جۇرەكتەن قۇيىلعان لاعىل جىرلار

ءاربىر تىڭ تۋىندى ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزەدى. ول جانە پوەزيا الەمىنىڭ سۇلۋ سا­زى­نان سىزىلىپ جەتكەن اۋەن بولسا دەسەي­شى. ىرعاعىنان جان داۋاسى سەزىلەر مە ەكەن؟ وي قاناتتانىپ, كوڭىل كون­شىر مە؟ كوركەمدىگى قاي دەڭگەيدە؟ بۇ­رىن­عى سۇرلەۋ شيىرلانباپ پا؟ جاڭا­لى­عى نە؟ قالت باسقانى قايسى؟ وزىندىك ۇنىمەن قازاق وقىرماندارىنىڭ ىستىق ءىل­تيپاتىنا بولەنىپ جۇرگەن بەلگىلى اقىن قورعانبەك امانجولدىڭ كەزەكتى «مە­شىتتى عالام» جىر جيناعىن قولى­مىز­عا العاندا, كيمەلەپ كەتكەن ويلار لەگى وسى تەكتەس بولاتىن. اساۋ وي تەجەلمەسە, تەگەۋرىنىمەن تار­پىپ تاستايدى. جوسىقسىز بايبالام جول­دى بوگەيدى. الدىمەن سانا سارا­بى­نا سالۋ كەرەك. ول ءۇشىن جۇگىرتىپ وقۋ جەتكىلىكسىز, جۇگىنىپ, جانىپ-سۋىپ, كەيدە كىجىنىپ وقۋ كەرەك. بۇل – ۋاقىت ەنشىسىندەگى شارۋا. ساپ-ساپ كوڭىل, ساباڭا ءتۇس. وسىن­دايدا قامىتقا يلىكتىرەر ءادىس – كىتاپتىڭ ءون بويىن قىزىقتاپ قاراپ, قۇماردى ال­دارقاتۋ ەكەن. سويتتىك. ولەڭ­­دەر, پوە­ما­لار مەن باللادالار جينا­عى ال­ماتىداعى «الاتاۋ» باس­پا-پوليگرافيالىق كور­پو­را­­­تسيا­سى­نان جارىق كورىپتى. كىتاپ­تىڭ الماتى وبلىسى اكىم­دى­گى­نىڭ باعدارلاماسى بو­يىن­شا شىعارىلعانى ج­ا­نە قاداپ كور­سەتىلگەن. رۋحاني الەمى اسا باي, ناعىز زيا­لى جانا­شىر, وبلىس باسشى­سى س.ءۇم­بەتوۆتىڭ ۇلت ءمۇد­دە­سى جو­­لىن­داعى وسىناۋ ۇدە­رىسى كوڭىل توعايتادى. ءبا­رى وسىن­داي بولار ما ەدى, اكىمنىڭ, دەگىزەدى ەرىكسىز. ءجا, بۇل جول-جونەكەي­گى جەلدىرتپە سەزىم جەلپىنىسى عوي... باستاۋىندا – «ساعىنىش» ولەڭى تۇر. ادامعا ءتان ۇلى سەزىم. قاي قىرى­نان جىر­لاپتى؟ ساعىنىشسىز ءومىر تۇل ەكەن-اۋ! ساعىنباي قايتىپ جۇرمەكسىڭ. ومىردە مى­ناۋ – كۇلمەكسىڭ. ساعىنىش تا ءسابي­مەن بىرگە تۋادى ەكەن. العىر اقىن جا­را­تى­لىس سىرىن بىلايشا با­يى­تادى: «ءومىر­­­­­­گە مىنا كەلگەندە, ءورى­لىپ مەنىڭ كەۋ­دەمدە, ورنەگىن سالىپ جا­نىما, س­ا­عى­­نىش تۋدى ءبىر دەمدە», – دەۋىنەن ءومىر­گە دەگەن ءنا­رەس­تەلىك ىڭكار­لىك­تىڭ تەرەڭ ماعى­نا­سى اشى­لادى. ءفاني ەسى­گىن جاي اشپاپ­تى, سا­عىنىشپەن اشىپ­­تى. سا­عىنىپ كەلگەندى كىم جاتسىنسىن. باۋى­­رىنا قىسىپ­تى. ودان ءارى شارانادان دەمىن ارەڭ الىپ جاتىپ: «جازىلعان, ءبال­كىم, پەشەنەم: تۋا ءبىر سالا ساعىن­دىم», – دەپ ساعى­نىش­­­پەن مىنا ومىرگە الاقان جايادى. بۇل قى­زىل­شاقانىڭ تەگىن ەمەستىگى كورىنىپ تۇر. «سايا­بىر تاپپاس سالتىممەن, ساعى­نىپ ولەم – ولسەم دە» – دەۋىندە دە ءومىر­گە جاي كەلمەگەنى سەزىلىپ تۇرعان جوق