىعىن كورگەن سوڭ, ورىس ونەرىندەگى مەمۋارلىق, عۇمىرنامالىق ۇلگىلەردى العا تارتا وتىرىپ «نەگە مەمۋار جازبايسىز؟» دەپ وي سالدىم. ول كىسى «ادەبي جازباسىن» جاساۋىمدى ءوتىندى. ويلانىپ مەن كەتتىم. گازەت جۇمىسىنان قول تيە مە, ءتايىرى؟ كەيىن وسى ءىستى جازۋشى اپايىمىز ءشاربانۋ قۇماروۆا قولعا الدى دەپ ەستىپ, قۋاندىم. «ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» (جازۋشى, 1983) – سونىڭ جەمىسى. ول ءۇشىن ءشاربانۋ اپايعا زور ريزاشىلىعىمدى ايتامىن.
شارا جيەنقۇلوۆا – قازاق ونەرىندەگى ءبىر سالانىڭ نەگىزىن سالۋشى. قازاق كۇيىنەن بي ساباقتاعان, قازاق تۇرمىسىنان تىڭ بي تۋعىزعان ۇلتتىق تۇلعا. الەمنىڭ ءارالۋان ەلىنىڭ ۇلتتىق بيلەرىن تايپالتا بيلەگەن ۇلى تۇلعا! عابەڭ تامارا حانۋممەن تەڭەستىرىپتى. ورايلى-اق. ماحمۋد ەسەنباەۆپەن دە ساباقتاستىرۋعا بولار ەدى. ول دا شارادان كوپ ۇيرەنگەن كىسى. سوعىس جىلدارىندا قازاقستاندا بولعان عوي ول. شارا بي ونەرىن نەگىزدەۋمەن بىرگە, بي مەكتەبىن جولعا قويعان ۇلكەن اعارتۋشى. ورايىندا ايتا كەتەيىك, داۋرەن ابىرەۆتىڭ «قازاق ءبيىنىڭ تاريحى» (سانات, 1997) اتالاتىن ەڭبەگىندە اۆتور «حالىقتىق-ساحنالىق ءبيدىڭ نەگىزىن سالۋشى, تۇڭعىش مامان ءبيشى جانە بالەتمەيستەر» رەتىندە اتالىپتى. ارينە, بۇل ارتىق ءسوز. جوبالاۋشى, قويۋشى, بيلەۋشى ۇعىمى شانين, الەكساندروۆ, جانداربەكوۆ, جيەنقۇلوۆامەن بايلانىستى ايتىلۋعا ءتيىستى. ال بيدە – شارا دارا! داۋرەن ءابىروۆ, ءاسيا سۇلەيمەنوۆا, مەيىز جاۋاتاروۆا, ماعزۇم ماناسوۆ, سارتاي ءابدىرازاقوۆ, ابىلاي ساتەنوۆ – بالەت ۋچيليششەسىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرى. شارانىڭ شاكىرتتەرى دەسە جاراسادى ولاردى!
شاراداي ۇلى تۇلعا كىتابىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. قانداي كۇيدە بولعاندا دا ونىڭ جازىلىپ, حاتقا ءتۇسىپ قالعانى كەلەشەككە كەرەك ىلكىمدى ءىس, باياندى باستاما! ءشاربانۋ اپايعا ريزاشىلىق تۋىندايتىن سەبەبى, مىنە, وسىدان.
اتالعان كىتاپ الدىمەن ونەر تارلاندارىنىڭ اعا بۋىن وكىلىنىڭ ءومىربايانى. ءجاي ءومىربايان ەمەس, ونەرپاز تولعانىسى. بالا شاق پەن بولاشاق ارالىعىندا الماتىدا وتكەن ءوز ءومىرى, دراما تەاترى, وپەرا جانە بالەت تەاترى; حورەوگرافيالىق ونەر تاريحى جاپ-جاقسى قامتىلعان.
شارا مولدادان ەسكىشە ءبىلىم الىپتى. جۇما كۇنى جولعا شىقپايتىن ىرىمى بار ەكەن. قازاق-قىرعىزعا ورتاق «كوكايرىق» جايلاۋىندا بالاڭ شارا العاش بيلەيدى. حاتشى قىز, قويماشى – شارا بالا شاقتا اتقارعان قىزمەتتەر. «ول كەزدە الماتىدا شەتەلدىك ەلشىلىكتەر تۇراتىن. سولاردىڭ ءبىرىنىڭ كونسۋلى مەنى بالاسىنا الىپ بەرەم دەپ الەك سالماسى بار ما؟ ويدا جوق, تۇستە جوق جاي. ويلاسام, ءالى كۇنگە جانىم تۇرشىگەدى», دەيدى اۆتور.
توسىن جاي. ءسويتىپ جۇرگەندە تاعدىرىنا قۇرمانبەك جانداربەكوۆ كەزىگەدى. قيىندىقپەن ۇيلەنەدى. تەاتر ونەرىنە باۋليدى. باعىن اشادى. باۋىرىنان ونگەن ءۇش بالانىڭ ءبىرى عانا (بولات) ءومىر سۇرەدى. ەكەۋى جاستاي شەتىنەيدى. اۋىر تاعدىر!
«ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» – ومىردە ءبىرسىپىرا جاقسى جاساعان, ونەر تاريحىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, تاريحىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان عاجايىپ ءبيشى مەمۋارى. وندا شاراداي ءبيشىنىڭ ءومىرى مەن ونەرى ەگىز-قاتار ءورىلىپ, وقۋشىسىن ءومىر سىرىنا ءھام ونەر سىرىنا ابدەن قانىقتىرادى.
شارا – عاجايىپ ونەرپاز.
ونەرپازدىڭ ومىرلىك ورتاسى بولارى حاق. شارانىڭ اكەسىنىڭ باستان كەشۋلەرى, اناسى, اپا-جەزدەلەرى, وتباسىلىق جاعدايى مەمۋاردا شىنشىلدىقپەن باياندالادى. ورايى كەلگەن وڭتايلى سۇحباتتا بۇرىنعى جارى – قۇرمانبەك جانداربەكوۆتى كىنالاي بەرمەيتىنى بىزگە بەلگىلى. كىتاپتا قۇرەكەڭدەي ونەرپاز مايدانعا ساپارلاپ كەتكەن جارىن (شارا) كۇتپەي, ۇيلەنىپ قويعانداي ەتىپ سيپاتتالىپتى.
ونەرپازدىڭ ونەرلىك, شىعارماشىلىق ورتاسى بولارى حاق. ەگىزدىڭ سىڭارىنداي كۇلاش بايسەيىتوۆا, قاليبەك قۋانىشباەۆ, ەلۋباي ءومىرزاقوۆ, ونەردە دە, ومىردە دە تاتۋ بولعان قانابەك, قۇرمانبەك شاراداي ءبيشىنىڭ قاناتتاستارى رايىندا تۇلعالانادى, شىعارماشىلىق ورتاسى رەتىندە مەمۋاريست-كەيىپكەر بەينەسىن جان-جاقتى تولىقتىرارلىق بوياۋ-رەڭك بەرەدى. ولاردى باعالاۋدا شارا قاداري-حالىنشە ءادىل.
ورەلەس دارىندار ءوزارا باسەكەلەس تە بولاتىن ادەتى. كەيبىر بەياۋىز زامانداستارى كۇلاش پەن شارا اراسىنا دا «سىنا قاعىپ» جۇرەتىنى بەلگىلى. مەمۋارىنان وقىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. شارا اڭگىمەسىنىڭ ءبىر ساتىندە كۇلاشتى وزىنەن جوعارى قويادى, تاعى ءبىر مەزەتىندە «شارا, كاكىر, ءشۇكىرلەر...» دەپ قاعىتقانىن ايتادى. شىندىق شەڭبەرىندە سويلەۋ دەگەنىمىز وسى!
شارا ونەر جۇلدىزى! ول قازاق ونەرى كوگىندە عانا كورىنىپ قالعان كىسى ەمەس. وتكەن عاسىردا كۇللى كەڭەستىك كەڭىستىك ونەر كوگىندە تانىلدى, قاپىسىز مويىندالدى دا, الەمنىڭ ءار تارابىن شارلادى, جيھان ءبيىن شىر اينالىپ بيلەدى. دەمەك, الگى ءبىز ايتىپ وتىرعان جيھاندىق ءومىر كورىنىستەرى ايگىلى ءبيشىنىڭ الەمنىڭ ءار شالعايىنا ونەر ساپارى ارقىلى, ونەرپاز كوزى, دۇنيەتانىمى ارقىلى بەرىلىپ وتىر. وتە ورىندى!
«ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» ومىرلىك وقيعانى كەڭ قامتىعان, ەتنوگرافيالىق بوياۋى قانىق مەمۋارلىق شىعارما. مازمۇندى ءومىردەن عانا ماعىنالى مەمۋار تۋماق. «ونەرىنە قاراي – ءورنەگى, تىرلىگىنە قاراي – تىرنەگى» ەكەنى حاق. ءايتپەسە, شارا كورگەندى شارۋاشىلىق كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى كورىپ, باسىمنان ءوتتى دەپ بايانداعاندا ءسىرا دا ءمان شىعار ما؟! «ونەرلىگە ءولىم جوق!» وعان شاراداي مىڭ بۇرالىپ الەمنىڭ ءبيىن بيلەپ وتكەن شاندوز ءبيشى ءومىرى دە, قايتالاپ وقىپ شىعىپ, قايىرا راحات سەزىمىنە بولەنىپ وتىرعان ونەر جولى (مەمۋارى) دا ناقتى, زاتتى ايعاق!
