انا ءتىلدىڭ ايبىنىن اسىرار ارنا «قازاقستان» بولماقشى
قۋاناتىن, قۇتتى بولسىن ايتاتىن حابار
8 ناۋرىزدا, ياعني بۇرسىگۇنى قازاق تەلەديدارىنىڭ ەفيرگە شىعىپ, حابار تاراتا باستاعانىنا 53 جىل بولادى. سونىڭ قارساڭىنداعى قۋانىشتى وقيعادان جۇرتشىلىق حاباردار دەپ ويلايمىز. ول ەلباسىنىڭ رەسپۋبليكالىق باق جۋرناليستەرىمەن كەزدەسۋدە ايتقان اقجولتاي حابارى. قىركۇيەك ايىنان باستاپ «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ تولىق قازاق تىلىندە ءسويلەيتىنىنە ەل رازى, جۇرت بەيىل. ونى رەداكتسياعا كەلىپ تۇسكەن تومەندەگى حاتتار انىق دالەلدەيدى. ەلباسىنىڭ ءبىر توپ رەسپۋبليكالىق باق جۋرناليستەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «قىركۇيەك ايىنان باستاپ «قازاقستان» تەلەارناسى تولىق قازاق تىلىنە كوشۋى كەرەك», دەگەن سوزدەرىن وقىپ, وسىعان ەلجىرەي قۋانا, راديو مەن تەلەديداردا وتكىزگەن ءومىر جولىمدى ءبىر شولىپ ءوتتىم. 1962 جىلدىڭ قاراشا ايىندا كونكۋرستان ءوتىپ, ديكتور بولىپ جۇمىسقا ورنالاسىپ ەدىم. ول كەزدە قازاق تىلىندە بەس-اق مينوتتىك جاڭالىقتارعا ورىن بەرىلەتىن. وعان دەيىن قاراعاندى وبلىستىق راديوسىندا ءتىلشى, ديكتور بولدىم. سودان بارىپ الماتىعا شاقىرىلدىم. سول بەس مينوتتىك حابارىمىز بىرتىندەپ كوبەيە كەلە, كەنجەبولات شالاباەۆ ءتوراعالىق ەتكەن تەلەراديوكوميتەت كەزىندە اۋەلى ون مينوتكە, ودان ون بەس, سودان كەيىن جيىرما مينوتكە كوتەرىلدى. وسىلاي ءبارى جۇمىس بارىسىنداعى, ءاربىر لەزدەمەدەگى كۇرەسپەن كەلدى. ەفيردەگى قازاق ءتىلىنىڭ كوكجيەگى ءسويتىپ كەڭىگەن. مۋلتفيلمدەردى جانە كوركەم فيلمدەردى قازاقشاعا اۋدارۋدىڭ ءبىسمىللاسى دە سول كەزدە باستالعان بولاتىن. جەتپىسىنشى جىلداردا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن وسى كەنجەبولات اعامىز از دا بولسا ءبىر جۇيەگە كەلتىرگەندەي ەدى. سول كەزدەگى 40-45 پايىز بولعان قازاقشامىزدى كەيىنگى باسشىلار 50 پايىزدىق دەڭگەيگە الىپ كەلدى. 50 دە 50 دەگەن بۇلجىماس قاعيدا بار بولاتىن. ەندى ءدال وسى شاقتا قۇدايعا شۇكىر دەيمىز. ەگەمەندىگىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتى ءتىلىمىزدىڭ مەرەي-مارتەبەسىن كوتەرىپ ورلەتكەنىن كوزبەن كورۋدەمىز. ءوز الدىڭا ەل بولعاسىن, دەربەس مەملەكەت بولعاسىن قازاق ءتىلى باس تەلەارنامىزدا 100 پايىز بولدى دەگەنگە كىم قۋانبايدى؟! كىمنىڭ جۇرەگى تەبىرەنىپ قوزعالمايدى؟! مەن قازاقپىن دەگەننىڭ ءبارى پرەزيدەنتتىڭ اۋزىنان وسى ءسۇيىنشى حابار ايتىلعانىن بىلە سالا, قازىر كەرەمەت كوڭىل-كۇي قۇشاعىندا. بۇل ءۇشىن مىڭ دا ءبىر العىس. كەيدە 50 دە 50 دەگەننىڭ ءىس جۇزىندە جاي ءسوز بولىپ قالىپ جۇرگەنىنە رەنجۋشى ەدىك. «كتك», باسقانى الىپ قاراساڭىز دا, قازاق تىلىندەگى حابارلاردى تۇندە بەرىپ, قۇر ۋاقىتتى تولتىردىق دەپ ءماز بولدى, حالىقتى ءسويتىپ الداۋسىراتتى. ءايتپەسە, تۇنگى ساعات 1-2-دەن كەيىن تەلەديداردى كىم كورەدى, كىم تىڭدايدى؟ ەرتەڭ ەرتە تۇرىپ جۇمىسىنا بارماي ما؟ ارينە, ۇلتتىق تەلەديدار ارناسى بولعاننان كەيىن قازاق ءتىلى, مەملەكەتتىك ءتىل 100 پايىز بولعانعا نە جەتسىن. ءتىلىمىز دە ءوركەندەيدى, قازاق ءتىلدى جۋرناليستەردىڭ ورەسى دە, ولشەمى دە وسەدى, سانى دا كوبەيەدى, سونىمەن بىرگە ساپاسى دا ارتا تۇسەدى ەمەس پە. كەۋدەسى بيىك, جۇزدەرى جارقىن ءجۇرىپ, ەشكىمگە جالتاقتاماي, جاۋتاڭكوز بولماي, ۇلت مۇراتىنا قىزمەت ەتەدى. البەتتە, ەلباسى پارمەنىمەن قازاق تىلىندە 100 پايىزدىق حابار تاراتۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. تەلەديدار جۋرناليسىنىڭ ءتىلى حالىق تىلىنەن ءنار الىپ, ويعا باي بولۋى ءتيىس. تەلەجۇرگىزۋشى شەبەرلىگىن شىنايى ىزدەنىسپەن مەڭگەرگەن ابزال. قىزىقتى حابارلار, ەكران الدىنداعى تارتىمدىلىق, جىلى شىراي باسقا ارناعا باس بۇرعىزباي, مىڭداعان كورەرمەندى وزىنە باۋراپ بۇرىپ الۋى ءلازىم. مەن راديو جانە تەلەديدار سالاسىندا 41 جىل ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەگەن اداممىن. ەندى قازاق تىلىندەگى حابار 100 پايىز بولعان كۇنگە جەتكەنىم ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. ءومىرىمنىڭ مانى مولىعىپ, ماقساتى ورىندالدى دەپ بىلەمىن. بۇل وتە كەرەك نارسە. سونى ەلباسى تاپ باسىپ كورە بىلگەن. ويتكەنى, راديو مەن تەلەديدار حالقىمىزدىڭ ايناسى عوي. ولاي بولسا, سول اينادان الداعى ۋاقىتتا انا ءتىلىمىزدىڭ 100 پايىز جارقىراپ كورىنەتىندىگى بارشامىزعا قۇتتى بولسىن دەمەكپىن! لاسكەر سەيىتوۆ, قازاق تەلەديدارىنىڭ بۇرىنعى ديكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى. مۇراتقا جەتەر كۇن جاقىن ناۋرىز ايى – جاڭالىقتىڭ, جاقسىلىقتىڭ جارشىسى ەكەنىنە تاعى دا كوزىمىز جەتتى. اللاعا ءشۇكىر, جاسى ۇلكەن اعالارىمىزدان باستاپ ءىزباسارلارى ءبىز دە ارمانداعان مۇراتقا جەتەتىن بولدىق-اۋ دەپ قۋانۋدامىز. ول ەلباسىنىڭ وسى ايدىڭ باسىندا ءبىر توپ جۋرناليستەرمەن بولعان كەزدەسۋدەگى مالىمدەمەسى ۇلتتىق تەلەارنانى شىنايى ۇلتتىق دارەجەگە كوتەرۋى, ياعني تەك قانا انا تىلىمىزدە سويلەپ, بولعان ءجايتتەردى بايانداۋ قازاق تىلىندە بولاتىنى. قۋاناتىن سەبەبىم دە جوق ەمەس. مەن تەلەديدارعا اسكەر قاتارىنان كەلگەن بويدا جۇمىسقا ورنالاستىم. ول زاماندا بۇگىنگىدەي تەحنيكا دا, مۇمكىندىكتەر دە جوق بولاتىن. سوعان قاراماستان تەلەديدار قىزمەتكەرلەرى ىنتا-جىگەرمەن جاقسى حابارلار جاساۋعا تىرىستى. كوبىنە كەدەرگى بولاتىنى تەحنيكا جاعىنداعىلاردىڭ دەنى, 99 پايىزدان استامى باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى بولاتىن, سوندىقتان تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر دە كەزدەسىپ تۇراتىن. دەگەنمەن, قازاق تەلەديدارىندا ءوز قولتاڭبالارىن قالدىرعان مىقتى اعا بۋىن جۋرناليستەر دە جوق ەمەس-ءتى. ءاسىرەسە, ايدوس ابىلاي ۇلى باسشىلىق ەتكەن جىلدارى قازاق جۋرناليستەرىنىڭ ورەسى ءوسىپ, كوپتەگەن جاقسى ءدۇنيەلەردى ءومىرگە اكەلدى. ولار ءساڭگەرەي ءتاجىعۇلوۆ, سوۆەت ماسعۇتوۆ, سۇلتان ورازالينوۆ, جارىلقاسىن نۇسقاباەۆ, بەكسۇلتان ساريەۆ, تۇڭعىشباي سماعۇلوۆ, ءدۇيسەن شەگەباەۆ, سابىر وتەپبەرگەنوۆ سياقتى جۋرناليستەر مەن رەجيسسەرلەر ءساليما ەستەمەسوۆا, شىرىن وسمانوۆا, سۆەتا ەسمۇراتوۆا, سارا ءجاميەۆا, دىبىس رەجيسسەرلەرى قۇنىپيا مۋسين, كۋرتۆان رەشەتوۆ, بولات ءماجەنوۆ بولسا, ديكتورلار ءماريام ايىمبەتوۆا, ايمان اقشالوۆا دا قازاق تىلىندەگى حابارلاردىڭ تارتىمدى دا جاقسى شىعۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. راديو مەن تەلەديداردىڭ ءتىلدى دامىتۋ مەن ۇلتتىق مىنەزدى قالىپتاستىرۋداعى ءرولى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار. مەن ءوزىمنىڭ ەسىمنەن كەتپەيتىن ءبىر وقيعانى ايتقىم كەلىپ وتىر. ول 1973 جىلى قازىرگى استانادا بولعان ءجايت. ميلليارد پۇت استىق بەرەمىز دەپ ايدى اسپانعا شىعارىپ جۇرگەن كەز. ءبىز كوشپەلى رەداكتسيا: ءساڭگەرەي ءتاجىعۇلوۆ, رەجيسسەر مەلس بايسامباەۆ, وپەراتور پاۆەل سكوروحودوۆ, جۇرگىزۋشى ۆلاديمير پوپوۆ جانە مەن تاڭعى بەستەن قورعالجىن اۋدانىنان ءبىراز سيۋجەتتەر تۇسىرۋگە اتتاندىق. سودان كەشكى ساعات التىلاردان اسا قالاعا كەلسەك, تسەلينوگراد وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كرۋچينا شاقىرىپ جاتىر, تەز كەلىڭدەر دەپ زىركىلدەيدى تەلەفوننىڭ ارعى جاعىنان بىرەۋ. امال جوق, ساڭگەرەي اعا ەكەۋمىز وبكومعا كەلدىك. سويتسەك, وندا «پراۆدا», «ترۋد», «يزۆەستيا» گازەتتەرىنىڭ تىلشىلەرى وتىر ەكەن. ءبىزدى كورە سالا ورىستىڭ بەيپىل سوزىمەن سىباپ الىپ, «ەي, كازاحي, گدە ۆاس چەرتي نوسيات؟»– دەگەنى. ساڭگەرەي اعاي ج ۇلىپ العانداي: «وۋ, ورىس اعايىندار» دەپ ونىڭ ءسوزىن بۇلجىتپاي قايتارىپ ايتقاندا, اناۋ كىسى, برەجنەۆتىڭ دوسى, ساسىپ قالدى. ەشكىم بەتىنە قارسى كەلە المايتىن ادامعا اناداي ءسوز ايتۋ – كوزسىز ەرلىك! جان-جاققا قاراپ, ەرىكسىز ىرجيىپ, ودان ءارى بىزبەن جىلى سويلەسە باستادى. بۇل اڭگىمەنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, ول زاماندا ءوز ءتىلىڭدە سويلەسەڭ ءبارى سوگەتىن, كوپشىلىك سودان باسىلىپ قالعان بولاتىن. ال مىناداي قايسار اعالارىمىزدان ءتالىم-تاربيە الىپ وسكەن بىزدەر دە ەشكىمگە ەسەمىزدى جىبەرمەدىك. ايتسە دە سول زاماننىڭ اسەرىنەن ءالى كۇنگە بۇعا بەرەتىن زامانداستارىما قازاق ءتىلدى ارنا ەركىن وسكەن كوشپەندىلەر رۋحى مەن مىنەزىن وياتاتىنىنا كامىل