پا؟! مىنە, اقىندىق استارلى وي! اقىننىڭ ءۇمىتتى ءۇنى, كەيدە بار­لى­عىپ, كەيدە كۇركىرەگەن جان داۋسى قو­عام­نىڭ قۇندىلىقتارى مەن قايشى­لىق­تارىنان سەزىم تەربەلىسىنە ۇزدىكسىز ءتۇسىپ جاتاتىن سە­كىلدى. ولەڭ دياپازو­نى كەڭ. ونىڭ بۇي­را تولقىنىندا ىزا مەن ىرزالىق, قاتى­گەز­دىك پەن قايى­رىم­دىلىق, قىنجىلىس پەن قۇمارلىق, ءتىپتى تۇسىنىستىككە يلىكپەيتىن جۇگەن­سىز­دىك ارپالىسا ويناقشىپ جات­قا­نى­مەن, ءبارىبىر قوعامنىڭ بۇگىنگى احۋالى مەن ىسسى دەمىنە قارىقپاي تۇرا الماي­دى. مىنە, وسى تۇستا اقىن جولىنىڭ قان­شا­لىقتى اۋىرلىعى سەزىلىپ, يىعىنا ار­تىلعان مىڭ باتپان جۇك ودان ارمەن مىسىن باسا تۇسەدى. بىراق ول مىسىن باس­قىز­عان با! ورتكە ورانعان ءور كەۋدە كورىك­شە قۋاتتانىپ كەتەدى. ەگەر اقىندى قىم-قۋىت قوعام تىرشىلىگىنىڭ تىنىس الۋ ءمۇم­كىندىگىمەن تەڭەسەك, راسىندا دا, ول وت اۋىزدى ورالىمدىلىعىمەن, وراق ءتىلدى شە­شەندىگىمەن ويقاستاپ شىعا كەلەدى. ج­ا­لىن­داعان جىرلارى كوپ سىر ۇققىزادى. جانە جادتا ۇستارلىق نارسە: ەگەر اقىن­نىڭ تۋعان بەسىگى مەن ءنار العان ورتاسى­نىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءسال ەسكەرمەيتىن بول­ساق, ونىڭ ويىن تولىق تۇسىنە قويۋىمىز دا ەكىتالاي. بۇل بۇلجىمايتىن زاڭ ەمەس تە شىعار. دەگەنمەن, اقىن دەمى – العاش جۇتقان اۋاسىنا اجىراعىسىز دەگەن ۇعىمدى دا ەسكەرگەن ءجون-اۋ. وسى رەتتەن كەلگەندە, كىتاپقا اتاۋى تاڭىلعان «مەشىتتى عالام» ولەڭى الۋان استارلى, كۇردەلى دۇنيە. «مەيىرىم عانا مازداعان, مەشىتتى عالام ۇيىمدە», دەپ يماندىلىق تۇنعان ورتاسىن مەڭ­زە­گەندە, اقىن ءوز شەڭبەرىنەن شىعىپ, تۇ­تاس­تاي جاھانعا يماندىلىقتىڭ وشپەس نۇرىن سەبەزگىلەگىسى كەلەدى. ءتۇڭىل­مەي­دى. تەبىرەنىسپەن تەرەڭ مانگە جەتەلەيدى. سول سەبەپتى دە: «مەشىتتى مەنىڭ عا­لا­مىم, مەن سەنى قايدان تاب­امىن؟!» دەپ كوكىرەگىن جالىنعا وراۋى تابيعي­لى­عىمەن ءتانتى ەتەدى. كوزىن اشىسىمەن ءوز ۇياسى – جۇ­ما­عىندا پەرىشتە كوڭىل پاكتىكتى سەزىنە ءوسىپ, ومىرگە كەڭ قۇلاش ۇرعاندا, كەيدە كەلەڭ­سىز­دىگىمەن كەمىرىپ كەتەتىن بۇل الما­عا­يىپ, الاڭعاسارلاۋ زاماننىڭ كۇيىگىنە نالىعان تۇستا: «اي­نالىپ مەنى تولعانار, ايقاباق جان­دار مول ەدى-اۋ. باۋىرعا بۇيرەك جالعانار, باعزىنىڭ جولى سول ەدى-اۋ» – دەپ اڭسايدى سول مەيىرلەنگەن قا­باقتى – مەشىتتى عالام مازداعىن. «باۋىر­عا بۇيرەك جالعانار» – نەتكەن تاپقىرلىق, ساتتىلىك! جالعىز باۋىر. قوس بۇيرەك. قى­سىل­تاياڭدا قوساقتالعاننان قىمبات نە بار؟ ماعىناسىنا ۇيدەي ويلار ۇيەلەپ تۇر. اسىلى, عالامنىڭ مەيىرلەنۋى – قو­عام­نىڭ بەرەكەلەنۋى عوي. پوەزيانى ءسوز سازى دەسەك, قورعان­بەك­تىڭ جۇرەگىنەن قۇيىلعان لاعىل جىر­لاردىڭ ويلىلىعى مەن ويناقىلىعىندا قۇلاققا جاعىمدى سارىن ەسەدى. جان-دۇنيەنى ەلجىرەتەتىن ەجەلگى مۋزا قۇدىرەتى بار بولمىستى بيلەپ الادى. ءتىپتى قانى تامشىلاعان جارادار جۇرەكتىڭ جالعىز شيپاسى – ماحاببات ءۋىلىن قۇلاق تۇبىنە سىزىلتىپ قويعاندا, ءتاتتى دە ساۋمال ءسوز­دەردەن ادام تۇگىلى, تىرشىلىك بىتكەن ءدۇر ەتىپ سەرپىلەر, قۇمارلىققا ماس بولار. ەندەشە, مىنا سىرلى الەمنىڭ جۇمبا­عى­نا بىرگە جۇبانىڭىزشى: «جاپىرىپ شال­عىن كوگالىن, ماحاببات توسەك سالعانداي», «شاپاقتاي كەشكى قىزارعان... كولەڭكە – كۇنا ۇزارعان», «قولىمنان كەلە مە دەپ قورقا بەرەم, قوندىرماۋ قاباعىڭا ءبىر مىسقال مۇڭ», «جالپاعىنان جالعاندى باسقان, قۋاتى قايدا كوكتەمنىڭ. قۋا­نى­شىمنىڭ كۇلكىسى قاشقان, كەزەڭگە قالاي جەتكەنمىن؟!» مۇڭ, زار, ساعىنىش استاسا كەلە وي تەربەيدى. ولەڭ – ءسوزدىڭ يشاراسى يىرىمىنە تارتادى... وسىلايشا سەزىمنىڭ دە ءيىن قاندىرۋعا بولادى ەكەن... «ولەڭدە بەرگەن ۋادەمدى, ومىردە بۇ­زىپ قويمايىن», – دەپ اقىننىڭ ءوزى ايت­پاقشى, ول وسىناۋ شىعارماشىلىق ۇزاق تا ءساتتى جولىندا انتىنا ادالدىق قال­پى­نان اينىماي كەلە جاتقان بىرەگەي دا­رىن يەسى. ونىڭ تولعانىسىنان تۋعان ءبىر­قاتار پورترەتتىك ولەڭدەر كىتاپتىڭ اجا­رىن اشىپ, مازمۇنىن بايىتىپ تۇر­عانداي. وعان ءدا­لە­لىمىز – «ماعجان مۇ­ڭى» ( م. جۇما­باەۆ), «ءسا­كەنىم – شەرىم» (س. سەيفۋللين), «حاميت تاعى» (ح. ەر­عا­ليەۆ), «ەستاي مىر­زا­ح­مەتوۆ», «ماق­تاي – مارشال» (م.ساعديەۆ), «قاسيەت قا­زىعى» (ب.جانعالوۆ) تۋىندى­لارى تىڭ ورنەكپەن, شىندىق شىراعىمەن جا­زىل­عان. بۇكپەسىز اقيقات– ايتار ويىنىڭ تامىزىعىنا اينالعان. ادامنان جاسىر­عان­دى تاريحتان بۇركەمەلەي المايسىز. اقىن بۇل ولەڭدەرىندە نازىك ليريكادان گورى باتىل پافوستى تەگەۋرىندى تەڭەۋ­لەرىنە ەرىك بەرەدى. ءسويتىپ, قوعام دا­مۋىن­داعى يدەيا­لار قاقتىعىسىنىڭ بيلىكتىك باسىمدىق­تارى­نا بۇرىنعىسىنشا يلىگە بەرمەي, تاريح تارازىسىنا ماڭگى­لىك تاتىرلىق تابارىك تارتادى. ءسوزى­مىز­دىڭ دالەلى مىناداي – ماع­جان­عا قاتىس­تىسىن الساق: «مەن ماع­جان­نىڭ مۇڭى­مە­نەن ۋانام, ماعجان مۇڭى بولعانىنا قۋانام. ماعجان-رۋحپەن كوك ءبورى بوپ قايتادان, تۇرانىمدا كوك تۇرىك بوپ تۋا الام». تاۋەلسىزدىك تاڭى اتپاسا, اقىن ويى وسىنداي بەينەلى, بەدەرلى سوزبەن سۋ­رەت سالماعان بولار ەدى-اۋ. نەمەسە, «ماع­­جان­دايىن ۇرانشىسى بولماسا, ۇرپاعىنا ايتار ەدى ەل نەسىن», دەپ ۇلى اقىن­نىڭ باعا­سىن اسىرۋى دا قور­عانبەكتىڭ ازا­مات­تىق ءارى ومىرلىك كرەدو­سى­نا ۇستانىمىنىڭ مىعىم­دى­عىن ايعاقتايدى. اششى شىندىق زاپىران قۇستىرادى. امال نەشىك, اقىن جاسقانبايدى. بەزەنگەن ءتىلى بەزگەكتەي قاريدى. تاريح ال­دىن­دا بۇلاڭ مىنەزدەن ادا. ويتپەسە: «ارمان ەمەس, تاجالدان, شەر ساكەننىڭ ءول­گەنى. سول وكىنىش, سول ارمان – سۇم دۇش­پان­عا سەن­گەنى», – دەپ كەسىپ تۇسەر مە ەدى؟ سويتە تۇرا حالىق پەن اقىن اراسىنا ارا­اعا­يىندىق جاساۋدى پارىزىم دەپ بىلگەن قورعانبەك: «... حالقى بىراق پەرزەنتىن, قال­دىرار ما قاپادا؟! ءسانىن بەر دەپ ءسا­كەن­نىڭ, اينالدى اق باتاعا», دەپ ءبىرتۋار ۇلدىڭ ۇرانشىسىنا اينالىپ كەتەدى. ءبارى­بىر شىندىق بەتى – ارشىعان جۇ­مىرت­قاداي عوي... ويعا ەرەسەن كۇش سا­لىپ قاي­تە­مىز. اقىن ىرقىنا كونەمىز دە... ابىز اقىن حاميت ەرعاليەۆ كوكشە­تاۋ­عا كەلگەن ءبىر ساپارىندا زەرەندى كولى­نىڭ جاعاسىنداعى تابيعات-شەبەر جاساعان تاقتالى تۇيە تاسقا قونجيىپ ءبىر وتى­رىپ, دەم السا كەرەك. سودان ول تاس «حاميت تا­عى» دەپ اتالىپ كەتىپتى. وكى­نىشكە قاراي, بۇگىندە بۇل جايتتان جۇرتتىڭ كوبى بەيحابار. سونى ەسكە سال­عىسى كەلگەن اقىن «حاميت تاعى» دەگەن ولەڭىندە: «حا­ميتتىڭ تا­عى – جىر تاعى, كوكشەگە كەل­سەڭ كورگەي­سىڭ. كەلەشەك جىردىڭ ۇر­پاعى, ۇمىت­پاي سالەم بەر­گەي­سىڭ», دەپ زەيىن اۋ­دارادى. جالپى, دارا تۇلعالاردى ءدا­رىپ­تەپ, ەستە قال­دىرۋ­دىڭ دايەكتى مىسال­دارى ەلىمىزدە تاۋەل­سىزدىك العان جىل­دار­دان بەرى بەرىك ورنى­عا باستاعان سىڭايلى. بۇل جاقسى ءۇردىس. كەشەگىنى اسپەتتەۋ كەلە­شەك­تىڭ شى­را­يىن شىعارادى. ۇرپاق سا­باق­تاستىعى ۇران­نان كورى ۇرىمتال, ۇلا­عاتتى ناقتى ىستەرمەن ۇعىنىقتى بولماق. زەردەگە ىلىككەن زەرلى ناقىش, اسىرەسە, ول پوەزيا تىلىمەن بە­دەرلەنسە, رۋحاني مول ولجالى كۇيىندە كەۋ­دەنىڭ كۇمبىر سىڭ­عىرىنا اينالماق. وسىنى جەتە سەزىنەتىن اقىن تاريحي تۇل­عا­لار­عا قاتىستى جىر توك­كەندە, قازاق جەرى­نىڭ قاسيەتتى اتاۋ­لارى­نىڭ سىرىن اشىپ, كوركەمدىكپەن جاد­قا قۇيىپ وتىرادى. وسى جيناقتا دا سونداي ىلكىمدىلىك باسىم ەكەن. بۇل, ارينە, كىتاپتىڭ تانىمدىق سالماعىن سىندار­لى ەتپەك. ياعني, اقىن ولجاسى. ءبىر سۇيسىنەرلىگى سول, ق.امانجولدىڭ ءسال ءبىر ەلەۋسىزدەۋ كورىنىستەن وقيعالى وي تۇيىندەپ, وقىرماندارىن كەسەكتى كور­كەم دۇنيەمەن تابىسقانداي اسەرگە بولەۋى – تالانت قىرىنىڭ قارىمدىلىق بەلگىسى ىسپەتتى. ءسوزىمىزدىڭ دالەلى – «ايۋ تۋرالى پىكىرتالاس» جانە «زووباقتاعى ايۋلار» دەپ اتا­لا­تىن سيۋجەتتى ەكى ولەڭ. ءتىپتى ەكەۋى دە باللا­دانىڭ جۇگىن كوتەرىپ تۇر. ال­عاش­قى­س­ىندا, جازۋشى اسقار ال­تاي­دىڭ «اسپەت­تەپ بۇ­لاي جىر قىلعا­نىڭىز, التايدىڭ ايۋى شى­عار, كوكشەدە ايۋ بولىپ پا ەكەن ءوزى؟» – دەپ ءازىل تاس­تاۋىنان اقىن شامىر­قا­نىپ, شا­بى­تىنا مىنەدى. شىندىق شيىر­شىق اتادى. الاش­تىڭ تۋىن تىكتەگەن ارىس­تاردان قال­عان قۇت-مەكەندە «كوكشەدە ايۋ جوق دەگەن, كوك­ەزۋ قايدان شىقتى ەكەن؟» – دەپ ازىلىمەن استارلاپ ويىن جەتكىزۋگە بەكىنگەن اقىن «ابىلاي ورداسىن تىككەندە ايۋىڭ تۇر­ماق ارىستانىڭ دا ءورىپ جۇرگەن» دەگەن سىڭايدا جەلدىرتىپ الىپ: «جول­با­رىس جورىتقان جو­نىمدى, قورسىلداپ دو­ڭىز باسسا دا, تورۋىل قاپتاپ جولىمدى, با­سىم­نان دۇشپان اسسا دا...», – دەپ كە­ڭەس­تىك ءداۋىردىڭ كەم­باعال كەزەڭدەرىنىڭ كەسا­پات­تارىن مەڭ­زەي كەلە سوناۋ الما­عا­يىپ زاماننىڭ الىپ­تارى حان كەنە, بي قاناي, اقان سەرىلەردەن تومەن سىرعىپ, ماعجان, مالىك, ساكەن سەرى, قاسىم, ورال­حان, قالي­حان­دى قۇشاعىنا وراپ, اس­قار­دى دا قون­جىقتان وسكەن ايۋسىڭ دەي كەلە, وعان بى­لاي­شا ناز تاستايدى: «اسقارجان, بىزگە ءبارى ورتاق: التايدىڭ ايۋ­لارى دا, كوك­شە­نىڭ كوكجالدارى دا, ارىس­تار ارماندارى دا...» ءيا, ءبارى ورتاق... سول ورتاق قۇندى­لىق­تاردى اق­پە­يىل اقىن قور­عان­بەك مون­شاق­تاي ءمول­دى­رەتىپ, مويى­نى­ڭىزعا القا ەتىپ تاعادى. قانداي اسەم مون­شاق, جىلت-جىلت ەتىپ, كوز سۋىرادى. الماس­تىڭ ءوزىن­دەي ەكەن, اقىننىڭ سوزىندەي ەكەن. دەمەك, بۇل ولەڭ جاي ەمەس, مازمۇنعا باي ولەڭ ەكەن. جانە دە يدەيالىق تەرەڭ­دىگى­مەن جول نۇسقايتىن سيقىرلى ءسوز ساراسى بوپ شى­عىپتى. بارەكەلدى, ابزال اقىن, تابى­سىڭمەن! ەكىنشىسى – «زووباقتاعى ايۋلار» ولەڭى دەدىك قوي. مۇنىڭ سيۋجەتى دە تو­سىن وقيعاعا قۇرىلعان. ماسكەۋ زوو­با­عى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى زەرتتەۋ ماقساتىمەن, ءبىر توپ ايۋدى ەركىندىكتە قورەگىن تاۋىپ, كۇن كورە الار ما ەكەن دەپ, ورمانعا بو­ساتىپ جىبەرەدى. ولار ءتىپتى اڭقاۋ ەكەن, جابايى قانداس­تارىنىڭ جەيتىن جەمىس-جيدەگىن تەرىپ تالعاي الماي, باياعى تور­داعى ادەتىمەن قوس الاقان­دارىن جا­يىپ, باستارىن يزەكتەتىپ, اۋىزدارىن اشا بەرەدى. تىلىنە ءتاتتى ءۇيىرت­كەن ادامداردىڭ قيمىلىنا ابدەن كوندىگىپ كەتكەن عوي. ءوز بەتتەرىنشە ەش امالعا بار­مايدى. جۇرت ايۋلار بوساپ كەتىپتى, قى­رىپ تاستايدى عوي دەپ, دۇرلىگەدى, جەدەل قارۋلى كۇش­تەر شاقىرىلادى. ال اڭقاۋ ايۋلار تىسكە باسار مول جەمىستىڭ ورتاسىندا قوس قو­لىن جايىپ, دامەتىپ تۇرادى. ارانى ءۇشىن ادامداردى تارپا باس سالىپ, قى­زىل-جوسا قان قىلۋ قاپەرلەرىنە دە كىرمەيدى... وسى تۇستا اقىن: «جاپىرىپ, جاي­پاپ ءدۇ­لەي كۇش, قايتەر ەك سالسا قىرعىندى. بىلمەيدى كەيبىر