ءبىلىم, بىلىگى مىقتى مۇعالىمدى قالاي قالىپتاستىرامىز؟

الەمدە بۇگىندە ءتورت مىڭنان استام ماماندىق بار دەپ ەسەپتەلەدى. بىراق, قانداي قو­عام, قانداي زاماناۋي وزگەرىستەر بولماسىن, ءبىلىم سالاسىندا مۇعالىم شەشۋشى تۇل­عا بولىپ قالا بەرەتىنى داۋسىز. سەبەبى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا ەرەكشە ءمان بەردى. سوڭعى جىلدارى ءبىلىم ساپاسىنا, زيات­كەرلىك, يننوۆاتسيالىق ءىس-ارەكەتكە بەت­ الۋمەن قاتار, مەكتەپتەردى جاس مۇعالىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى وتكىر بولا باستادى. بۇگىندە مۇعالىمدەردى كوللەدجدەر, پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتار, ۋنيۆەرسيتەتتەر كوپتەپ دايىنداۋدا. الايدا, مۇعالىمدەر سوندا دا جەتىسپەيدى. مەكتەپكە بارۋعا ۇمتىلىس بار, سونىمەن قاتار, مەكتەپتەن كەتۋ دە ءجيى كەزدەسەدى. وسىعان بايلانىستى كاسىبي ءبىلىم جۇيەسىندە مۇعالىمدەردى دايىنداۋ كۇردەلى ماسەلە بولىپ وتىر. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدار­لاماسى دا بۇل ماسەلەنى تولىق شەشپەسە دە, مەكتەپكە جاس مۇعالىمدەردىڭ بارۋىنا از دا بولسا جول اشتى. بىراق, ەندى ايەلدەر زەينەتكە 63 جاستا شىعاتىن بولسا, ال ولار مۇعالىمدەردىڭ 80 پايىزدان استامىن قۇراسا, جاستارعا اۋىلدىق مەكتەپتەردە جۇمىس تابۋ قيىندايدى, الەۋمەتتىك جاعداي كۇردەلەنەدى. سوندىقتان, بۇگىنگى پەداگوگيكالىق باعىتتاعى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن كاسىبي باعىتى, قۇندىلىقتار تاڭداۋى, باسىمدىق مۇددەلەرى تەوريالىق جانە پراكتيكالىق جاعىنان اسا ماڭىزدى بولاتىندىعى بەلگىلى. اسىرەسە, بولاشاق مۇعالىمدەردى تاربيەلەۋ پەداگوگيكالىق پراكتيكاسىز ىسكە اسپايتىندىعى بەل­­گىلى. ستۋدەنت كاسىبي قىزمەتكە ارالاسىپ, قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلگەندە عا­نا شىڭدالادى. ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن باي­قاي­دى, تەكسەرەدى, مۇعالىم ماماندىعىنا جا­رام­دىلىعىن زەردەلەيدى. سەبەبى, مۇعالىم ماماندىعىنا تەك وقۋلىقپەن, نە دارىسپەن عانا ۇيرەتۋ مۇمكىن ەمەس. پەداگوگيكالىق پراكتيكا – ستۋدەنتتەر ءۇشىن مۇعالىم ماماندىعىن يگە­رۋ جولىنداعى كۇردەلى دە جاۋاپتى كەزەڭ. ستۋدەنت پراكتيكا بارىسىندا ەكى بىردەي قىزمەت اتقارادى: ءبىر جاعىنان, ءالى دە ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن ءبىلىم الۋشى نەمەسە وبەكت, ال, ەكىنشى جاعىنان, مۇعالىم, پەداگوگ, كاسىبي ءبىلىمى بار سۋبەكت. وركەنيەتتى ەلدەر دە پراكتيكاعا باسىمىراق ءمان بەرەدى. ماسەلەن, پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» ستيپەن­دياسىنىڭ يەگەرى, جاپونيا­داعى توكاي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءىV-كۋرس ستۋدەنتى ساۋلە جولداياقوۆا: «...جاپونيادا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە ەرەكشە. جاپوندىقتار تەوريادان گورى تاجىريبەگە كوپ كوڭىل بولەدى. بارلىعىن ءىس جۇزىندە ىستەپ, ءوز كوزىڭمەن كورگەنىڭ جادىڭدا جاقسى ساقتالادى. قابىلداۋعا وڭاي, تۇسىنىكتى. ءتۇرلى ەكسپەريمەنتتەر بولادى. ساباق دەپ اۋديتوريادا قامالىپ وتىرمايسىڭ. تاۋعا دا شىعاسىڭ, تەڭىز جاعالاۋىنا دا باراسىڭ. ءسويتىپ, سونداعى ءتىرشى­لىكپەن جاقىنىراق تانىساسىڭ. مىسالى, حوككايدو دەگەن سولتۇستىك ارالعا اپاردى. بارلىعىن ۋنيۆەرسيتەت ۇيىمداستىردى. سول ايماقتىڭ ەرەكشەلىگىمەن, تابيعاتىمەن تانىسىپ, ايماقتا قانداي ەكولوگيالىق پروبلەما بار, ونى شەشۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنى تۋرالى جوبالار دايىندادىق. وقۋ ءۇردىسى ءارى قىزىقتى, ءارى پايدالى», – دەگەن ەدى. ستۋدەنتتىك كەزەڭ ساپالى ءبىلىمنىڭ, مىنەز­دىڭ قالىپتاساتىن كەزەڭى, كاسىبي سانا, ءوزىن مۇعا­لىم رەتىندە سەزىنۋ وسى كەزدە باستالادى. پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىندا وقي جۇرە ستۋدەنتتىڭ كاسىبي جوسپارى, وي-نيەتى ناقتىلانادى. كوپ نارسەنى قايتادان وي ەلەگىنەن وتكىزەدى. اسىرەسە, ءبىرىنشى كۋرس پەن سوڭعى كۋرستا ماماندىق تاڭداۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. كوپتەگەن زەرتتەۋلەر ستۋدەنت­تەردىڭ كاسىبي باعدارىنا جوعارى وقۋ ورنىنان العان ءبىلىم ساپاسىنىڭ اسەر ەتەتىنىنە نازار اۋدارادى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەرگەن بىلىمىنە ستۋدەنتتەر قاناعاتتانباسا, وقىتۋشىلار پەداگوگتىڭ شىنايى ۇلگىسىن كورسەتە الماسا, ول ستۋدەنتتىڭ مۇعالىم بولۋى كۇماندى. ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم ساپاسى جوعارى بولسا, وقۋ بارىسىندا بولاشاق مۇعالىمدەردىڭ ماڭىزدى كاسىبي داع­دىسى, ەرەكشەلىكتەرى ايقىندالىپ قانا قويماي, پەداگوگيكالىق قىزمەتكە قىزىعۋشىلىعى قا­لى­پ­تاسادى, باعىت-باعدارى ىسىلادى, جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋ مەن ولاردى تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنەدى, جاۋاپ­كەرشىلىك سەزىمى دە ويانادى. جاس ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم بەرۋ – قازىرگى كۇن تارتىبىندە تۇرعان ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلەنى تەك ىسكەر, ساۋاتتى, ءبىلىمدى ماماندار عانا جۇزەگە اسىرا الادى. ساپالى ءبىلىم بەرۋگە بىردەن-ءبىر ىقپال ەتىپ, باقىلاۋعا الىپ وتىرۋ مەكتەپ باسشىلارىنا تىكەلەي بايلانىستى. سول سەبەپتەن, مەكتەپتە ساپالى ءبىلىمدى قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن-ءبىر تۇلعا – مەكتەپ باسشىلارى. ول وقۋ-تاربيە جۇمىستارىنداعى ناقتى عىلىمي ىزدەنىستەردى, ءبىلىم بەرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ءادىس-تاسىلدەرىن ايقىنداپ الۋى قاجەت. باسقارۋ ءىسىن دە جاڭارتىپ, جاريالى, ۇجىمدىق باسقارۋ تاسىلىنە كوشۋ جونىندەگى باستامالارىن كورسەتە بىلۋگە ءتيىستى. ساپالى ءبىلىم بەرۋدىڭ كەلەسى ءبىر باعىتى – ءار ۇستاز ءوزى ساباق بەرىپ جۇرگەن سىنىپتارىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن شىعار­مالار مەن ەرەجەلەردىڭ كەمىندە 80-90 پايىزىن وتە جوعارى دەڭگەيدە ءبىلىپ, ساباق وتكىزۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ادىستەرىن تاڭداپ الىپ, ءبىلىم-بىلىكتىلىگىن, كاسىبي شەبەرلىگىن, تىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسىن كورسەتۋگە ءتيىستى. وقۋلىقتىڭ شەڭبەرىنەن شىعا الماي, جالاڭ دايىندىقپەن تياناقتى, ساپالى ءبىلىم بەرۋ مۇمكىن ەمەس. قانداي ساباق وتكىزسە دە ديداكتيكالىق زاڭدىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, جاڭا ساباققا كىرىسۋ – ەڭ ءتيىمدى جول ەكەندىگى بەلگىلى. مەكتەپ وقۋشىلارىنا ساپالى ءبىلىم بەرۋ – 5-6-7-سىنىپتاردا بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى, وسى سىنىپتاردا نەگىزگى پاندەردىڭ تەوريالىق ماتەريالدارىنىڭ العى شارتتارى وتكىزىلە باستايدى. سوندىقتان, وسى سىنىپتارعا مەكتەپتىڭ ەڭ شىڭدالعان, ءبىلىمدى, تاجىريبەلى ۇستازدارى ساباق بەرگەنى ءجون. مەكتەپىشىلىك تەكسەرۋدى وسى سىنىپتاردا كۇن سايىن جۇرگىزۋ قاجەت. جاسىراتىنى جوق, اتالعان سىنىپتاردى ءبىلىم-بىلىكتىلىگى تومەن, كاسىبي شەبەرلىگى ءالى شىڭدالماعان, «كۇلشەلى بالا سۇيۋگە جاقسى» دەگەندەي, كەز كەلگەن ۇستاز­عا بەرە سالۋ قاتەلىككە ۇرىندىرادى. قازىر جو­عارى سىنىپتاردا وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمسىز, ساۋاتسىز بولۋى, 5,6,7-سىنىپتاردا ساپالى ءبىلىم بەرىلمەگەننىڭ سالدارى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بىلىكتى مۇعالىم مەن ساپالى ءبىلىمنىڭ قالىپ­تاسۋىنا الەۋمەتتىك ورتانىڭ دا بەلگىلى ءبىر ءدا­رەجەدە اسەرى بار. سەبەبى, بۇگىنگى مەكتەپ – ءبىلى­مى, تاجىريبەسى ءار ءتۇرلى, ەڭبەكاقىسى كۇن­دە­لى­كتى تۇرمىسىنا عانا جەتەتىن, بىرقاتار­ىنىڭ دەن­ساۋلىعى كەم, جۇيكەسى شارشاڭقى مۇعالىمدەردىڭ ورتاسى. ءبىر مەكتەپ ديرەكتورىمەن تىلدەسكەندە ول جۇمىسىنىڭ اۋىرلىعىن ايتا كەلىپ, «وقۋشىلاردىڭ قىرىق پايىزى اكەسىز ءتار­بيەلەنۋدە, اتا-انالارى اجىراسقاندار, ال مۇعالىمدەر نەگىزىنەن ايەلدەر, ولاردىڭ دا سون­شاسى كۇيەۋىنەن ايىرىلعان جالعىزباستىلار جانە تۇرمىس قۇرماعان قىزدار. وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردىڭ ءبىرازى پسيحولوگيا جاعىنان زاقىم كورىپ جۇرگەن جاندار. سىنىپتاردا سولاردىڭ سوقتىعۋىنان كەيدە «نايزاعاي» جارقىلدايدى», – دەگەنى بار. بۇل بەينەلەپ ايتىلعان اڭگىمەنىڭ استارىندا ۇلكەن شىندىق جاتقانى انىق. تاڭداپ العان تاقىرىبىمىزدى تۇيىندەر بولساق, ءبىلىم ساپاسى بىلىكتى مۇعالىمنەن, ويلى وقۋشىدان باستالادى. ەگەر مۇعالىم ماماندىعى الەۋمەتتىك جاعىنان شىنايى قورعالسا, ول ەرتەڭىنە سەنىمدى. سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسپەسە جاس­تار مەكتەپكە بارادى. ينتەللەكتۋالدى جانە ازاماتتىق الەۋەتى جوعارى مۇعالىم قوعامنىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا جۇمىس ىستەي الاتىن ەرىك-جىگەرى مىقتى, بىلىكتىلىگى تولىسقان جاڭا فورماتسيا ماماندارىن تاربيەلەيتىندىگى اقيقات.   ايدار سابىروۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى   سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»