مەمۋار ءبىزدى سان الۋان ويعا سالدى. كىتاپ قۇرمانبەك پەن شاراداي قوس جايساڭنان تۋعان – بولاتتىڭ كلاراعا ءۇيلەنۋىمەن اياقتالىپ تۇر. كلارا – وزبەكستاننىڭ حالىق جازۋشىسى كاميل ياشەن مەن حالىق ءارتىسى حاليما ناسىروۆانىڭ قىزى. جانداربەكوۆتەر كلارادان شورابەك ەسىمدى نەمەرە سۇيگەن. بولات پەن كلارانىڭ ءدام-تۇزى جاراسپادى. مەمۋاردا ماسەلەنىڭ بۇل جاعى باياندالماعان. بالكىم, كەزىندە اۆتور ايتۋدى قاجەتسىنبەگەن بولار. بۇگىنگى ۇرپاق كلارا, شورابەكتىڭ تاعدىرىن بىلگىسى كەلەر.
شاراعا ۇستاز بولعان الەكساندروۆ تاعدىرى دا تىم كەلتە قايىرىلعان.
اۆتور مەن ادەبي جازباگەر كوپ ماسەلەگە كەيىن ورالارمىز دەپ ويلاعان بولار. شارا اپايعا مەمۋارعا ورالۋدى تاعدىر جازبادى. ءشاربانۋ قۇماروۆا ۇلى ونەرپاز ومىرىنە قايتادان ورالىپ, عۇمىرنامالىق كىتاپ جازامىن دەسە, مۇمكىندىگى بار.
...بەيسەكەڭ اۋرۋحانادان شىقتى. سۇيەپ الىپ كەلە جاتتىم. قولىندا تاياق. ءجۇرىسى ناشار. ءسال ءجۇرىپ دەمالادى. ءسال جۇرىپ دەمالادى. سول ءسات.
– ءاي, مىنا جورتىپ بارا جاتقان جىگىت كىم دەسەم, بەيسەمباي ەكەن عوي, – دەگەن جارقىن داۋىس شىقتى. جالت قاراسام – شارا اپاي.
ەكەۋى حال سۇراستى. بەيسەكەڭ كوزىنە جاس الدى. شارا دا بوسادى.
ءوزى بوساي تۇرىپ, بەيسەكەڭدى بەكەمدەپ جاتىر.
– ءاي, قۇرەكەڭىڭ قۇرداسى, سەن مىنا تۇرىڭمەن ءبىزدى ۇياتقا قالدىراسىڭ. اياعىڭدى دۇرىس باس! – دەيدى.
ەكەۋى ءبىرىن ءبىرى جۇباتتى. ءبىرىن ءبىرى جۇباتىستى. ءبىزدىڭ ءجۇرۋىمىزدەن تۇرۋىمىز ءجيى. بەيسەكەڭ سىرقات... «حابارلاسىپ تۇرساڭدارشى!» – دەپ شارا اپاي العا ءتۇستى.
ءبىردى-ەكىلى حابارلاستىم. ۇيىنە بارىپ, قولىنان ءبىردى-ەكىلى رەت ءشاي ءىشتىم. سونىڭ ءبىرى – 1987 جىلى. كەزدەسۋدى كۇندەلىگىمە قوندىرىپپىن. قاز-قالپىندا العا تارتسام.
– بيگە قالاي كەلگەنىڭىزدى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى!
– ول كوپ اڭگىمە. اسىرەسە ءبىر ءسات ەسىمنەن كەتپەيدى. بەس-التى جاسار كەزىم. ەل «كوكايىرىق» جايلاۋىنا كوشىپ قوندى. وزەننىڭ ارعى بەتىنەن قىرعىز اعايىندار كوشىپ شىقتى جايلاۋعا. كوك مايساعا ورانعان شىبىنسىز جاز. دۋماندى توي, بي, جارىس, جىر سايىس... دومبىرا, قوبىز, قياق, قومۋز ءۇنى جاندى باۋرايدى. تابيعاتتىڭ جانىمەن توگىلىپ, جىرلاپ تۇرعان ءبىر اقىن شاعىندا الدەكىم مەنى «شارا بيلەيدى» دەدى دە القا توپتىڭ ورتاسىنا يتەرمەلەپ جىبەردى. بالالىعىم شىعار, جۇرت مەسەلىن قايتارماي, بيلەپ الا جونەلدىم. ءوز ءومىر جولىما ۇڭىلگەندە وسى ءبىر بالاڭ كورىنىس كوڭىلىمە وتە جىلىۇشىراي بەرەدى. وسى كورىنىس مەنىڭ عانا ەمەس, اياۋلى ءبيىمنىڭ دە بالالىق شاعى بولىپ ەلەستەيدى, قاراعىم.
– بيشىلىك تاعدىرىڭىزدا شەشۋشى ءرول اتقارعان ادام كىم, كىمگە بورىشتىمىن دەپ ويلايسىز؟
– مەن ساحناداعى ءومىرىمدى دراما اكتەرى بولىپ باستاعان كىسىمىن. وپەرا جانە بالەت تەاترى ول كەزدە جوق. جوقتى جاسايمىز دەپ رەسپۋبليكا باسشىلارى, بولماعان جانردى بولدىرامىز دەپ جازۋشىلار ءجۇر. م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان – شولپانى» دا وسىنداي ماقساتپەن جازىلعان. كوپ دراما ارتيستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالماي, بي جولىنا تۇسۋىمە قامقورلىق جاساعان مۇحاڭ رۋحى الدىندا ءاردايىم باسىمدى يەمىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, جەكە ادامعا تابىنۋدىڭ شالىعى شارپىپ, سول كەزدە الماتىعا اتاقتى الەكساندروۆ ىعىسىپ كەلمەسىن بە؟ الماتىعا زامانا زايىلىمەن قونىس اۋدارعان ول كىسى مەنىڭ ءبيشى بولىپ قالىپتاسۋىما ۇشان-تەڭىز ەڭبەك سىڭىرگەن ۇستاز!
– ءومىرىڭىزدىڭ ايىرىقشا قۋانىشتى ءبىر ءساتى؟
– قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ 1936 جىلعى موسكۆاداعى ونكۇندىگى. سول جولى ونەرىمىز مويىندالدى. مويىندالدى دەگەن ءجاي ءسوز, دۇرىسىندا ەڭبەگىمىز جاندى. ونكۇندىك – ونەرى ءورىستى قازاق حالقىنىڭ مەرەيىن ءبىر تۇڭلىكتەي كوككە كوتەرگەن كۇندەر بولدى.
– ءومىرىڭىزدىڭ ەستەن كەتپەستەي وكىنىشتى ءبىر ءساتى؟
– حالىق ايتقانداي, ءبىر قۋانىشتىڭ ءبىر وكىنىشى دە بولادى. سول 1936 جىلى ونكۇندىكتە «ونەر اكادەمياسى» اتانعان ۇلكەن تەاتردا (گابت) ونەر كورسەتتىك قوي. قايتار ساتتە ونەر ىستەرى جونىندەگى كوميتەت پەن تەاتر باسشىلارى اقىلداسىپ, مەنى ۇلكەن تەاترعا ءبيشى ەتىپ الىپ قالۋعا ۇيعارادى. ولاردىڭ ۇسىنىسىن ەستىگەن رەسپۋبليكا باسشىلارى ماعان قارادى, مەن جارىم – قۇرمانبەك جانداربەكوۆكە قارادىم. ول باسىن شايقادى, مەن باسىمدى شايقادىم. ۇلكەن تەاتر – كىمنىڭ كوكىرەگىندەگى ارمان ەمەس دەيسىڭ؟ ءاربىر جۇرەكتە ارمان بولىپ ۇيالاعان باق باسىما ءوزى كەلىپ قونعالى تۇرعاندا قاپى جىبەردىم بە دەپ وكىنەمىن.
– شىنىندا وكىنىشتى. مەمۋارلىق ادەبيەتكە كوزقاراسىڭىز؟ مەمۋارعا وتىرۋ ويىڭىزدا بار ما؟
– مادەنيەتتى ەلدەردە ونەر ادامدارىنىڭ وزدەرى مەمۋار جازادى. قالا بەردى ونىڭ ءومىر شەجىرەسىن جاساۋشىلار دا «ونەگەلى ءومىر», «ونەردەگى ءومىر» دەگەندەي دەرەكتى كىتاپتار جازادى. ءبارى تاعىلىم. ءبارى ۇلكەن مادەنيەت ۇلگىسى. بىزدە دە وسىنداي مادەنيەتكە تالپىنۋشىلىق بار. ارينە, كۇلاش, قاللەكەي, قۇرمانبەك, ءشاكەندەر مەمۋار جازىپ ۇلگەرمەدى. ەلۋبايدىڭ ءبىر قىسىمدىق ەستەلىك كىتابى بار. ەسەسىنە ولار جونىندە يمانداي شىنىمىزدى ايتىپ, ءبىز جازايىق, كەيىنگى ۇرپاق جازسىن تامىلجىتىپ. بۇل ورايدا «ونەر» باسپاسىنىڭ جاقسى باستاماسىن قۇپتايمىن. ءوزىم دە ۇلەس قوسقىم كەلەدى. ارەكەتسىز ەمەسپىن...
– ءوزىڭىز ايتقانداي, تالاي ەلدى ارالادىڭىز. قۇدايدىڭ بەرگەن باعى. تالانتىڭىزدىڭ ارقاسى. سول ساپاردىڭ ونەردەگى ءىزى, كوڭىلدەگى سازى قانداي؟
– ءبىر سۋرەت كوز الدىمنان كەتپەيدى. ەلۋىنشى جىلدىڭ اياعىندا ۇندىستانعا ونەر كورسەتە باردىق. مەن «ءۇندى ءبيىن» بيلەدىم. الدىڭعى قاتاردا دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ وتىرعانىن بايقادىم. بايقادىم دا بارىمدى سالىپ بيلەدىم. دج. نەرۋ قاسىندا وتىرعان قىز بالاعا بىردەمە دەپ سىبىرلاپ جاتتى. قىز بالا ورنىنان ادەپپەن كوتەرىلىپ شىعىپ كەتتى دە, سالدەن سوڭ قولىنا ءبىر «تۇيىنشەك» ۇستاپ ورالدى. كونتسەرت اياقتالار-اياقتالماستا دج. نەرۋ الگى قىز بالا ەكەۋى ماعان ءۇندىنىڭ ۇلتتىق كيىمىن جاپتى. سونداعى قىز بالا كەيىن ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بولعان, اياۋلى ينديرا گاندي ەدى.
