كامشات دونەنباەۆا, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى:
– تاۋەلسىزدىكتى العاننان بەرى ەلىمىزدە كوز قۋانىپ, كوڭىل مارقاياتىنداي كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. قۇدايعا شۇكىر, دەڭگەيمىز دە ءبىراز كوتەرىلىپ قالدى. ەل ىشىندە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي يگى وزگەرىستەر جەتەرلىك. بۇل رەتتە, ايەل قاۋىمىنىڭ, ەل انالارىنىڭ دا ءوز مويىندارىنا ارقالاعان جۇگى وراسان بولدى. سول كەشەگى انالار سالىپ بەرگەن سارا جولدى بۇگىنگى قىزدارىمىز دا بار كۇش-جىگەرىمەن جالعاستىرىپ جاتىر. ياعني, ولار ۇلكەن-ۇلكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا نامىسقا تىرىسۋدا. دەسەك تە, بۇل جولدا ءوزىمىزدىڭ ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى, ءدىلىمىزدى ۇمىتىپ كەتپەسەك ەكەن دەيمىن. ولاردىڭ ىشىندە بالا ءوسىرۋ, قىز ءوسىرۋ, ەلىمىزدىڭ بولاشاق مىقتى ازاماتىن تاربيەلەۋ دەگەن ماسەلەنى ايرىقشا نازاردا ۇستاعانىمز ءجون. اتا-انانىڭ ۇكىلەپ وتىرعان ۇمىتتەرى – قىزدارى وزگە بوساعانى اتتاعان كەزدەن باستاپ سول وتباسىنىڭ ۇيىتقىسىنا اينالسا ەكەن دەپ تىلەك ايتامىن. سەبەبى, قىز تاربيەسى – قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان ءۇردىسى عوي. وسىعان ايرىقشا كوڭىل بولسەك ەكەن.
مەرەكە قارساڭىندا تىلەيتىنىم: باسىمىز امان, باۋىرىمىز ءبۇتىن بولسىن. ەڭ باستىسى, قىزدارىمىز نامىستى بولسىن.
ايمان مۇساقوجاەۆا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى:
– تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ەلىمىزدە كوپتەگەن يگى باستامالار قولعا الىنىپ وتىر. سونىڭ اياسىندا بۇگىن قازاقستاننىڭ دامۋى جولىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, رۋحاني-مادەني تۇرعىدان بەلسەندى ۇلەس قوسىپ, مەملەكەتىمىزدە ءارى وزگە ەلدەردە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن وتانداس قىز-كەلىنشەكتەردى بىرىكتىرەتىن ەل تاريحىنداعى تۇڭعىش ايەلدەر سەزى وتۋدە. پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى اتالمىش كوميسسيانىڭ سوڭعى 10 جىل ىشىندەگى تۇراقتى مۇشەسى رەتىندە مەن بۇل قۇرىلىمنىڭ كوپتەگەن يگى باستامالارعا قول جەتكىزىپ وتىرعاندىعىن ايتا الامىن. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, العا قاراي جىلجۋدا. بۇگىن ءبىز ەل تاريحىنداعى تۇڭعىش وتكىزىلگەن ايەلدەر سەزىن دە ومىردە تۋىنداعان, شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەپ, سوعان وراي شەشىم قابىلدايمىز. سەزدىڭ ماڭىزدىلىعىنا كەلەر بولساق, مۇندا ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارىن قامتىعان دەلەگاتتار بار. ۇكىمەت تاراپىنان ايەلدەر ىستەرىنە, وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياساتقا جاقسى قولداۋ كورسەتىلگەن. سەبەبى, ءححى عاسىر تالابىنا ساي, ايەل زاتىن مەملەكەتتىك قىزمەت پەن بيزنەستىڭ جوعارى ساتىلارىنان كوپتەپ كورىپ ءجۇرمىز.