سەنەمىن. سول ءۇشىن دە ەڭ ءبىرىنشى راحمەتىمدى تاۋەلسىزدىگىمىزگە ايتقىم كەلەدى. تىنىس وتەباەۆ, قازاق تەلەديدارىنىڭ ارداگەرى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى. ەرتوستىگىم ءبىر توبە... «كەمەلدەنگەن» كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا «رەكورد» دەپ اتالاتىن كىشكەنتاي عانا تەلەديدارعا زار بوپ وتىراتىن قازاقتاردىڭ ءۇيىنەن قازىر «LG», «SAMSUNG» دەپ باستالاتىن شەتەلدىك «جاشىكتەردىڭ» بىرنەشەۋىن كورەسىز. حولىنان, جۇمىس كابينەتى مەن جاتىن بولمەسىنەن جانە اسحاناسىنان دەگەندەي ءبارى جارىسا «سايراپ» جاتادى. تەگەۋرىندى تاۋەلسىزدىك, تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ, ەل بىرلىگىن ويلاعان دانا باسشىلىق تەلەديدارلارمەن بىرگە, البەتتە, تەلەارنالاردى دا كوبەيتتى. قازاق كسر-ىندەگى ەڭ العاشقى تەلەارنا بولىپ تابىلاتىن «قازاقستاننىڭ» ساپىنا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جيىرما جىل ىشىندە «حابار», «Caspionet», «ەل ارنا», «كتك», «نتك», «استانا», «الماتى», «31 كانال», «7 كانال» سياقتى كوپتەگەن تەلەارنالاردى قوستى. ولار قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن, ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن, تاريحى مەن سالت-ءداستۇرىن دامىتۋعا ەڭبەكتەنۋدە. وتكەن جىلى «بالاپان» تەلەارناسى تۇساۋىن كەسىپ, ول دا ءبۇلدىرشىندەردى ءبىر قۋانتىپ تاستادى. ءدىني-تانىمدىق تۇرعىدا دۇنيەگە كەلگەن «اسىل ارنا» تەلەارناسى دا ەل-جۇرتتى, اعايىن-باۋىردى حال-حادەرىنشە يماندىلىققا ءتاربيەلەپ جاتىر. قىسقارتىپ ايتقاندا, ەلدەگى ەلەكتروندى باق سالاسىندا كوپتەگەن ىلگەرىلەۋ بار. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى نىعايىپ, باقۋاتتى قازاق شاڭىراقتارى كوبەيگەنىمەن, مەملەكەتتىك تىلدە ءتاۋلىك بويى حابار تاراتاتىن ءبىر مەملەكەتتىك تەلەارنانىڭ بولماۋى ادامدى ەرىكسىز ويلاندىراتىن. ءمىنە, وسى تۇرعىدان العاندا «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ بيىلعى قىركۇيەك ايىنان باستاپ تاۋلىك بويى تەك قانا قازاق تىلىندە حابار تاراتا باستايتىنىن ەستىپ, قاتتى قۋانىپ قالدىم. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى بەرىك, تىرەگى مىقتى, تاتۋلىعى شىنايى بولىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتى قازىرگىدەن دە دامىپ, الەمدىك ءوركەنيەتتىڭ بيىك شىڭىنا قاراي باتىل قادام باسا بەرسە, مۇنداي تەلەارنالار سانى دا جىلدان-جىلعا كوبەيە بەرمەك دەپ سەنەمىن. ال «ەرتوستىگىم ءبىر توبە» دەگەندەي, «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى الار ورنى ەرەكشە دەپ سانايمىن. پەرنەبەك وسپانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى. جامبىل وبلىسى. تاراز قالاسى.