– تاماشا ءسات ەكەن. قازاق ءبيىنىڭ كەلەشەگى جايىندا نەندەي ويداسىز؟
– قازاق ءبيىنىڭ تاريحى عاسىرلارعا كەتەدى. قازاقتا بي بولماعان دەگەن ادام وڭباي اداسادى. بۇل جونىندە قازاق سسر مادەنيەت مينيسترلىگىندەگى جولداستاردىڭ پىكىرى دۇرىس. وزبەكالى جانىبەكوۆتى ايتامىن. ءبىراق, حالىق ءبيىنىڭ تاريحىن جۇيەلى زەرتتەۋگە ءتيىستى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنداعى عالىمداردىڭ تىرلىگى نەگە ءونبەيتىنىن ءتۇسىنبەي-اق قويدىم. ولار ءۇشىن ءبيدىڭ تاريحىن بىرەۋ زەرتتەپ, تەورياسىن بىرەۋ جازىپ, ءبيىن بىرەۋ بيلەۋ كەرەك سياقتى. ايتپەسە, قازاق ءبيىنىڭ كەلەشەگى زور دەپ بىلەمىن.
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, سول بي تاريحى مەن تەورياسىن جازاتىن بىرەگەي بىرەۋ ءوزىڭىز بولىپ وتىرسىز-اۋ. ءالى سياسى كەپپەگەن «سىمبات» تا بي ونەرىنىڭ نە ىقىلىم تىلسىم سىرىنا ارنالىپ وتىر ەمەس پە؟ ال بۇعان دەيىن جازعان ەڭبەكتەرىڭىز ءبىر توبە.
– بىزدىكى «ۇلكەن پىشاق ۇيالعانىنان وتەدىنىڭ» كەرى. ءوزىڭ جازعان ەڭبەك جايىندا ءوزىڭ ايتۋ – ەرسى. ايتسە دە... «بي سيقىرى» قازاقتىڭ قىرىق ءبيى جونىندە ەدى عوي. ال «سىمبات» حالقىمىزدىڭ ءانى مەن ءبيى حاقىندا, بيلەگەندە كيەتىن ۇلتتىق كيىمدەرى جايىندا. العا قويعان باستاپقى ماقسات ورىندالدى ما, جوق پا – ءادىل تورەشى – ماماندار مەن ونەرسۇيەر قاۋىم. وزدەرىڭ.
– الداعى جوسپارىڭىزبەن بولىسسەڭىز...
– «دوستىق ءبيى» اتالاتىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان بي وقۋلىعىم الداعى جىلدارى «مەكتەپ» باسپاسىنان جارىق كورمەك. «ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» كىتابىن تولىقتىرىپ, ورىس تىلىندە شىعارسام دەگەن وي بار. تولىقتىرىپ دەگەننەن شىعادى, ەگىزدىڭ سىڭارىنداي كۇلاش جونىندە جازايىن دەپ قىزىنان ماتەريال سۇراي بارىپ, بەتىمنەن باسىپ قايتتىم. ۇلى ونەرپازدان ماندىمدى ەشتەمە قالماعان. كەيىن ىزدەستىرسەم, تەاتر كۇلاشتىڭ ساحنالىق كيىمدەرىن دە ساقتاماپتى. قاتتى وكىندىم.
– قانداي وكىنىشتى. وزىڭىزدە شە, شارا اپاي, جيھاندىق بيلەردى بيلەگەندە كيگەن ءارالۋان حالىقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى ساقتالدى ما؟
– مەن دە سەكسەن كيىم جوعالتتىم. ونىڭ قىرقى ساپارعا شىققاندا شەت مەملەكەت باسشىلارى سىيلاعان ۇلتتىق كيىمدەر ەدى. ساحنامەن قوشتاسقاندا قالدىرىپ كەتكەن ەدىم, كەيىن بىلسەم – ساقتالماپتى. ءىشىم ۋداي اشىدى, قاراعىم!
ءومىرىنىڭ بەسىن شاعىنا تاياعان بيقۇدىرەت ءبىرسىپىرا ويىمەن ءبولىستى. ءومىر بويى ونەردى وزىنە سەرىك ەتە بىلگەن بي ساڭلاعى جيعان تاجىريبەسىن ۇرپاققا جەتكىزىپ كەتپەككە اسىعۋلى ەدى».
اياۋلى ونەرپازبەن تاعى ءبىر ءجۇزدەسۋىم – 1988 جىلدىڭ 27 اقپانى.
اپايدى مۇڭ قاۋمالاعان. جالعىز بالاسى – بولاتىن كوپ ايتادى. ەرتەڭگە كوپ الاڭدايدى. تامارا-حانۋم جايىندا ماسكەۋ باعدارلاماسى بويىنشا دەرەكتى تەلەفيلم كورسەتكەنىن ايتادى. ءوزى جايىندا ونداي دۇنيە جاسالماعانىنا وكپەلەيدى. «تۇسىرەمىز» دەپ جۇباتامىن. كوڭىل ءۇشىن ايتىلعان ءسوز ەكەنىن زەرەك كوڭىل سەزەدى.
– تۇسىرەرسىڭدەر-اۋ. مەن ەندى بيلەي المايمىن عوي, – دەيدى قامىعىپ. – ءبيشىنى بيلەي الاتىن ۋاقىتىندا بەينەلەۋ كەرەك. ەندىگىنىڭ ءبارى ەستەلىك... ەستەلىكتى كىتاپ قىپ تا جازا الامىن.
ول كىتابىنا قولتاڭبا ءتۇسىرىپ سىيلادى. (اڭگىمە ارقاۋىنا اينالىپ وتىرعان كىتاپ) ءبىرسىپىرا اڭگىمەلەسىپ قوشتاستىم.
...اكادەميانىڭ «زەردە» اتالاتىن ءساناتوريى بار ەدى. ءبىر مەزگىل سوندا دەمالىپ, ەم الىپ, قاعاز جازامىز. سونداي ءبىر شىعارماشىلىق ساتتە شارا اپايدى كورىپ قالدىم. قاسىندا ادام تانىماستاي ءتىرى ارۋاق. ءتىرى ارۋاق دەپ تۇرعانىم – ۇلى بولات جانداربەكوۆ ەكەن. كوزى ادىرايىپ, قۋ سۇيەك بولىپ قالىپتى. اپايدىڭ جۇزىنەن ءبىر ابىرجۋ كورەمىن. ابدەن شارشاعان. جالعىز بالانىڭ اۋرۋى جانىنا باتسا كەرەك. كلارادان اجىراسقان بولات ءبىر بالاسى بار ليتۆان قىزىنا ۇيلەنگەن سەكىلدى ەدى. ولار قايدا؟ اۋرۋ بالاسىن نەگە اناسى كۇتىپ ءجۇر؟
ءمان-جاي ماعان تۇسىنىكسىز ەدى. ەجىكتەپ سۇراۋ – كىسىلىككە جاتپايدى. قايعى مەڭدەگەن جاندى قاجاعانداي بولاسىڭ. انالى-بالالى ەكەۋى ءبىر-بىرىنە سۇيەنىپ, ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلىپ كەتە باردى. بۇل – مەنىڭ شارا اپايدى سوڭعى كورۋىم. ۇزاماي بولات جانداربەكوۆ «ۇيقى بەزى راگىنان» قايتىس بولدى. قايعىدان قالجىراعان شارا اپاي ول كەزدە اۋرۋحانادا جاتتى. جار دەگەندە جالعىز ۇلىنا ءوز قولىمەن توپىراق تا سالا المادى. ۇزاماي شارا اپايدىڭ دا ۇلى جۇرەگى سوعۋىن توقتاتتى. جالعىز ۇلى بولاتىنىڭ ارتىنان باقيلىق ساپارعا اتتانىپ كەتە باردى.
ونەردەگى داڭقتى تۇلعا ءىشى شەر مەن مۇڭعا تولىپ ءوتتى دۇنيەدەن. ارمانى كوپ ەدى. سىرتتاي جارقىلداپ جۇرگەنىمەن مۇڭدى تاعدىر يەسى ەدى شارا اپاي.
كوڭىلدە كوپ سۇراق قالىپ بارادى. قۇرمانبەك – شارا ۇرپاعىنىڭ تاعدىرى قالاي ساباقتالدى؟ مەموريالدىق-مۋزەيلىك زاتتار قايدا؟ كەيىن كەلگەن ليتۆان قىزى, كەلىن شە؟ «ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» عۇمىرناماسىنىڭ ادەبي جازباسىن جاساعان ءشاربانۋ قۇماروۆا عانا جاۋاپ بەرە الاتىن شىعار بۇل سۇراقتارعا. مەمۋار وي سالدى.
ءوزى ءومىرىن دە, ونەرىن دە ارناعان الماتىدا شارا اتىندا كوشە بار ما؟ ءاي, جوق بولار! شارا اتىنداعى ۇلتتىق بي كونكۋرستارىن ۇيىمداستىرمايمىز با؟ اپامىزدان بەينەلىك تۇتاس دۇنيە قالماعان شىعار. دەگەنمەن ارحيۆتەردە ساقتالعان ۇزىك-ۇزىك لەنتالاردان ءبىر دەرەكتى فيلم جاساسا عوي, شىركىن! شارا جايىندا جازىلعان دۇنيەلەردىڭ باسىن قوسىپ ءبىر ادەمى كىتاپ شىعارسا دا ءجون بولار ەدى. شارانىڭ كوزىن كورە قالعان ءبىراز ادام قازىر دە ارامىزدا.