كۇنكورگىش, ىزەتتىلىكتى دە بۇل قۇر­لى», – دەپ ساناعا ءتۇرلى وي سالادى. قورعانبەكتىڭ جۇرەگىندە قورىتىلعان جىر قورعاسىنىن كادىمگى بالا كۇنگى بار­ماعىمىزدىڭ اراسىنا قىسىپ, كوز­دە­گە­نى­مىزگە ءدوپ تيگىزەتىن ساقاعا قۇيىپ السا عوي, مەرگەندىكتىڭ كوكەسىن كورسەتەر ەدىك-اۋ. ال مىنا سونداي ساقامىز ويىمىزعا سال­­ماقتى وي قوسۋىمەن دارالانادى. وسىن­­­دايدا مى­ناداي تۇيسىك سانانى شار­­­لايدى. ەگەر اقىن سەزگەندەرىن ەلەستەتىپ, ويىنىڭ دۇرىس­تى­عىن اقىل ەلەگىنەن وتكىزە السا, سودان سوڭ شابىتتان تۋ­عان سىرلى ويلار سويلەم بوپ ورىلگەنگە دەيىن وي باستاپقى كۇيىندە ساق­تال­سا, بۇل شىعارما ۇزاق ۋاقىت وقىلاتىن بو­لا­دى دەگەن تۇجىرىم بار. ولاي بولما­عان جاعدايدا, ولەڭ دەپ ۇسىنعانىمىز اسىل تاستىڭ جەز جۇزىكتەن نەمەسە كومىر­مەن ويۋ­لاعان الماستان ايىر­ماشىلىعى بولماي­تىن سەكىلدى... قورعانبەك پوەزيا­سىنا وسى تالاپ تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, ونىڭ جۇرەگىنەن جارىپ شىققان جىر دەستەلەرى  كوزدىڭ جاۋىن الادى, جۇرەكتىڭ نازىك تە بەرىك قىلىن شەرتەدى. ومىرگە قۇمارلان­دىرا­دى, ىڭكارلىكتى ەسەلەيدى. ماحاببات مۇڭى­نىڭ وزىنەن ءتاتتى ءلاززات سورعىزادى. قىس­قا­سى, ءومىردىڭ قۋانىشى مەن قايعى­سىن ءدال­مە-ءدال بەزبەندەۋ ارقىلى قاتە باس­قاندى تۇزەتەدى, دۇرىس جولداعىنى قۇل­­شىن­دىرا­دى. ءومىر احۋالىنا اقىندىق سەپتەسۋ دەگەن وسى بولار. وسى ايتقاندارىمىزدىڭ ايعاعى – «شوشالا تاس» باللاداسى. اقىن قيالى عا­جايىپ ەرتەگى ىسپەتتى وقيعانى عاشىق­تىق پەيىلدىڭ اق تۋىنداي ەتىپ الىپ, ماڭگىلىك جەلبىرەتەدى. اعايىن-تۋىستان پانا تابا المايتىنىن سەزگەن ەكى عاشىق ءبىر تۇندە شالعاي شەپكە زىتا جونەلەدى. قۋعىنشىلار سوڭىنا تۇسەدى. «عاشىق­تار­دى اق وتاۋ قۇشاعىنا الىپتى, قۇدى­رەتتىڭ كۇشىمەن تاس بوپ قاتىپ قالىپتى. قيامەتتەن قۇتقارىپ عاشىقتاردان باتا العان, سودان بەرى اق وتاۋ شوشالا تاس اتالعان», دەپ اقىن رياسىز اق ماحاب­بات­قا پانا بولعان شوشالا تاستىڭ دا ءجۇ­رەگى ءيىپ, جىبىگەنىن جان كۇيزەلىسىمەن بايان ەتەدى. تازا سۇيىسپەنشىلىككە قاتەر جوق ەكەن! نەمەسە جىر تىلىنە ىلىككەن مىنا وقيعانى الايىقشى. كوركىنىڭ كەمىستىگى ءۇشىن قىزىن اتاستىرۋدان اينى­عان بولاشاق قايىن اتاسىنا اكەسىنىڭ ادەيى جىبەرىپ: «نە باۋىزداپ كەل, نە باۋىزدالىپ قال» دەپ بەرگەن الماس پى­شاعىن بولاشاق كۇيەۋ: «سالىڭىز ما­عان پىشاقتى», – دەپ بۇيىرعاندا, قا­يىن ەنەسى ەكەۋىن دە رايىنان قايتا­رىپ, اقىر سوڭىندا قىزىن ايەلدىككە الىپ كەتە بارىپتى. بۇل ءافسانا-قيسسا «شاقانتاي باتىردىڭ قۇدالىعى» دەپ اتالادى. مۇنداعى ءتۇيىنىمىز – اقىن سەزىمىنىڭ اقىل ەلەگىنەن ءساتتى وتكىزىلۋى. ەستىپ, بىلمەگەن قاتال وقيعانى سالقىن سابىرعا جەڭدىرىپ, ۇستەمدىك جىرىن شىنايىلىقپەن ادىپتەي ءبىلۋى ەدى. مىنە, شەبەرلىك سىرىن ادىلدىكتەن ىزدەۋدىڭ اقيقاتى وسىندا جاتىر ەكەن. قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ كور­نەكتى وكىلدەرىنىڭ ساناتىنا سەنىممەن قوسۋعا بولاتىن قورعانبەك امانجول ەل تاۋەلسىزدىگى تاقىرىبىن جىرلاۋدا ءوزىن­دىك قولتاڭباسى بار تالعامپاز اقىن ەكەندىگىن مويىنداتىپ ۇلگەردى. وسى ون توعىز جىل ىشىندە ونىڭ قالامىنان تۋىنداعان شىعارمالاردا تاۋەلسىزدىك شاپاعاتى التىن شۋاق بولىپ توگىلىپ كەلەدى. وڭايدىڭ وڭعاق, قيىننىڭ قىم­بات بولاتىنى سەكىلدى, اقىن ۇنەمى تىڭ ىزدەنىسىمەن, جالىق­پايتىن جانقيار­لى­عىمەن, ازاپتى ەڭبەكشىلدىگىمەن قۋان­تۋدا. تاۋەل­سىز­دىك – سان قىرلى تولعا­نىس, قوز­عا­لىس تەتىگىندەي اسا كۇردەلى تا­قىرىپ. ءبىر دەمدە ىستىق سەزىممەن قان قىزدى­رىپ, وي ويناتىپ جىرلاي سالۋعا كەلمەس. ءمانى مەن مازمۇنى, ساپاسى مەن ساراب­دال­دى­عى ايقىن بەدەرلەنۋى ءۇشىن اقىن ءوز جانىن جەگىدەي جەمەي ءدا­نەڭە ونبەيدى. ال قورعان­بەك­تىڭ اقىندىق بولمى­سىنان ونداي جانكەشتىلىك مىنەز ابدەن باي­قا­لا­دى. ەگىلمەي, ەزىلمەي, ەرىنبەي – دانەڭە ونبەيدى. وزىنەن ازا­مات­تى­عى, كوزىنەن اقىلدىلى­عى, ءسوزى­نەن وقىرمان­دارىنا قاجەتتىلىگى سەزىلىپ تۇراتىن جاسامپاز اقىننىڭ كەزەكتى اس­قا­رالى شىڭعا شىققا­نىن كۇتىپ ءجۇر­گەنبىز. ەندى سول اسۋ­عا كوتەرىلگەنىن كو­رىپ, كوڭى­لى­مىز­دى كونشىتتىك. ءتانتى ەتكەن جىر بيىكتىگى – «قاناي – ابىلاي» پوەماسى ەدى. بۇل پوەما – وسى كىتاپتىڭ ال­تىن قازىعى ىسپەتتى. ەپيگرافقا الىنعان ماعجاننىڭ: «تۋ باستا ابىلايدى حان كوتەرگەن, قام­قورى قاراۋىلدىڭ شەشەن قا­ناي», – دەگەن وتكىر دە شىنشىل ءسوزى ءجۇ­رەككە قاشاپ جازىل­عان­داي ەكەن. قاناي – تاريحي تۇلعا. ءى.ەسەن­بەرليننىڭ «كوش­­پەن­دىلەر» تري­لو­گياسىنىڭ «جان­تالاس» رو­ما­نىن­دا قىتاي اسكەرىمەن شايقاستىڭ ءبىر ءساتى بىلايشا سۋرەتتەلگەن. «ابى­لاي تۇر­عان قىزەمشەك بيىك شوقىنىڭ باسىنان كوز جەتەتىن ادىر-قىرقا بەتتەرى تەگىس كورى­نەدى. ونىڭ قاسىندا قا­زىر ءتورت-اق ادام بار: قاناي, بەكبولات, تاتىقارا جانە سى­رىمبەت باتىر. وزگە باتىر­لار­دىڭ ءبارى دە مايدان دالا­سىندا...» ەندى قورعانبەكتىڭ: «حال­قى­نا تۋعىزباققا كۇن مەن ايىن, كوتەرىپ اق كيىزگە ابىلايىن, الاشقا التىن زامان ورناتىسقان, داري­عا, ۇمىت­سىن كىم بي قانايىن!؟» – دەپ قورعا­سىن­داي سالماقتى ويىنان ۇتىرىل­عان دەرەككە قانىققاندا, قاناي بابانىڭ تاريحي ميسسياسى ودان ارمەن