نۇرجامال ۇسەنباەۆا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى:
– ايەلدەر سەزى – رەسپۋبليكامىزدىڭ ءتۇرلى سالالارىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ماماندىق يەلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, مەملەكەتتىك ماڭىزدى جوبالارعا جۇمىلدىرۋدا ورنى ايرىقشا. ءماسەلەن, بۇل جيىننان ساياساتتىڭ جوعارعى ساتىسىنان كورىنىپ جۇرگەن قىزمەت يەلەرى مەن حالىقتىڭ ارداقتى ونەر ادامدارىن, سونىمەن قاتار باتىر انالارىمىز بەن وزگە دە ارىپتەستەرىمدى كەزدەستىرىپ وتىرمىن.
تاۋەلسىز ەلىمىز تاريحىندا العاش وتكىزىلىپ وتىرعان سەزگە قاتىسۋشى نازىك جانداردىڭ بارلىعى دەرلىك, بۇگىن ءوز الدىنا ءبىر عاجايىپ بەينە. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ءاربىر ايەل – سۇلۋلىقتىڭ, اسەمدىكتىڭ, پاراساتتىلىقتىڭ يەسى ىسپەتتەس. ولارسىز الەمدى سۇلۋ دەۋ ورىنسىز سياقتى. ولار بار جەردە كوڭىل-كۇي دە جاقسى, ءبارى دە جەتكىلىكتى ەكەندىگى امبەگە ايان. وعان قوسا, ىزعارلى اياز از دا بولسا ازايىپ, كوكتەم مەزگىلىنىڭ كەلۋىنە وراي, ايەلدەردىڭ مەرەكەسى جاقىنداعانى دا كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى.
ال ەندى سەزد جونىندە ايتار بولسام, قازاقستان ايەلدەرىنىڭ قوعامداعى ورنى بارلىق جاعدايدا, اتاپ ايتقاندا كەز كەلگەن ورتادا ماڭىزى زور. ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ قۇقى ەرلەرمەن تەڭ جاعدايدا بولۋى ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق قوعامعا بەت بۇرىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ ايقىن دالەلى. ارينە, وتباسى تۇرعىسىنان قاراعاندا ەر ادام باستى ءرولدى يەمدەنەدى. ال ايەل دەگەنىمىز – وشاق يەسى. كەز كەلگەن قوعام وتباسىعا بايلانىستى. وتان وتباسىدان باستالادى دەگەن ءسوز دە بەكەر ايتىلماسا كەرەك. ال ىسكەر نەمەسە, ءبىز سياقتى شىعارماشىلىقتىڭ ادامى بولۋى ءۇشىن وعان ەڭ الدىمەن ءوزىن ءاردايىم قولدايتىن, ءسوزىن جاقتايتىن جارى بولعانى ابزال. اللاعا شۇكىر, بۇل باقىت مەندە بار دەسەم, ارتىق ايتپاعاندىعىم بولار. ودان وزگە شىعارماشىلىقتىڭ ادامى رەتىندە قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان گەندەرلىك ساياساتقا كوڭىلىم تولادى. سەبەبى, ءوزىم سونى سەزىنىپ تە ءجۇرمىن. سوندىقتان دا شامام كەلگەنشە وسى سەزدە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر جارتى جولدا قالماي, ودان ءارى دامۋ جولىندا ءوز ۇلەسىمدى قوسۋعا ايانبايمىن.
ليۋبوۆ ني, الماتىداعى كورەي مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ ديرەكتورى:
– ايەلدەر سەزىنىڭ قازاقستاندا قولعا الىنىپ ءوتكىزىلۋى بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ايتۋلى مەرەكە. وعان جاي, وسىلاي بولۋعا ءتيىس دەپ قاراۋعا بولمايدى. سەزد ارقىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايەلدەرى ءبىر عانا مۇددە تۋى استىندا جينالىپ, بىرلىگى بەكي تۇسپەك. مۇندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارى بويىنشا ەڭ بەلسەندى, ءوز جۇمىستارىنا شىن بەرىلگەن ىسكەر ايەلدەر كەلگەنىن كورىپ وتىرمىز. جەكە باسىم, وسى فورۋمعا وڭ قاباق تانىتىپ وتىرعان ۇكىمەتكە العىسىم شەكسىز.
