تاۋەلسىزدىك – تاعدىرىمىز
ەگەمەن قازاق ەلىنىڭ تاريحى تاعى دا ءبىر جاسقا ەسەيدى. ەرەن جەتىستىكتەرمەن اياقتالعان 2010 جىل جاقسى جاڭالىقتارمەن جالعاسۋدا. ال جالپى ەگەمەن ەل اتانعانىمىزعا امانشىلىق بولسا 20 جىل تولادى. بۇل مەرزىم از با, الدە كوپ پە؟ البەتتە, اركىمنىڭ قايتارار جاۋابى دا ارقيلى بولارى حاق. وتكەن كەزەڭنىڭ العاشقى جىلدارىندا باسىمىزدان وتكىزگەندەردى جاسىرماي, جەتىستىكتەرىمىزدى ورىنسىز اسىرا ماداقتاماي, ادەپتىلىك اياسىندا ءوز پىكىرىمدى بىلدىرگەندى ءجون كوردىم.
تاريحي 1991 جىل – اتا-بابالاردىڭ مىڭداعان جىل اڭساعان ارمانى مەن ۇرپاعىنا تاپسىرعان اماناتىنىڭ ىسكە اسقان كەزەڭى. سول جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭىمەن كيەلى قازاق دالاسىنىڭ كوگىلدىر اسپانىندا جارقىراعان نۇرلى كۇن, سامعاپ ۇشقان قىران قۇس, جەلبىرەگەن كوكبايراق ەگەمەن ەلدىڭ شاتتىق قۋانىشىن, العا قويعان مۇراتى مەن ماقساتىن الەمگە پاش ەتتى. ۇلتتىق تاريحىمىز ءوز تىلىندە سويلەي باستادى, ونىڭ ءالى دە بولسا بۇلبۇلداي سايرايتىن كەزى الدا. باستى قۇندىلىقتار ءوزگەرىپ, تىڭ ماقساتتار ايقىندالىپ, جاڭا تالاپ تۋىندادى.
ەركەلىكتى كوتەرە بەرمەيتىن قاتىگەز نارىق ساياساتىنىڭ تالابىنا بەيىمدەلۋ كىمگە دە بولسا وڭايعا تۇسكەن جوق. وڭتايلاندىرۋ ءۇردىسى بەلەڭ العان جىلدارى تالدىقورعان وبلىسى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ, سەگىز اۋدان تاراتىلدى. بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ التىنشى, جەتىنشى جىلدارىندا قابىلدانعان شەشىم ەدى.
بيلىك باسىنداعى قايراتكەرلەرىمىزدىڭ دە, بۇقارا حالىقتىڭ دا ەسكىدەن باس تارتۋى قانداي قيىن بولسا, جاڭا تالاپقا ساي كاسىپكەرلىكتى دامىتىپ, بۇگىنگىدەي سۇبەلى تابىسقا كەنەلۋ سونشالىقتى كۇردەلى بولدى. ءبىزدىڭ ەل بۇل بەلەستەن دە سۇرىنبەي ءوتتى. وتكەن كەزەڭنىڭ ەڭ وكىنىشتىسى – تاربيە جۇمىسىنىڭ باستاۋى بالاباقشالار مەن مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ جابىلۋىنا كوپ جەرلەردە جول بەرىلگەندىگى. ءتىپتى, اۋىلدى مەكەندەردە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ جابىلعانىن قيانات دەپ ۇقتىق. تاۋبە, قازىر ولاردى قايتارۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ شارالارى جۇيەلى جولعا قويىلدى. بۇل رەتتە الەمدىك ستاندارتقا ساي جاڭا عيماراتتار دا تۇرعىزىلۋدا. ءومىردىڭ تەك ەسكى مەن جاڭانىڭ كۇرەسى عانا ەمەس, ءومىر مەكتەبى ەكەنىنە دە كوزىمىز جەتتى.