تۇعىر­لانىپ, اس­قاقتاي تۇسەدى. حالىق نە ايتسا دا ءدوپ ايتادى. اقىن دانەكەر­لى­گىنەن مى­نانى بىلەمىز: «قالىڭ قول جەر قايىسىپ دا­بىلداعان, جاقىن-اۋ ءدۇبىر­لەت­كەن سا­رىن ماعان. ماڭگىلىك بەسىكتە دە قاناي-ابى­لاي, داريعا, قاتار جاتىپ دامىل­دا­عان». ءيا, ەكى الىپتىڭ دا مۇردەسى تۇركى­ستاندا جەرلەنگەن. پوەمانىڭ: «اسۋ­دا الماعا­يىپ قورعالاماي, الا­شىم, اسا بەر­گەي العا قاراي. اسقارعا ابىلايدى ورلەت­­كەن­دەي, قامكوڭىل قا­زاعىڭدى قولدا, قاناي!» دەپ ءور داۋى­سپەن شيرىعا ءتۇيىن­دەلۋى ءبۇ­گىنگى ازات­تىقتىڭ تاعدىرىنا مى­عىم بولۋ­دى ءار جۇرەككە ۇعىندىرا جەتكىزگەندەي مە! مىنە, ۇزدىك تۋىندىنىڭ تۋرا دا توتە ءمانى وسىلايشا ۇلتشىل ۇلان­دى سەلت ەتكىزىپ, ۇيقىسىنان وياتار­لىق­تاي جوي­قىن لەپپەن ءورىلىپتى. ءيا, تاۋەل­سىزدىك جاننان قىمبات! ونى جاقىن­داتقاندار اردان قىمبات! سونى كوركەم سوزبەن, سيقىرلى سازبەن مۇسىندەي بىلگەن اقىن­نىڭ اقىلى سۇلۋ-سىمبات! بۇل پوە­ما­­نىڭ ومىرشەڭدىگى دە وسىنداي قاسيەت­تەرى­مەن دارالانىپ تۇر­ماق. اتالمىش پوەمانى قازاق پوە­زيا­سىنا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس دەپ باعالاۋعا ابدەن بولماق. ... تالانت سان قىرىمەن تامسان­دىرا­دى. قورعانبەك تالانتى دا سونداي دارا­لىعىمەن سۇيسىنتەدى. ونىڭ «زەرەندى قارا­عايلارى», «ءبىرالى-داستان», «سابات» جىر كىتاپتارى وقىرمان ءجۇ­رە­گىن باۋرا­عان كەلىستى دۇنيەلەر. سون­داي-اق «عيبرات پەن زۇلمات», «ءبىرجان بۇرمالارى» جي­ناق­تارىنا توپتال­عان تولعامدار ونىڭ دە­رەك­تى, كوركەم پروزا­داعى شالىمدى قا­دامىنا كۋالىك ەتكەندەي. ال اۋدارما سالاسىنداعى ىزدەنىستەرى مەن ناتيجەلەرى ءوز الدىنا اڭگى­مە ارقاۋى بولارلىق. بەساسپاپ دا­رىن­نىڭ دارا باعىتى ەلەڭ­دە­تىپ, قى­زىق­تىرا تۇسەدى. «اقىن ورنى – قالامى قانداي بيىككە كوتەرىپ شىعارسا, سول جەردە. ونداي ورىن اسىرەسە, بيىكتە كوپ», دەگەن ەكەن ع. ءمۇ­­سىرەپوۆ. سونداي كوپ ورىنعا ءبارى ەمەس, بىرەگەيلەر عانا كوتەرىلىپ جاي­عاساتىنى ءومىر­­دەن تاعى بەلگىلى جايت. كەز كەلگەنى شىرقاۋعا قاناتى تالماي جەتىپ, قوناق­تاي المايدى عوي. بۇل رەتتە قورعان­بەك­تىڭ ءال­دى دە الەۋەتتى قوس قاناتىنا سەنەمىز... «ولە­ڭىم­­دەگى ءورتىم­دى, ءوشىرىپ, ءسىرا, ال­مايىن», – دەپ ءوزى كيەلى مۋزانىڭ ال­دىندا سەرتتەسكەن ول, «ءومىرىم ورگە ءور­مە­لەر, ولەڭىم بولار ومىردەي», – دەپ ءۇمىت ەتەدى. جاراتىلى­سى­نان جالعىز اقىن­عا جاقتاس كىم؟ ارينە, حالىق. ەندەشە, كوپ قولداۋى – قاناعاتتى ءىستىڭ تول­عاۋى دەسەك, قور­عان­بەكتىڭ جىر-شابى­تى­نا توياتتاي بەرەرمىز, ءالى! قايسار ءالىم.