سەزگە ەلباسىنىڭ قاتىسۋى جيىننىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرا تۇسكەندەي. مىنبەدەن ايتىلعان بارلىق ماسەلەلەردى تەرەڭ قابىلداۋعا تىرىسىپ, جاقسى ناتيجەگە ۇمتىلۋ ارقىلى ءتيىمدى باعىتتا جۇمىس جاسايمىز دەگەن ويدامىن. مۇنى ءبىر دەسەك, ەكىنشىدەن, ءبىز سياقتى نازىك جاندار ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان مۇمكىندىكتەر از ەمەس. بۇل فورۋمعا قاتىسقانىما شەكسىز قۋانىشتىمىن. سونىڭ اسەرىنەن دە بولار, كوڭىل-كۇيىم دە كەرەمەت! كەز كەلگەن ادام ءۇشىن, وتباسى مەن جۇمىسىنىڭ جاقسى بولعاندىعى باستى ءرول اتقاراتىنى بارشاعا ءمالىم. وسى جايتتەردى ەسكەرە كەلە, بارلىق سالادا قاتارلاستارىمىزدان كوشىلگەرى بولاتىنىمىزعا كامىل سەنىمدىمىن.
ءلايلا ناسىرقىزى, «قاينار» (سەمەي) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور:
– ەلىمىز ءوز الدىنا تاۋەلسىز ەل بولىپ, ۇلان بايتاق دالادا تابيعاتتىڭ كوكتەمگى جاڭعىرۋى سەكىلدى ەرەكشە اۋەن اۋەلەگەلى جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى دەپ جاتىرمىز. وسى ۋاقىت ەلدىڭ تولىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن از با, كوپ پە دەپ تە كەيدە سانانى سان ءتۇرلى ويلار مازالايدى. كوپ جاساعان ادامدار ءوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن, سۇرگەن عۇمىرىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ جاتادى, ال ءبىز بۇگىن جاس ەل بولساق تا بۇرىنعى تمد ەلدەرى اراسىندا ءوزىنىڭ استاناسىن قايتا سالعان, ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان, جاستارى شەت ەلدىڭ ەڭ وزىق وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان مارتەبەلى ەلگە قالاي اينالدىق, قالاي وستىك, قيىندىقتاردى قالاي جەڭدىك دەگەن سياقتى كەشەگى كۇندەر جاڭعىرىعىن جادىمىزدا ساقتاي وتىرىپ, العا قادام باسقان جۇرتپىز. تاۋەلسىزدىك سارايىنا العاش رەت باس سۇققان ادامنىڭ كەۋدەسىن وسىنداي ماقتانىش سەزىمنىڭ كەرنەپ تۇرۋى زاڭدىلىق. سول سەكىلدى مەنىڭ دە جۇرەگىم شاتتىقتان بۇلقىنىپ, الابۇرتادى. ارداقتى ارۋلار جينالعان عيمارات ىشىندەگى كوڭىل-كۇيدىڭ ءوزى تاۋ لەبىندەي سەرگىتەدى.
ايەلدەرىن قۇرمەتتەپ, تورىندە وسىلاي ارقا-جارقا جيىن وتكىزىپ جاتقان قاي ەل بار؟ ۇلكەندى-كىشىلى ءتۇرلى باسقوسۋلار ءوتىپ جاتقان شىعار-اۋ, بىراق تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىنداعى سەزدىڭ تاريحتان الار ورنى بولەك بولماق. وسى ارالىقتا نەبىر ساياسي وقيعالارعا كۋا بولدىق. مەملەكەتتىڭ كىرپىشىن قولىمىزبەن قالاستىق دەگەن اتالى جول قالماق بىزدەن. مىنا ءوتىپ جاتقان سەزد سونداي ءىزدىڭ ءبىرى. ومىردە, ەڭبەكتە وزدەرىن كورسەتە بىلگەن ايەلدەردىڭ باسىن ەلوردادا جيناپ, وسەر ۇرپاقتىڭ ەرتەڭگى باعىت-باعدارىن, انالار مەن ارۋلاردىڭ الدىندا تۇرعان اسقارالى مىندەتتەردى تۇگەندەپ الۋدىڭ ءوزى بولاشاعىن ويلاعان ەلدىڭ ءىسى. حالىقارالىق ايەلدەر مەرەكەسى قارساڭىندا سەزد وتكىزۋ مەملەكەتتىڭ ايەلگە كورسەتىپ وتىرعان قۇرمەتىنىڭ ءبىر بەلگىسى.