قازاقتىڭ «ءۇمىتىڭ ۇزىلمەسىن» دەگەن قاناتتى قاعيداسىنىڭ قۇندىلىعى اينالاسى 19 جىلدىڭ ءىشىندە دالەلدەنسە, ول ەلىمىزدە ءجۇرگىزىلگەن سىندارلى ساياسات پەن ەل ىنتىماعىنىڭ, بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ناتيجەسى, ەڭبەك مايدانىنداعى وتانداستارىمىزدىڭ كاسىپكەرلىككە, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ شىڭدالعانىنان, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ ارتىقشىلىعىنان, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ بەرىكتىگى مەن مىقتىلىعىنان دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
مەرەيلەنسەك, وسىنداي تەڭدەسى جوق ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزبەن ماقتانايىق. ەل بولىپ وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارىنا توتەپ بەردىك. «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەگەندەي, ەكى عاسىردىڭ توعىسىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تۋىنداعان تاپشىلىققا, قىمباتشىلىققا قارىمتا رەتىندە شىدامدىلىقتىڭ, توزىمدىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن دانا حالقىمىزدىڭ ورتاسىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان كۇندەرىممەن مارقاياتىن ازاماتتار قاتارىندامىن.
سانا-سەزىم سىلكىنىسىنەن ەڭسەمىز كوتەرىلدى. سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكالىق «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا الماتى وبلىسى ايماعىندا, ونىڭ ىشىندە تالدىقورعان قالاسىندا تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىشتەر قازاق تاريحىن, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتايتىن, جاستاردى ەلجاندىلىققا تاربيەلەيتىن كيەلى ورىنعا اينالعانى دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى. ۇلتتىق رۋحىمىز اسقاقتاپ, ادەبيەت پەن مادەنيت, ءبىلىم مەن عىلىم جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. جىل وتكەن سايىن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى نىعايىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى دامىعان ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭەستى, شەكارامىز بەكىدى. سوندىقتان دا بولار, قازاق ەلىنىڭ پىكىرىمەن ساناسىپ, ءوزارا ەكى جاقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلى مەملەكەتتەر سانى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ۇزاعىنان بولعاي.
كەزىندە 102 ۇلتتىڭ وكىلى مەكەندەگەن قازاقستان حالىقتار دوستىعىنىڭ زەرتحاناسىنا تەڭەلسە, ەندى مىنە, 140 ەتنوس پەن 46 كونفەسسياعا ورتاق ءۇي بولىپ تابىلاتىن ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىم – بۇكىل الەم مويىنداعان ەرەكشە قۇبىلىسقا تەڭەلىپ, كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ وتىر. تۋعان جەرىنەن كۇشپەن جەر اۋدارىلىپ, تامىرىنان ايىرىلعان ۇلت وكىلدەرى كيەلى قازاق جەرىنەن پانا تاۋىپ, كەڭقولتىق ۇلتتىڭ قوناقجايلىلىعى, مەيماندوستىعى, ايرىقشا باۋىرمالدىعى مەن ادام سىيلاۋ ىزەتتىلىگىنىڭ ارقاسىندا جاتباۋىرلىققا ۇشىراماي, ەل بىرلىگىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالۋى سەبەپتى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى ۇلكەن ابىرويمەن اياقتالدى. بۇل الەم تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا جاڭا ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك ساۋلەتىن قۇرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. مىنە, بۇل ءجايت وسىنداي قىسقا مەرزىم ىشىندە الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنە ونەگە-ۇلگى بولارلىق, ءادىل بيلىك ايتار ەل دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىمىزدى دالەلدەدى.
دۇنيە جۇزىنە تانىمال مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىنا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرۋى دە تەگىن ەمەس. سىن كوزبەن كۇدىكتەنە كەلىپ, تاڭدانىپ تا, تامسانىپ تا قايتاتىندارى بارشىلىق. بۇل قازاقستاندىقتاردى جىگەرلەندىرىپ, جاڭا بەلەسكە ەركىن كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتىپ كەلەدى. ءوز تاريحىن جاسپەن ەمەس, تاسپەن جازىپ, وزعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلعان قازاق ەلى الەمدىك داعدارىستى دا ەڭسەرە ءبىلدى. باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىز شىن مانىندە سىنالىپ تا, ءىس جۇزىندە شىڭدالىپ تا ۇلگەردى.