تۇرعان ۇيىنە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى ما؟ ۇيىندە بولعانىمدا مۋزەيگە سۇرانىپ تۇرعان تالاي ەلدىڭ تاريحي بۇيىمىن كورگەن ەدىم. ولاردىڭ تاعدىرى نەشىك؟ تاۋىپ, مۋزەيگە تاپسىرسا عوي!
اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى جانىنان سۋرەتشى-ديزاينەر امانجول نايمانباي جاساقتاعان مۋزەي قايتا جوندەۋدەن كەيىن كورىنبەيدى. ءتىپتى, قازاق ۇلتتىق كلاسسيكالىق ءبيىنىڭ باسىندا تۇرعان شاراداي تاريحي تۇلعاعا ارناپ مۋزەي اشسا دا جاراسادى عوي.
شارا – ارمانى كوپ ادام ەدى. ارماندى ادام جايىندا ايتار ارمان كوپ-اق بۇگىندە. ساناسىن دۇنيە سارعايتىپ, جان-دۇنيەسىن تۇگەل دۇنيە جاۋلاعان جاندارعا ءۇنىمىز جەتەر مە؟ ونەرلى ولمەس, ءۇمىت سونبەس دەپ ايتىپ وتىرمىز.
مەنىڭ بىلەتىنىم – شاراداي ۇلى تۇلعا ۇمىتىلمايدى. ۇلى تۇلعانى ۇمىتار بولساق – ۇلت رەتىندەگى شاراسىزدىعىمىز بولىپ شىعادى. وندا ناعىز ماسقارا! جوق, شارا ۇمىتىلمايدى. ءبىز ۇلت رەتىندە شاراسىزدىققا ۇشىرامايمىز. اسىلداردى ارداقتاۋ, ونەر قايراتكەرلەرىن قاستەرلەۋدى كۇن ءتارتىبىنە كوتەرەتىن ۋاقىت جەتتى. ناقتى ءىس-قيمىل كەرەك. قاراپ وتىرۋ – قاۋىپتى! قازاق ەلى باردا – ءسىز دە بارسىز, بيقۇدىرەت!
قايران, قازاق قىزدارى!
قۇلبەك ەرگوبەك, تۇركىستان.
...كەشە عانا ارامىزدا جۇرگەن شارا ەدى. كوزىن كورىپ, كول-كوسىر اڭگىمەسىن تىڭدادىق. «قاينىم-اۋ» دەپ باستايتىن اۋەزدى ءۇنى, ادەمى اڭگىمەسى قۇلاقتا جاڭعىرعانداي. بۇگىنگى جاستار ونداي كىسىنىڭ ومىردە بولعانىنان بەيحابار. جەتپىسىنشى جىلدارى وداقتىق ء(ماسكەۋلىك) ءبىر باسىلىم «قاجىمۇقان ومىردە بولماعان, حالىق قيالىنان تۋعان اڭىز-تۇلعا» دەپ جازعانى وسى ورايدا ەسكە تۇسەدى. بۇگىنگى جاستاردىڭ ءبىر پاراسى – شارانى اتىمەن ءبىلمەيدى, ەمىس-ەمىس بىلەتىن ءبىر پاراسى – اڭىزعا بالايتىن شىعار. ايتەۋىر, ومىردەن كەشە عانا كەتكەن شارا جيەنقۇلوۆا بۋىن الماسقان سايىن ۇمىت بولا باستاعانى انىق. بۇل وكىنەتىن وكسىكتى جاعداي.
وعان نە سەبەپ؟
كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ حالقىمىزدى وتاپ كەتە جازداعانى راس. ادام باسىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ قانا قويمادى, سانامىزداعى تاريحي سانانى قۇرتتى, ساناداعى ۇلتتىق ساپانى قۇرتتى. ۇلتتىق بولمىستان اينىتتى. كەشەگىنى بۇگىن, ءبۇگىنگىنى ەرتەڭ دەگەندەي تەز ۇمىتاتىن قاسيەتسىزدىك, مىنەزسىز مىنەز پايدا بولدى. ايگىلى شارانى ۇمىتۋىمىز, مىنە, وسىدان!
وتىزىنشى جىلداردان باستاپ ۇلتتىق حالىقتىڭ ونەر ساعالارى ەۋروپالىق ونەر ءۇلگىلەرىمەن ساباقتاسا دامىدى. ادەبيەت پەن ونەردە جاڭا جانرلار تۋدى. وپەرا, بالەت, حورەوگرافيا دەگەندەي نەبىر ونەر ۇلگىلەرى جاسالدى. ولار تاريح ساحناسىنا نەبىر ونەر تارلاندارىن الىپ شىقتى. جۇيەلى ونەر جاسالدى. ونەر جۇيەلى ناسيحاتتالدى. «ە, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارقاسى...» دەپ قويىپ, سول جامىلعىنىڭ استىندا ۇلتتىق ونەرىمىز تۇرلىك ءتۇلەۋگە, مازمۇندىق بايۋ جولىنا ءتۇسىپ, كەمەلدەنگەنىن كورمەۋدىڭ ءجونى جوق بۇگىندە. تاريح تولقىنى جيىرماسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا, وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا ساحناعا الىپ شىققان تۇلعانىڭ بىرەگەيى – شارا جيەنقۇلوۆا. ول تاريح ساحناسىنا ءوزى عانا شىعىپ قويعان جوق, ۇلتتىق ءبيىن بالەتكە ۇلاستىرا مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىر سالاسىن اياقتاندىردى, كونە ءداستۇردى ايالادى, جاڭا ونەردى نەگىزدەدى. بۇل – ۇلى تۇلعا عانا جاساي الاتىن ۇلاناسىر قۇبىلىس!
بي ساڭلاعىمەن كەزدەسۋ ساتتەرىن كوز الدىما ەلەستەتتىم. «قادىرلى كەلىنىم – بايان. ەڭبەگىڭ داۋلەتتى بولسىن, تۇرمىسىڭ ساۋلەتتى بولسىن! اپاڭ شارا. 27.01.1988 ج.» دەپ قولتاڭبا جازىپتى كىتابىنا! جارىما سىيلاعانى. ماعان دا بىرەر كىتابىن سىيلاپ ەدى, قولدى بولعان شىعار. قول استىمدا بولماي قيناپ تۇر. تابىلمادى. سۋرەتتە جامبىل قاريانى ورتاعا الىپ كۇلاش پەن شارا تۇر. قۇشاقتارى گۇلگە تولى. وزدەرى ءماز-مايرام, قول بۇلعايدى. ارعى جاعىندا «تەمىر ناركوم» اتانعان تەمىربەك جۇرگەنوۆ بەينەسى...
عۇمىرنامالىق كىتاپ, سيرەك سۋرەت. ەكەۋىن الدىما جايىپ قويىپ وي كەشتىم. وتكەنگە ويمەن ورالۋ...
كىتاپتىڭ العاشقى بەتىندە ۇلى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ قىسقا بەتاشار ءسوزى:
«ساحنا ونەرىندە جارقىراپ كورىنگەن قوس جۇلدىز:
ءبىرى – ءان, مۋزىكا ونەرىندە – كۇلاش!
ءبىرى – بي ونەرىندە – شارا!
بيدە تۋىسقان وزبەك حالقىنىڭ ماقتانىشى – تامارا!
ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز – شارا!
ايگىلى تالانت, عاجايىپ دارىن يەسى كۇلاش مۋزىكا الەمىنىڭ سيقىرلى قۋات-كۇشىن اسقاقتاتا پاش ەتتى. ونىڭ ءوزى ناعىز چۋدو بولاتىن.
وسى ۇلگى, جان تەبىرەنتە, تەرەڭ سەزىمگە بولەيتىن كەلىستى ورنەك شارانىڭ بويىنان ايقىن تانىلدى. ساحنانىڭ ەركەسى دە, ءسانى دە شارا! ونىڭ سەزىم سەرگىتەتىن شىنشىل ونەرى مەن قايتالانباس ءىزتاڭباسى مەيلىنشە جارقىراپ كورىندى. بۇل – تالانت يەسىنىڭ تۋعان حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋىنىڭ تاماشا ۇلگىسى», (5 يۋل 83) – دەپتى عابيت مۇسىرەپوۆ. ونەر باعاسىن ءبىلىپ وتكەن, ءوز باعاسىن بىلگىزىپ وتكەن عابەكەڭنەن ارتىق ايتۋ... ءاي, قايدام؟ مۇمكىن ەمەس.
ءبىر ۇلىلىقتى ءبىر ۇلىلىققا ولشەم ەتە, ءبىر بەدەلدى ءبىر بەدەلگە ساباقتاي سويلەپ وتىرمىز. بۇگىنگى جاستاردىڭ «عابيت ءمۇسىرەپوۆىڭ كىم؟» دەمەسىنە كىم كەپىل؟! الايدا, ايتۋ پارىز. ايتۋ جاس ۇرپاقتىڭ الدىنان ءوتۋ – ارىلىپ وتىرۋ! ەندىگى ۇرپاقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇمىتشاقتىقتان ساقتاندىرۋ! عابەڭنەن ارتىق ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ەل بولامىز دەسەك, قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى جۇلدىزدارىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. اتاتۇرىك ايتادى ەكەن: «قىزمەتتەن تاربيەلەنەتىن ەل باسقارۋ – اركىمنىڭ-اق قولىنان كەلەدى, ونەرپاز بولۋ – اللادان. ول – اللانىڭ ەلىن, جۇرتىن جالپاق جالعانعا تانىتۋ ءۇشىن جاراتقان تۇلعاسى. تۇلعالاردى ساقتاۋ, قولداۋ كەرەك!» دەپ. قازاق ونەرىن بولماشىدان بولدىرعان, ءتىپتى جوقتان بار جاساعان جاقسى-جايساڭدى ۇمىتۋعا بولمايدى, جاس ءوركەن! بۇگىن ولاردى سەندەر ۇمىتساڭدار – ەرتەڭگى ۇرپاق ۇمىتشاقتىقتىڭ كوكەسىن كورسەتەرى حاق. ۇلتتىق قۇندىلىقتار ۇلتتىق ساناسى بار ۇرپاق قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاسالادى. ونى ۇمىتۋ ەمەس, دامىتۋ پارىز! قانشا ۇرپاق الماسىپ, جاڭارىپ, جاسارسا دا ۇمىتىلماۋعا ءتيىستى ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ بىرەگەيى – شارا جيەنقۇلوۆا – جانداربەكوۆا!
«ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» اتالاتىن كىتاپتى سىزعىلاپ وقىپپىن. شاماسى, پىكىر جازۋدى ويلاعان بولسام كەرەك. كەزەكتى ىستەر كيمەلەپ, كەسكەكتى ءىس قالىپ قويعان. ۇمىتىلعان. وكىنىشتى. شارا جيەنقۇلوۆانىڭ كىتابى نازار اۋدارارلىق دۇنيە ەدى. ءوزىنىڭ «بي ونەرىنىڭ» باسىندا تۇرعانى سەكىلدى, ساڭلاق بيشىنىڭ اتالمىش كىتابى دا ۇلگى كورەر, ءداستۇر تۇتار, دامىتار تىڭ سەريانىڭ باسى بولاتىن.
جەتپىسىنشى جىلدارى قازاق ارتيستەرى دە كىتاپ بەتىندە ءسويلەي باستادى. ارحيۆكە ۇقىپتى, جارناما (افيشادان) باستاپ جيناي بەرەتىن قاپان بادىروۆ, ەركىن تولعانعان ەلۋباي ومىرزاقوۆ, جۇيەلىلىك جونىنەن ۇلگى دەرلىك شارا جيەنقۇلوۆا, قانابەك بايسەيىتوۆ ەڭبەكتەرى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى. كەيىن بۇل سالانى حابيبا ەلەبەكوۆا, بيكەن ريموۆا ەڭبەكتەرى ءساتتى جالعادى. «ءسابيت ورازباەۆ», «رايىمبەك سەيتمەتوۆ» – ءتاۋىر باستاما ەدى. «اتامۇرا» ءساتتى باستاپ, اياقسىز قالدىردى ما, قايدام؟ قازىر ءاسانالى اعامىزدىڭ قولىندا قالام! ءسابيت اعامىزدىڭ قولىندا فوتواپپارات! اتى اتالعان اياۋلىلاردىڭ قاي-قايسىسىمەن دە بالا شاقتان ارالاسىپ داستارقانداس بولىپ, اڭگىمەسىن تىڭداپ وسكەنىمدى وزىمە باقىت سانايمىن. ءاسىرەسە, جيىرەك ارالاسقانىم – شارا جيەنقۇلوۆا! ش.جيەنقۇلوۆانىڭ كىتابىن بەتكە الا وتىرىپ, الگى اتالعان «ونەردەگى ءومىر» (ەكىنشى جۇيە) جونىندە باستاما كوتەرۋدى, ەڭبەكتى تالداۋدى ويلاعان ەدىم. قول تيمەگەنى وكىنىش!
شارا جيەنقۇلوۆامەن اكەدەي ءازىز ادام – بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى ارقىلى تانىسقانمىن. بىردە ول كىسى اۋرۋحاناعا ءتۇستى. بارسام شارا ەكەۋى اڭگىمەلەسىپ, بىرگە سەيىلدەپ ءجۇر ەكەن. سول ءسات بەيسەكەڭ ءارى مەنى تانىستىردى, ءارى قۇرەكەڭ (جانداربەكوۆ) جونىندە ەستەلىك ساباقتادى. ءتۇسىنگەنىم – بەيسەكەڭ تاشكەنتتە №4 جەتىم بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ ءجۇرگەندە, جاسى قاتار بولعانىمەن وقۋى وزىق, مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا وقيتىن قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, ءۇريا تۇردىقۇلوۆا ەكەۋى كەلىپ, ينتەرنات بالالارىن ونەرگە باۋليدى. جالىندى جاستار جەتەكشىسى عاني مۇراتباەۆ اينالاسىندا جۇرگەن, جاس شاماسى قاتارلاس ولار دوستاسىپ كەتەدى. قۇرەكەڭنىڭ زۋحرا اتاباەۆاعا ۇيلەنگەنىن, ودان قىز بارىن دا سول جولى ەستىدىم. ودان شاراعا ۇيلەنگەن. كەيىن شولپانعا دەگەندەي... قاتار-قۇربى بەيسەكەڭ مەن شارا وسىلاي قالجىڭداسىپ وتىرىپ ءبىرتالاي اڭگىمەنىڭ باسىن قايىردى. شارا دا ءدام-تۇزى جاراسپاي اجىراسىپ كەتكەن جاندارداي ەمەس, قۇرمانبەك جانداربەكوۆتى «قۇرەكەلەپ» قۇراق ۇشا ەرەكشە سىيلاستىققا بولەي سويلەيدى. بالالىق اڭسارمەن قايران قالىپ مەن وتىرامىن... اڭگىمەشىل كىسى ەكەن شارا!
«لەنينشىل جاستا» قىزمەت ەتىپ جۇرگەن 1978 جىلى «امانگەلدى» كينوفيلمىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى اتالاتىن بولدى. كىمنىڭ ماقالاسىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك؟ كوز كورگەن, امانگەلدى باتىردىڭ جارى – بانۋ ءرولىن ويناعان – شارا جيەنقۇلوۆا بىردەن ويعا ساپ ەتە قالدى. باسشىنى حاباردار ەتتىم. «ءوزىڭ بارىپ سويلەتىپ قايت», – دەدى باستىعىم.
باردىم. ابىلايحان, گوگول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا تۇرادى ەكەن. ءۇيى مۋزەي دەسە بولادى. شارا اپاي ۇقىپتى ەكەن. جيناقشى ەكەن. جارنامادان باستاپ, بار گازەت قيىندىلارىن, سيرەك فوتوسۋرەتتەر, شەتەلدىك سيمۆولدىق سىيلار دەيسىز بە-ay, ءبارى بار. اڭگىمەلەسىپ, ءشايىن ءىشىپ, ماقالاسىن ۇيىمداستىرۋعا كەتتىم. «كەلىپ تۇر, اينالايىن!» – دەپ جايدارى قوشتاستى! قۇرەكەڭ اعامىزدى العا تۇتىپ, «قاينىم» دەپ سويلەيدى. سول ءسوزىن ارقالانىپ ماقالا اۆتورلىعىن «شارا جانداربەكوۆا» دەپ بەلگىلەدىم. باس رەداكتور سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ: «ءاي, قۋ بالا, اۋىلىڭا تارتىپسىڭ عوي. سوزگە قالامىز با, «جيەنقۇلوۆا» دەپ جىبەرە سال!» – دەدى ك ۇلىپ.
ۇلى ونەرپازبەن ءۇشىنشى جۇزدەسۋىم – ءماسكەۋدىڭ ۇلكەن تەاترى (گابت) الماتىعا گاسترولگە كەلۋىنە بايلانىستى. الەمدىك ونەردەگى قۇبىلىس سانالاتىن ۇلكەن تەاتردىڭ الماتىعا كەلۋى مادەنيەت تويى ەدى.
شارا اپاعا بارىپ, گالينا ۋلانوۆا تۋرالى «بي پاديشاسى» اتالاتىن ماقالاسىن ۇيىمداستىردىم. شارا بيلەپ, گ.ۋلانوۆا جاتتىقتىرىپ ءجۇرگەن ساتتەن ءبىر فوتوسۋرەتىن رەداكتسياعا الا كەلدىم.
ارحيۆ قۇجاتتارىنا قۇنتتىلىعىن كورگەن سوڭ, ورىس ونەرىندەگى مەمۋارلىق, عۇمىرنامالىق ۇلگىلەردى العا تارتا وتىرىپ «نەگە مەمۋار جازبايسىز؟» دەپ وي سالدىم. ول كىسى «ادەبي جازباسىن» جاساۋىمدى ءوتىندى. ويلانىپ مەن كەتتىم. گازەت جۇمىسىنان قول تيە مە, ءتايىرى؟ كەيىن وسى ءىستى جازۋشى اپايىمىز ءشاربانۋ قۇماروۆا قولعا الدى دەپ ەستىپ, قۋاندىم. «ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» (جازۋشى, 1983) – سونىڭ جەمىسى. ول ءۇشىن ءشاربانۋ اپايعا زور ريزاشىلىعىمدى ايتامىن.
شارا جيەنقۇلوۆا – قازاق ونەرىندەگى ءبىر سالانىڭ نەگىزىن سالۋشى. قازاق كۇيىنەن بي ساباقتاعان, قازاق تۇرمىسىنان تىڭ بي تۋعىزعان ۇلتتىق تۇلعا. الەمنىڭ ءارالۋان ەلىنىڭ ۇلتتىق بيلەرىن تايپالتا بيلەگەن ۇلى تۇلعا! عابەڭ تامارا حانۋممەن تەڭەستىرىپتى. ورايلى-اق. ماحمۋد ەسەنباەۆپەن دە ساباقتاستىرۋعا بولار ەدى. ول دا شارادان كوپ ۇيرەنگەن كىسى. سوعىس جىلدارىندا قازاقستاندا بولعان عوي ول. شارا بي ونەرىن نەگىزدەۋمەن بىرگە, بي مەكتەبىن جولعا قويعان ۇلكەن اعارتۋشى. ورايىندا ايتا كەتەيىك, داۋرەن ابىرەۆتىڭ «قازاق ءبيىنىڭ تاريحى» (سانات, 1997) اتالاتىن ەڭبەگىندە اۆتور «حالىقتىق-ساحنالىق ءبيدىڭ نەگىزىن سالۋشى, تۇڭعىش مامان ءبيشى جانە بالەتمەيستەر» رەتىندە اتالىپتى. ارينە, بۇل ارتىق ءسوز. جوبالاۋشى, قويۋشى, بيلەۋشى ۇعىمى شانين, الەكساندروۆ, جانداربەكوۆ, جيەنقۇلوۆامەن بايلانىستى ايتىلۋعا ءتيىستى. ال بيدە – شارا دارا! داۋرەن ءابىروۆ, ءاسيا سۇلەيمەنوۆا, مەيىز جاۋاتاروۆا, ماعزۇم ماناسوۆ, سارتاي ءابدىرازاقوۆ, ابىلاي ساتەنوۆ – بالەت ۋچيليششەسىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرى. شارانىڭ شاكىرتتەرى دەسە جاراسادى ولاردى!