ۋنيۆەرسيتەتىمىز تۋرالى ايتاتىن بولساق, «قاينار» ەلىمىزدەگى ايتۋلى وقۋ ورداسىنىڭ ءبىرى سانالادى. جاستارعا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قىزمەت ىستەيتىن ارىپتەستەرىمنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ۇشان-تەڭىز دەپ ايتار ەدىم. ءبىلىم شاڭىراعىندا قىزمەت ىستەيتىن وقىتۋشىلاردىڭ 70 پايىزى ايەل كىسىلەر. ولاردىڭ اراسىندا عىلىم دوكتورلارى, كانديداتتار بار.
گۇلميرا قادىرقىزى, تاراز قالاسى «تاماق» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى:
– ەل استاناسىنا اپتىعا جەتكەن كوڭىلىمىز تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ ىشىنە ەنگەندە تىپتەن اسقاقتاپ, كۇننەن-كۇنگە ءزاۋلىم ۇيلەرىمەن ەڭسەسى بيىكتەي تۇسكەن ەلوردادان عالامات اسەر الدىق. ال ايەلدەر سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىسۋدىڭ مارتەبەسى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. مۇندا ءوزىمىز سەكىلدى ناعىز قايناعان جۇمىستىڭ ورتاسىندا جۇرگەن ارىپتەستەرىم جينالعان ەكەن. ولارمەن جۇزدەسىپ, ءوزارا پىكىر الماسۋدىڭ ءوزى ءبىراز جايتكە قانىقتىرعان. ەل جۇرەگىندەگى ەڭبەك ءۇردىسى ىرعاعىنان تالماي, ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ قاتارى جىل ساناپ وسە ءتۇسىپتى. قاراعان جاننىڭ مەرەيىن تاسىتاتىن رۋحاني وشاقتار كوبەيىپتى. سەزد شالعايداعى ايەلدەردىڭ وسىنداي وڭ قادامداردى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ قايتۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزىپ بەردى. ال ەندى تىكەلەي «تاماق» كومپانياسىنىڭ اينالىساتىن جۇمىسى تۋرالى ايتاتىن بولسام, حالىقتى كۇندەلىكتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز. ءار قازاقتىڭ قازانىن بۇلكىلدەتكەن جايمالار بىزدىكى بولۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ءونىمىمىز رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماعىنا جەتىپ جاتىر. ول از دەسەڭىز, گەرمانيا, يتاليا, يسپانيا, رەسەي, قىرعىزستان مەن وزبەكستانعا دەيىن ەكسپورتقا شىعارۋدامىز. قۇرىلعانىمىزعا بار-جوعى سەگىز-اق جىل. وسى ارالىقتا ءبىزدىڭ قولىمىزدان شىققان ۇلتتىق ءداستۇرلى تاماققا سالىناتىن «ارزۋ» جايماسى كەڭ جايىلىپ ۇلگەردى. ەلدەگى جايما ازىرلەيتىن ارىپتەستەردىڭ الدىندا ءبىز كوشباسشى بولىپ كەلەمىز. بۇگىنگى تاڭدا مۇندا 300 ادام جۇمىس ىستەيدى. وسىنىڭ 90 پايىزى ايەلدەر. 2015 جىلى شىعارىلاتىن ءونىمدى تاعى دا 70 پايىزعا دەيىن كوتەرەمىز دەپ العا بيىك ماقسات قويىپ وتىرمىز.