دەسەك تە, ءالى دە بولسا كوڭىل اۋداراتىن ماسەلە بارشىلىق. ول – شىرماۋىقتاي ورالعان جەمقورلىق, ول – ورتاق قازاننىڭ تابىسىنان كۇن كورۋ ادەتىنەن ارىلا الماي كەلە جاتقان پەندەلەردىڭ اشكوزدىگى, ءالى دە بولسا ساقتالىپ كەلە جاتقان جۇمىسسىزدىق. قانشا تىرىسقانمەن, اۋىزدىقتاۋعا شاما كەلە الماي وتىرعان قىمباتشىلىق.
اشىعىن ايتالىق, قازاقستاننىڭ سوناۋ پاتشا زامانىنان باستاپ, كەڭەس وداعى كەزىندە دە شيكىزات ءوندىرۋشى ەل بولىپ كەلگەندىگى قانشالىقتى ايقىن بولسا, وسى ءۇردىستىڭ قازىر دە جالعاسىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ءادىلىن ايتساق, كەش تە بولسا وزىق تەحنولوگيانى يگەرۋگە قابىلەتتى مامانداردى دايارلاۋ شارالارى جۇيەلى جولعا قويىلا باستاعانىن سەزىپ تە, ءبىلىپ تە وتىرمىز. امانشىلىق بولسا, ەندى بىرەر جىلدا جەر استى بايلىعىمىزدى ۇلتتىق ماماندارىمىز يگەرىپ, ەل ىرزىعىنا ۇقساتاتىنى داۋ تۋدىرماسا كەرەك. لايىم سولاي بولعاي.
«بىرلىك ءتۇبى – تىرلىك» دەگەن قاعيدانى ەسكەرە وتىرىپ, داۋ-دامايدى قويىپ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, تىعىرىقتان شىعۋ جولىن ءدوپ باسىپ, امسە جەڭىسكە جەتە بىلگەن قازاق ۇلتى دانالىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, الەمدىك ساياسات ايدىنىندا دا وزىندىك ۇستانىمى مەن پىكىرىن تياناقتىلىقپەن تانىتاتىن كەز دە وسى كەز بولسا كەرەك. ەدىل پاتشا كەزىندە ءبىر سەبەپتەرمەن ىرگەسىن ءبولىپ كەتكەن ۋار دوسىنا بۇلعاق بابانىڭ الدىندا:
– ۋا, باتىر, وكپەڭ ورىندى. مەنىڭ اعاتتىعىم بولسا, كەشىرىممەن قاراعايسىڭ. مىنانداي ۇلكەن ۇلىستا, ۇلى قاعاندىقتى بيلەپ تۇرىپ قاتەلەسپەۋ قيىن. ەكى قولىم جاۋدىڭ جاعاسىندا بولسا, ەكى كوزىم داۋ-دامايدىڭ تالاسىندا. سوندا ءوزىڭ ويلاشى, ەكى اياق قالاي قاراي جۇرمەك؟ اعات سويلەپ, كوڭىلىڭە كولەڭكە ءتۇسىرسەم, ايىپ مەندە, – دەگەن ەكەن.
ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن ءتۇسىنىسىپ, بۇلعاق بابانىڭ اق باتاسىن الىپ, كۇش بىرىكتىرىپ, تالاي جەڭىسكە جەتكەنىنەن نەگە ساباق الماسقا. «اعالاسقانعا تاۋ كوپ, جاعالاسقانعا جاۋ كوپ» دەگەندەي, الەم كەڭىستىگىندە جاعالاسۋدان پايدا تاپقان ەل جوق. الدىمىزدا ۇلكەن ماقساتتار تۇر. ەرتەڭگى كۇنىم نە بولار ەكەن؟ كەلەلى ءىستى نەدەن باستاۋىم كەرەك دەگەن ساۋالدار كىمدى دە بولسا ويلاندىرماي, تولعاندىرماي قويمايدى. ەلدىڭ كوبى ءبىر كۇنىم امان ءوتتى, ەرتەڭگى كۇنىم ءساتىمەن باستالسا ەكەن دەپ, تاۋبەسىن ايتىپ, بالا-شاعاسىن قاناعاتقا شاقىرادى. ەلدى امسە ەلەڭدەتىپ وتىراتىن وسى سۇراققا كۇن تۇرماق, ساعات سايىن مىڭ ءتۇرلى جاۋاپتىڭ تابىلىپ جاتقانى قانداي عانيبەت دەسەڭشى!
ەندى العا قويىلعان مىندەتتەردىڭ اسقار بيىك تاۋ ەكەنىن ءبىر كىسىدەي ءتۇسىنىپ, ورىندالۋىنا جۇدىرىقتاي جۇمىلۋىمىز – بۇگىنگى كۇننىڭ قاجەتتىلىگى. «قورىققان قىلمىس ەمەس» دەگەندەي, قورىقساق الاۋىزدىقتان, ساتقىندىقتان, ەكىجۇزدىلىكتەن قورقايىق. بىراق ونىڭ ءوربۋىنە جول بەرمەي, ەل ىنتىماعىن نىعايتساق, ىرىسىمىزدىڭ دا, ەن بايلىعىمىزدىڭ دا ەسەلەپ وسەتىنى كۇمانسىز. الدىمىزدا تۇرعان ۇلى مىندەتتەردى ورىنداۋ – ابىرويلى دا ايدىندى ەلگە عانا ءتان قاسيەت. ول ءۇشىن كەڭ ويلىلىقپەن, تەرەڭ تۇسىنىكپەن, ادالدىقپەن بىتە قايناسا ءوربيتىن سەنىم مەن بىرلىك دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدى قالىپتاستىرۋ قاجەت. سەنىم بەكىمەي, بىرلىك نىعايماي باتىلدىق تا, باتىرلىق تا قالىپتاسپايدى.
زامان ۇنەمى العا جىلجيدى. ونىڭ تالابىنا ساي ادامنىڭ وزگەرۋى دە اقيقات. قاندى جەكسەنبىدەن باستالاعان حح عاسىردىڭ كورگەن ازابى مەن قيىنشىلىعى از ەمەس. جەتىستىكتەرىن جوققا شىعارۋ دا قيانات. ەندەشە, ەل تاريحىنا اينالعان زامان الدىندا ادەپتىلىكپەن باسىمىزدى ءيىپ, نارىق امىرشىلىگىمەن وتەتىن مىنا زاماننىڭ قامىن ادىلدىك تۇرعىسىنان شەشۋگە بىلەكتى سىبانا كىرىسكەن ەلدىڭ ۇتارى كوپ.
اق جولمەن كەلگەن جەتىستىككە قۋانا ءبىلۋ دە, قۋانىشتى بولىسە ءبىلۋ دە ۇلكەن پاراساتتىلىق پەن ادامگەرشىلىك اياسىنان ارنا تابار قاسيەت. ۇرپاعىنا ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ, نىق سەنىم ارتقان بابالارىمىزدىڭ اماناتى بىزگە تاريح تاعىلىمىمەن جەتكەن. الۋان ءتۇرلى سىناقتان وتكەن تاريح سونىسىمەن قۇندى. ونىڭ اق-قاراسىن ايىرىپ تارازىلاي بىلسەك, بىرلىك پەن تىرلىكتە عۇمىر كەشسەك, ءالى دە تالاي اسۋدان اسىپ, تالاي يگىلىككە جەتەرىمىز حاق. قوعام ءدىڭى سونىسىمەن مىقتى.
ناۋرىز قىلىشباەۆ, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.الماتى وبلىسى.