شاراداي ۇلى تۇلعا كىتابىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. قانداي كۇيدە بولعاندا دا ونىڭ جازىلىپ, حاتقا ءتۇسىپ قالعانى كەلەشەككە كەرەك ىلكىمدى ءىس, باياندى باستاما! ءشاربانۋ اپايعا ريزاشىلىق تۋىندايتىن سەبەبى, مىنە, وسىدان.
اتالعان كىتاپ الدىمەن ونەر تارلاندارىنىڭ اعا بۋىن وكىلىنىڭ ءومىربايانى. ءجاي ءومىربايان ەمەس, ونەرپاز تولعانىسى. بالا شاق پەن بولاشاق ارالىعىندا الماتىدا وتكەن ءوز ءومىرى, دراما تەاترى, وپەرا جانە بالەت تەاترى; حورەوگرافيالىق ونەر تاريحى جاپ-جاقسى قامتىلعان.
شارا مولدادان ەسكىشە ءبىلىم الىپتى. جۇما كۇنى جولعا شىقپايتىن ىرىمى بار ەكەن. قازاق-قىرعىزعا ورتاق «كوكايرىق» جايلاۋىندا بالاڭ شارا العاش بيلەيدى. حاتشى قىز, قويماشى – شارا بالا شاقتا اتقارعان قىزمەتتەر. «ول كەزدە الماتىدا شەتەلدىك ەلشىلىكتەر تۇراتىن. سولاردىڭ ءبىرىنىڭ كونسۋلى مەنى بالاسىنا الىپ بەرەم دەپ الەك سالماسى بار ما؟ ويدا جوق, تۇستە جوق جاي. ويلاسام, ءالى كۇنگە جانىم تۇرشىگەدى», دەيدى اۆتور.
توسىن جاي. ءسويتىپ جۇرگەندە تاعدىرىنا قۇرمانبەك جانداربەكوۆ كەزىگەدى. قيىندىقپەن ۇيلەنەدى. تەاتر ونەرىنە باۋليدى. باعىن اشادى. باۋىرىنان ونگەن ءۇش بالانىڭ ءبىرى عانا (بولات) ءومىر سۇرەدى. ەكەۋى جاستاي شەتىنەيدى. اۋىر تاعدىر!
«ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» – ومىردە ءبىرسىپىرا جاقسى جاساعان, ونەر تاريحىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, تاريحىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان عاجايىپ ءبيشى مەمۋارى. وندا شاراداي ءبيشىنىڭ ءومىرى مەن ونەرى ەگىز-قاتار ءورىلىپ, وقۋشىسىن ءومىر سىرىنا ءھام ونەر سىرىنا ابدەن قانىقتىرادى.
شارا – عاجايىپ ونەرپاز.
ونەرپازدىڭ ومىرلىك ورتاسى بولارى حاق. شارانىڭ اكەسىنىڭ باستان كەشۋلەرى, اناسى, اپا-جەزدەلەرى, وتباسىلىق جاعدايى مەمۋاردا شىنشىلدىقپەن باياندالادى. ورايى كەلگەن وڭتايلى سۇحباتتا بۇرىنعى جارى – قۇرمانبەك جانداربەكوۆتى كىنالاي بەرمەيتىنى بىزگە بەلگىلى. كىتاپتا قۇرەكەڭدەي ونەرپاز مايدانعا ساپارلاپ كەتكەن جارىن (شارا) كۇتپەي, ۇيلەنىپ قويعانداي ەتىپ سيپاتتالىپتى.
ونەرپازدىڭ ونەرلىك, شىعارماشىلىق ورتاسى بولارى حاق. ەگىزدىڭ سىڭارىنداي كۇلاش بايسەيىتوۆا, قاليبەك قۋانىشباەۆ, ەلۋباي ءومىرزاقوۆ, ونەردە دە, ومىردە دە تاتۋ بولعان قانابەك, قۇرمانبەك شاراداي ءبيشىنىڭ قاناتتاستارى رايىندا تۇلعالانادى, شىعارماشىلىق ورتاسى رەتىندە مەمۋاريست-كەيىپكەر بەينەسىن جان-جاقتى تولىقتىرارلىق بوياۋ-رەڭك بەرەدى. ولاردى باعالاۋدا شارا قاداري-حالىنشە ءادىل.
ورەلەس دارىندار ءوزارا باسەكەلەس تە بولاتىن ادەتى. كەيبىر بەياۋىز زامانداستارى كۇلاش پەن شارا اراسىنا دا «سىنا قاعىپ» جۇرەتىنى بەلگىلى. مەمۋارىنان وقىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. شارا اڭگىمەسىنىڭ ءبىر ساتىندە كۇلاشتى وزىنەن جوعارى قويادى, تاعى ءبىر مەزەتىندە «شارا, كاكىر, ءشۇكىرلەر...» دەپ قاعىتقانىن ايتادى. شىندىق شەڭبەرىندە سويلەۋ دەگەنىمىز وسى!
شارا ونەر جۇلدىزى! ول قازاق ونەرى كوگىندە عانا كورىنىپ قالعان كىسى ەمەس. وتكەن عاسىردا كۇللى كەڭەستىك كەڭىستىك ونەر كوگىندە تانىلدى, قاپىسىز مويىندالدى دا, الەمنىڭ ءار تارابىن شارلادى, جيھان ءبيىن شىر اينالىپ بيلەدى. دەمەك, الگى ءبىز ايتىپ وتىرعان جيھاندىق ءومىر كورىنىستەرى ايگىلى ءبيشىنىڭ الەمنىڭ ءار شالعايىنا ونەر ساپارى ارقىلى, ونەرپاز كوزى, دۇنيەتانىمى ارقىلى بەرىلىپ وتىر. وتە ورىندى!
«ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» ومىرلىك وقيعانى كەڭ قامتىعان, ەتنوگرافيالىق بوياۋى قانىق مەمۋارلىق شىعارما. مازمۇندى ءومىردەن عانا ماعىنالى مەمۋار تۋماق. «ونەرىنە قاراي – ءورنەگى, تىرلىگىنە قاراي – تىرنەگى» ەكەنى حاق. ءايتپەسە, شارا كورگەندى شارۋاشىلىق كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى كورىپ, باسىمنان ءوتتى دەپ بايانداعاندا ءسىرا دا ءمان شىعار ما؟! «ونەرلىگە ءولىم جوق!» وعان شاراداي مىڭ بۇرالىپ الەمنىڭ ءبيىن بيلەپ وتكەن شاندوز ءبيشى ءومىرى دە, قايتالاپ وقىپ شىعىپ, قايىرا راحات سەزىمىنە بولەنىپ وتىرعان ونەر جولى (مەمۋارى) دا ناقتى, زاتتى ايعاق!
مەمۋار ءبىزدى سان الۋان ويعا سالدى. كىتاپ قۇرمانبەك پەن شاراداي قوس جايساڭنان تۋعان – بولاتتىڭ كلاراعا ءۇيلەنۋىمەن اياقتالىپ تۇر. كلارا – وزبەكستاننىڭ حالىق جازۋشىسى كاميل ياشەن مەن حالىق ءارتىسى حاليما ناسىروۆانىڭ قىزى. جانداربەكوۆتەر كلارادان شورابەك ەسىمدى نەمەرە سۇيگەن. بولات پەن كلارانىڭ ءدام-تۇزى جاراسپادى. مەمۋاردا ماسەلەنىڭ بۇل جاعى باياندالماعان. بالكىم, كەزىندە اۆتور ايتۋدى قاجەتسىنبەگەن بولار. بۇگىنگى ۇرپاق كلارا, شورابەكتىڭ تاعدىرىن بىلگىسى كەلەر.
شاراعا ۇستاز بولعان الەكساندروۆ تاعدىرى دا تىم كەلتە قايىرىلعان.
اۆتور مەن ادەبي جازباگەر كوپ ماسەلەگە كەيىن ورالارمىز دەپ ويلاعان بولار. شارا اپايعا مەمۋارعا ورالۋدى تاعدىر جازبادى. ءشاربانۋ قۇماروۆا ۇلى ونەرپاز ومىرىنە قايتادان ورالىپ, عۇمىرنامالىق كىتاپ جازامىن دەسە, مۇمكىندىگى بار.
...بەيسەكەڭ اۋرۋحانادان شىقتى. سۇيەپ الىپ كەلە جاتتىم. قولىندا تاياق. ءجۇرىسى ناشار. ءسال ءجۇرىپ دەمالادى. ءسال جۇرىپ دەمالادى. سول ءسات.
– ءاي, مىنا جورتىپ بارا جاتقان جىگىت كىم دەسەم, بەيسەمباي ەكەن عوي, – دەگەن جارقىن داۋىس شىقتى. جالت قاراسام – شارا اپاي.
ەكەۋى حال سۇراستى. بەيسەكەڭ كوزىنە جاس الدى. شارا دا بوسادى.
ءوزى بوساي تۇرىپ, بەيسەكەڭدى بەكەمدەپ جاتىر.
– ءاي, قۇرەكەڭىڭ قۇرداسى, سەن مىنا تۇرىڭمەن ءبىزدى ۇياتقا قالدىراسىڭ. اياعىڭدى دۇرىس باس! – دەيدى.
ەكەۋى ءبىرىن ءبىرى جۇباتتى. ءبىرىن ءبىرى جۇباتىستى. ءبىزدىڭ ءجۇرۋىمىزدەن تۇرۋىمىز ءجيى. بەيسەكەڭ سىرقات... «حابارلاسىپ تۇرساڭدارشى!» – دەپ شارا اپاي العا ءتۇستى.
ءبىردى-ەكىلى حابارلاستىم. ۇيىنە بارىپ, قولىنان ءبىردى-ەكىلى رەت ءشاي ءىشتىم. سونىڭ ءبىرى – 1987 جىلى. كەزدەسۋدى كۇندەلىگىمە قوندىرىپپىن. قاز-قالپىندا العا تارتسام.
– بيگە قالاي كەلگەنىڭىزدى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى!
– ول كوپ اڭگىمە. اسىرەسە ءبىر ءسات ەسىمنەن كەتپەيدى. بەس-التى جاسار كەزىم. ەل «كوكايىرىق» جايلاۋىنا كوشىپ قوندى. وزەننىڭ ارعى بەتىنەن قىرعىز اعايىندار كوشىپ شىقتى جايلاۋعا. كوك مايساعا ورانعان شىبىنسىز جاز. دۋماندى توي, بي, جارىس, جىر سايىس... دومبىرا, قوبىز, قياق, قومۋز ءۇنى جاندى باۋرايدى. تابيعاتتىڭ جانىمەن توگىلىپ, جىرلاپ تۇرعان ءبىر اقىن شاعىندا الدەكىم مەنى «شارا بيلەيدى» دەدى دە القا توپتىڭ ورتاسىنا يتەرمەلەپ جىبەردى. بالالىعىم شىعار, جۇرت مەسەلىن قايتارماي, بيلەپ الا جونەلدىم. ءوز ءومىر جولىما ۇڭىلگەندە وسى ءبىر بالاڭ كورىنىس كوڭىلىمە وتە جىلىۇشىراي بەرەدى. وسى كورىنىس مەنىڭ عانا ەمەس, اياۋلى ءبيىمنىڭ دە بالالىق شاعى بولىپ ەلەستەيدى, قاراعىم.
– بيشىلىك تاعدىرىڭىزدا شەشۋشى ءرول اتقارعان ادام كىم, كىمگە بورىشتىمىن دەپ ويلايسىز؟
– مەن ساحناداعى ءومىرىمدى دراما اكتەرى بولىپ باستاعان كىسىمىن. وپەرا جانە بالەت تەاترى ول كەزدە جوق. جوقتى جاسايمىز دەپ رەسپۋبليكا باسشىلارى, بولماعان جانردى بولدىرامىز دەپ جازۋشىلار ءجۇر. م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان – شولپانى» دا وسىنداي ماقساتپەن جازىلعان. كوپ دراما ارتيستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالماي, بي جولىنا تۇسۋىمە قامقورلىق جاساعان مۇحاڭ رۋحى الدىندا ءاردايىم باسىمدى يەمىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, جەكە ادامعا تابىنۋدىڭ شالىعى شارپىپ, سول كەزدە الماتىعا اتاقتى الەكساندروۆ ىعىسىپ كەلمەسىن بە؟ الماتىعا زامانا زايىلىمەن قونىس اۋدارعان ول كىسى مەنىڭ ءبيشى بولىپ قالىپتاسۋىما ۇشان-تەڭىز ەڭبەك سىڭىرگەن ۇستاز!
– ءومىرىڭىزدىڭ ايىرىقشا قۋانىشتى ءبىر ءساتى؟
– قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ 1936 جىلعى موسكۆاداعى ونكۇندىگى. سول جولى ونەرىمىز مويىندالدى. مويىندالدى دەگەن ءجاي ءسوز, دۇرىسىندا ەڭبەگىمىز جاندى. ونكۇندىك – ونەرى ءورىستى قازاق حالقىنىڭ مەرەيىن ءبىر تۇڭلىكتەي كوككە كوتەرگەن كۇندەر بولدى.
– ءومىرىڭىزدىڭ ەستەن كەتپەستەي وكىنىشتى ءبىر ءساتى؟
– حالىق ايتقانداي, ءبىر قۋانىشتىڭ ءبىر وكىنىشى دە بولادى. سول 1936 جىلى ونكۇندىكتە «ونەر اكادەمياسى» اتانعان ۇلكەن تەاتردا (گابت) ونەر كورسەتتىك قوي. قايتار ساتتە ونەر ىستەرى جونىندەگى كوميتەت پەن تەاتر باسشىلارى اقىلداسىپ, مەنى ۇلكەن تەاترعا ءبيشى ەتىپ الىپ قالۋعا ۇيعارادى. ولاردىڭ ۇسىنىسىن ەستىگەن رەسپۋبليكا باسشىلارى ماعان قارادى, مەن جارىم – قۇرمانبەك جانداربەكوۆكە قارادىم. ول باسىن شايقادى, مەن باسىمدى شايقادىم. ۇلكەن تەاتر – كىمنىڭ كوكىرەگىندەگى ارمان ەمەس دەيسىڭ؟ ءاربىر جۇرەكتە ارمان بولىپ ۇيالاعان باق باسىما ءوزى كەلىپ قونعالى تۇرعاندا قاپى جىبەردىم بە دەپ وكىنەمىن.
– شىنىندا وكىنىشتى. مەمۋارلىق ادەبيەتكە كوزقاراسىڭىز؟ مەمۋارعا وتىرۋ ويىڭىزدا بار ما؟
– مادەنيەتتى ەلدەردە ونەر ادامدارىنىڭ وزدەرى مەمۋار جازادى. قالا بەردى ونىڭ ءومىر شەجىرەسىن جاساۋشىلار دا «ونەگەلى ءومىر», «ونەردەگى ءومىر» دەگەندەي دەرەكتى كىتاپتار جازادى. ءبارى تاعىلىم. ءبارى ۇلكەن مادەنيەت ۇلگىسى. بىزدە دە وسىنداي مادەنيەتكە تالپىنۋشىلىق بار. ارينە, كۇلاش, قاللەكەي, قۇرمانبەك, ءشاكەندەر مەمۋار جازىپ ۇلگەرمەدى. ەلۋبايدىڭ ءبىر قىسىمدىق ەستەلىك كىتابى بار. ەسەسىنە ولار جونىندە يمانداي شىنىمىزدى ايتىپ, ءبىز جازايىق, كەيىنگى ۇرپاق جازسىن تامىلجىتىپ. بۇل ورايدا «ونەر» باسپاسىنىڭ جاقسى باستاماسىن قۇپتايمىن. ءوزىم دە ۇلەس قوسقىم كەلەدى. ارەكەتسىز ەمەسپىن...
– ءوزىڭىز ايتقانداي, تالاي ەلدى ارالادىڭىز. قۇدايدىڭ بەرگەن باعى. تالانتىڭىزدىڭ ارقاسى. سول ساپاردىڭ ونەردەگى ءىزى, كوڭىلدەگى سازى قانداي؟
– ءبىر سۋرەت كوز الدىمنان كەتپەيدى. ەلۋىنشى جىلدىڭ اياعىندا ۇندىستانعا ونەر كورسەتە باردىق. مەن «ءۇندى ءبيىن» بيلەدىم. الدىڭعى قاتاردا دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ وتىرعانىن بايقادىم. بايقادىم دا بارىمدى سالىپ بيلەدىم. دج. نەرۋ قاسىندا وتىرعان قىز بالاعا بىردەمە دەپ سىبىرلاپ جاتتى. قىز بالا ورنىنان ادەپپەن كوتەرىلىپ شىعىپ كەتتى دە, سالدەن سوڭ قولىنا ءبىر «تۇيىنشەك» ۇستاپ ورالدى. كونتسەرت اياقتالار-اياقتالماستا دج. نەرۋ الگى قىز بالا ەكەۋى ماعان ءۇندىنىڭ ۇلتتىق كيىمىن جاپتى. سونداعى قىز بالا كەيىن ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بولعان, اياۋلى ينديرا گاندي ەدى.
– تاماشا ءسات ەكەن. قازاق ءبيىنىڭ كەلەشەگى جايىندا نەندەي ويداسىز؟
– قازاق ءبيىنىڭ تاريحى عاسىرلارعا كەتەدى. قازاقتا بي بولماعان دەگەن ادام وڭباي اداسادى. بۇل جونىندە قازاق سسر مادەنيەت مينيسترلىگىندەگى جولداستاردىڭ پىكىرى دۇرىس. وزبەكالى جانىبەكوۆتى ايتامىن. ءبىراق, حالىق ءبيىنىڭ تاريحىن جۇيەلى زەرتتەۋگە ءتيىستى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنداعى عالىمداردىڭ تىرلىگى نەگە ءونبەيتىنىن ءتۇسىنبەي-اق قويدىم. ولار ءۇشىن ءبيدىڭ تاريحىن بىرەۋ زەرتتەپ, تەورياسىن بىرەۋ جازىپ, ءبيىن بىرەۋ بيلەۋ كەرەك سياقتى. ايتپەسە, قازاق ءبيىنىڭ كەلەشەگى زور دەپ بىلەمىن.
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, سول بي تاريحى مەن تەورياسىن جازاتىن بىرەگەي بىرەۋ ءوزىڭىز بولىپ وتىرسىز-اۋ. ءالى سياسى كەپپەگەن «سىمبات» تا بي ونەرىنىڭ نە ىقىلىم تىلسىم سىرىنا ارنالىپ وتىر ەمەس پە؟ ال بۇعان دەيىن جازعان ەڭبەكتەرىڭىز ءبىر توبە.
– بىزدىكى «ۇلكەن پىشاق ۇيالعانىنان وتەدىنىڭ» كەرى. ءوزىڭ جازعان ەڭبەك جايىندا ءوزىڭ ايتۋ – ەرسى. ايتسە دە... «بي سيقىرى» قازاقتىڭ قىرىق ءبيى جونىندە ەدى عوي. ال «سىمبات» حالقىمىزدىڭ ءانى مەن ءبيى حاقىندا, بيلەگەندە كيەتىن ۇلتتىق كيىمدەرى جايىندا. العا قويعان باستاپقى ماقسات ورىندالدى ما, جوق پا – ءادىل تورەشى – ماماندار مەن ونەرسۇيەر قاۋىم. وزدەرىڭ.
– الداعى جوسپارىڭىزبەن بولىسسەڭىز...
– «دوستىق ءبيى» اتالاتىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان بي وقۋلىعىم الداعى جىلدارى «مەكتەپ» باسپاسىنان جارىق كورمەك. «ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» كىتابىن تولىقتىرىپ, ورىس تىلىندە شىعارسام دەگەن وي بار. تولىقتىرىپ دەگەننەن شىعادى, ەگىزدىڭ سىڭارىنداي كۇلاش جونىندە جازايىن دەپ قىزىنان ماتەريال سۇراي بارىپ, بەتىمنەن باسىپ قايتتىم. ۇلى ونەرپازدان ماندىمدى ەشتەمە قالماعان. كەيىن ىزدەستىرسەم, تەاتر كۇلاشتىڭ ساحنالىق كيىمدەرىن دە ساقتاماپتى. قاتتى وكىندىم.
– قانداي وكىنىشتى. وزىڭىزدە شە, شارا اپاي, جيھاندىق بيلەردى بيلەگەندە كيگەن ءارالۋان حالىقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى ساقتالدى ما؟
– مەن دە سەكسەن كيىم جوعالتتىم. ونىڭ قىرقى ساپارعا شىققاندا شەت مەملەكەت باسشىلارى سىيلاعان ۇلتتىق كيىمدەر ەدى. ساحنامەن قوشتاسقاندا قالدىرىپ كەتكەن ەدىم, كەيىن بىلسەم – ساقتالماپتى. ءىشىم ۋداي اشىدى, قاراعىم!
ءومىرىنىڭ بەسىن شاعىنا تاياعان بيقۇدىرەت ءبىرسىپىرا ويىمەن ءبولىستى. ءومىر بويى ونەردى وزىنە سەرىك ەتە بىلگەن بي ساڭلاعى جيعان تاجىريبەسىن ۇرپاققا جەتكىزىپ كەتپەككە اسىعۋلى ەدى».
اياۋلى ونەرپازبەن تاعى ءبىر ءجۇزدەسۋىم – 1988 جىلدىڭ 27 اقپانى.
اپايدى مۇڭ قاۋمالاعان. جالعىز بالاسى – بولاتىن كوپ ايتادى. ەرتەڭگە كوپ الاڭدايدى. تامارا-حانۋم جايىندا ماسكەۋ باعدارلاماسى بويىنشا دەرەكتى تەلەفيلم كورسەتكەنىن ايتادى. ءوزى جايىندا ونداي دۇنيە جاسالماعانىنا وكپەلەيدى. «تۇسىرەمىز» دەپ جۇباتامىن. كوڭىل ءۇشىن ايتىلعان ءسوز ەكەنىن زەرەك كوڭىل سەزەدى.
– تۇسىرەرسىڭدەر-اۋ. مەن ەندى بيلەي المايمىن عوي, – دەيدى قامىعىپ. – ءبيشىنى بيلەي الاتىن ۋاقىتىندا بەينەلەۋ كەرەك. ەندىگىنىڭ ءبارى ەستەلىك... ەستەلىكتى كىتاپ قىپ تا جازا الامىن.
ول كىتابىنا قولتاڭبا ءتۇسىرىپ سىيلادى. (اڭگىمە ارقاۋىنا اينالىپ وتىرعان كىتاپ) ءبىرسىپىرا اڭگىمەلەسىپ قوشتاستىم.
...اكادەميانىڭ «زەردە» اتالاتىن ءساناتوريى بار ەدى. ءبىر مەزگىل سوندا دەمالىپ, ەم الىپ, قاعاز جازامىز. سونداي ءبىر شىعارماشىلىق ساتتە شارا اپايدى كورىپ قالدىم. قاسىندا ادام تانىماستاي ءتىرى ارۋاق. ءتىرى ارۋاق دەپ تۇرعانىم – ۇلى بولات جانداربەكوۆ ەكەن. كوزى ادىرايىپ, قۋ سۇيەك بولىپ قالىپتى. اپايدىڭ جۇزىنەن ءبىر ابىرجۋ كورەمىن. ابدەن شارشاعان. جالعىز بالانىڭ اۋرۋى جانىنا باتسا كەرەك. كلارادان اجىراسقان بولات ءبىر بالاسى بار ليتۆان قىزىنا ۇيلەنگەن سەكىلدى ەدى. ولار قايدا؟ اۋرۋ بالاسىن نەگە اناسى كۇتىپ ءجۇر؟
ءمان-جاي ماعان تۇسىنىكسىز ەدى. ەجىكتەپ سۇراۋ – كىسىلىككە جاتپايدى. قايعى مەڭدەگەن جاندى قاجاعانداي بولاسىڭ. انالى-بالالى ەكەۋى ءبىر-بىرىنە سۇيەنىپ, ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلىپ كەتە باردى. بۇل – مەنىڭ شارا اپايدى سوڭعى كورۋىم. ۇزاماي بولات جانداربەكوۆ «ۇيقى بەزى راگىنان» قايتىس بولدى. قايعىدان قالجىراعان شارا اپاي ول كەزدە اۋرۋحانادا جاتتى. جار دەگەندە جالعىز ۇلىنا ءوز قولىمەن توپىراق تا سالا المادى. ۇزاماي شارا اپايدىڭ دا ۇلى جۇرەگى سوعۋىن توقتاتتى. جالعىز ۇلى بولاتىنىڭ ارتىنان باقيلىق ساپارعا اتتانىپ كەتە باردى.
ونەردەگى داڭقتى تۇلعا ءىشى شەر مەن مۇڭعا تولىپ ءوتتى دۇنيەدەن. ارمانى كوپ ەدى. سىرتتاي جارقىلداپ جۇرگەنىمەن مۇڭدى تاعدىر يەسى ەدى شارا اپاي.
كوڭىلدە كوپ سۇراق قالىپ بارادى. قۇرمانبەك – شارا ۇرپاعىنىڭ تاعدىرى قالاي ساباقتالدى؟ مەموريالدىق-مۋزەيلىك زاتتار قايدا؟ كەيىن كەلگەن ليتۆان قىزى, كەلىن شە؟ «ءومىرىم مەنىڭ – ونەرىم» عۇمىرناماسىنىڭ ادەبي جازباسىن جاساعان ءشاربانۋ قۇماروۆا عانا جاۋاپ بەرە الاتىن شىعار بۇل سۇراقتارعا. مەمۋار وي سالدى.
ءوزى ءومىرىن دە, ونەرىن دە ارناعان الماتىدا شارا اتىندا كوشە بار ما؟ ءاي, جوق بولار! شارا اتىنداعى ۇلتتىق بي كونكۋرستارىن ۇيىمداستىرمايمىز با؟ اپامىزدان بەينەلىك تۇتاس دۇنيە قالماعان شىعار. دەگەنمەن ارحيۆتەردە ساقتالعان ۇزىك-ۇزىك لەنتالاردان ءبىر دەرەكتى فيلم جاساسا عوي, شىركىن! شارا جايىندا جازىلعان دۇنيەلەردىڭ باسىن قوسىپ ءبىر ادەمى كىتاپ شىعارسا دا ءجون بولار ەدى. شارانىڭ كوزىن كورە قالعان ءبىراز ادام قازىر دە ارامىزدا.
تۇرعان ۇيىنە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى ما؟ ۇيىندە بولعانىمدا مۋزەيگە سۇرانىپ تۇرعان تالاي ەلدىڭ تاريحي بۇيىمىن كورگەن ەدىم. ولاردىڭ تاعدىرى نەشىك؟ تاۋىپ, مۋزەيگە تاپسىرسا عوي!
اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى جانىنان سۋرەتشى-ديزاينەر امانجول نايمانباي جاساقتاعان مۋزەي قايتا جوندەۋدەن كەيىن كورىنبەيدى. ءتىپتى, قازاق ۇلتتىق كلاسسيكالىق ءبيىنىڭ باسىندا تۇرعان شاراداي تاريحي تۇلعاعا ارناپ مۋزەي اشسا دا جاراسادى عوي.
شارا – ارمانى كوپ ادام ەدى. ارماندى ادام جايىندا ايتار ارمان كوپ-اق بۇگىندە. ساناسىن دۇنيە سارعايتىپ, جان-دۇنيەسىن تۇگەل دۇنيە جاۋلاعان جاندارعا ءۇنىمىز جەتەر مە؟ ونەرلى ولمەس, ءۇمىت سونبەس دەپ ايتىپ وتىرمىز.
مەنىڭ بىلەتىنىم – شاراداي ۇلى تۇلعا ۇمىتىلمايدى. ۇلى تۇلعانى ۇمىتار بولساق – ۇلت رەتىندەگى شاراسىزدىعىمىز بولىپ شىعادى. وندا ناعىز ماسقارا! جوق, شارا ۇمىتىلمايدى. ءبىز ۇلت رەتىندە شاراسىزدىققا ۇشىرامايمىز. اسىلداردى ارداقتاۋ, ونەر قايراتكەرلەرىن قاستەرلەۋدى كۇن ءتارتىبىنە كوتەرەتىن ۋاقىت جەتتى. ناقتى ءىس-قيمىل كەرەك. قاراپ وتىرۋ – قاۋىپتى! قازاق ەلى باردا – ءسىز دە بارسىز, بيقۇدىرەت!
قايران, قازاق قىزدارى!
قۇلبەك ەرگوبەك, تۇركىستان.
