(تريپتيح)
تاريحقا كوز جۇگىرتىپ قاراپ وتىرساق, قاسساقتىڭ نەبىر قايسار قىزدارى, عۇنداردىڭ ەلاناسىنا اينالعان ارۋلارى, تۇرىكتىڭ تۇرپاتى بولەك جاۋىنگەر «قاتىندارى» (حانىمدارى), قازاقتىڭ ۇرانعا اينالعان, كيە قونعان نەبىر اياۋلى انا, اپالارى بولىپتى-اۋ... ەلىم دەپ ەمىنگەن, جەرىم دەپ تەبىنگەن ەرلەرمەن سىن ساعاتتاردا قاتار ءجۇرىپ, قاناتىنا اينالعان, بالا تۋىپ, ۇرپاعىن وسىرگەن ولاردىڭ دا اتتارى تاريح قويناۋىنان تالىپ-تالىپ ەستىلىپ جاتادى. «اتقا مىنسەڭ ەي قاعان, جەردى كورمەيسىڭ, تاققا وتىرساڭ ەي, قاعان, ەلدى كورمەيسىڭ! اتىڭدى جەر, تاعىڭدى ەل كوتەرىپ تۇرعانىن نەگە بىلمەيسىڭ؟» دەپ سويلەگەن دە ءبىزدىڭ اسىل انالارىمىز. اسىلى, ەل بولماق – انادان! ەل وسسە دە – انادان, بەتى اۋلاق, وشسە دە – انادان! سول قايسار انالار ءداستۇرى اياقسىپ كەتكەن جوق پا, انالار تاعدىرىنا ءوز دارەجەسىندە زەر سالىپ ءجۇرمىز بە؟ تولعاندىرعان دا, قولعا قالام الدىرعان دا وسىنداي ايالاۋعا لايىق ايالى انالار ءداستۇرى, ايتۋلى ايىمدار تاعدىرى.
1. اپا
ءبىز قوڭسى تۇردىق. قازاقشا ايتقاندا «قۇدايى كورشى.»
تاڭ شاپاعى راۋانداپ اتقاننان ول كىسى بالكونعا شىعادى. كىتاپ وقيدى. ويلانىپ وتىرادى. ءبىز كورشى ۇيدەن بەيسەكەڭدى ارقالاعانداي ەتىپ سۇيەمەلدەپ الىپ شىعامىز. الدىن-الا دايىندالعان ورىندىققا بابىمەن وتىرعىزامىز. ءماريام اپاي توبەسىنەن ءتونىپ, «بەيسەكە, قالايسىز؟» دەيدى. ءتىلى كۇرمەۋلى بەيسەكەڭ تاياعىن سول قولىنا اۋدارىپ, وڭ قولىن كوتەرەدى. «جاقسىمىن» دەگەنى. كەيدە ماعان سىبىرلاعانداي ەتىپ «ءماريامعا سالەم ايتشى, ءحالىن ءبىلشى» دەپ تاپسىرما بەرەدى. وندايدا نە اقىن اپامىزدىڭ ۇيىنە كىرىپ, بەيسەكەڭ اتىنان اڭگىمەلەسىپ شىعامىن. ءايتپەسە, ءۇيدىڭ جوعارعى قاباتىندا وتىرعان اپايعا بەيسەكەڭنىڭ سۇراۋلى سالەمىن جەتكىزەمىن. كەيدە جەردە وتىرىپ بەيسەكەڭ ءماريام اپايمەن زامانداس جاساعانىن, قىزمەتتەس بولعانىن ىقىلاسپەن اڭگىمەلەپ ەستەلىككە دەن قويادى. كەيدە اپايدىڭ وتىنىشىمەن ءۇيدىڭ جوعارى قاباتىنا كوتەرىلەمىن دە ءماريام اپايعا قۇلاق تۇرەمىن. «قايران بەيسەكەڭ...» دەپ باستاپ اقەدەن سىرىن ايتادى ءماريام اپاي.
ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ قادىرىن ەل ءبىلدى مە, جوق پا؟ ايتەۋىر اقىن قىزدار اۋىر تاعدىرلى اقىن اپالارىنىڭ قادىرىن ءبىلدى. اقىن قىزدار جىر كەرۋەنىنىڭ باسى ەتىپ ۇستادى ول كىسىنى. كۇن ارالاتىپ تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ورازگۇل نۇرماعامبەتوۆا, ماعيرا, سارا... دەگەندەي اقىن ءسىڭلىلەرى ۇزبەي كەلىپ, اڭگىمەلەسىپ كەتىپ ءجۇردى. ءماريام اپايدىڭ دا ولار دەگەندە شىعارعا جانى بولەك. ارقايسىسىن باۋىرىنان وسكەن ۇرپاقتاي اسپەتتەپ, ايالاپ, سىرتىنان قامقور بولىپ وتىرعانى, جارىقتىق. ءتىرىسىن عانا ەمەس, قازاقتىڭ اتى ءمالىم اقىن, قايراتكەر قىزدارىنىڭ و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن اياۋلىلارىن دا ەسكە الىپ, ولەڭ جازىپ, ەستەلىك ايتىپ, جيناقتارىن قۇراستىرىپ الەك بولىپ ءجۇرەتىن. ولار جايىندا جانىنىڭ جارىمىن بەرەردەي بايەك بولىپ اڭگىمەلەۋشى ەدى.
شولپان يمانباەۆا تۋرالى «ول تاڭ جۇلدىزى ەدى جانىپ تۋعان...» دەپ باستاپ ءبىراز جەرگە كەتەدى ويلانىپ. ودان زياش قالاۋوۆاعا كەلەدى اياڭداپ. زياش ءماريام اپايدىڭ قىزىنداي بولىپ قولىندا ءوسكەن جان. البىرت اقىن, ءۇمىتتى قالامگەر بولعان. سۇيگەن جىگىتى ۇلى وتان سوعىسىندا وپات بولىپ, ودان قارا قاعاز العان كۇنگى اقىن تراگەدياسىن ءماريام اپاي جىلاپ وتىرىپ اڭگىمەلەر ەدى. سوعىستان كەيىن ءبىر ۇشقىش جىگىتكە تۇرمىسقا شىعىپ, باقىتتىڭ دامىنە ەرنى جاڭا تيگەندە بالا كوتەرىپ, بوسانعاندا (بوساندىرعان تايىر جاروكوۆتىڭ بالدىزى دەۋشى ەدى) دارىگەرلەردىڭ سالعىرتتىعىنان ۋاقتىلى باقىلاۋسىز قالىپ تالىقسىپ جان تاپسىرىپتى قايران زياش اقىن! ونى دا ءماريام اپايدان جازىپ الىپپىن. زياش قالاۋوۆا جايىندا ارنايى ماقالا جازعان ساتىمدە ءماريام اپايدىڭ قولىنان اقىن اپامىزدىڭ جىر جيناقتارىن الىپ, ەستەلىكتەرىن رۇقساتىمەن پايدالانىپ ەدىم. قازاقتىڭ تاعى ءبىر قىزىنىڭ تاعدىرى الدىمنان شىقتى. ول ءۇشىن كۇندەلىككە دەن قويايىن.
ناۋرىزدىڭ 28-ءى, 1992 جىل.
ءماريام حاكىمجانوۆا اپايدان ءبىر ءاڭگىمە ەستىگەن ەدىم. ناشىنە كەلتىرىپ, ادام اتتارىن قالاداي ەتىپ مانەرلەپ ايتقان اڭگىمەسىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناداي:
«الما ورازباەۆا ورىس ءناسىلدى ازاماتقا تيگەن ەكەن. ول دا رەۆوليۋتسيونەر بولىپتى. جاراسىمدى, جاقسى وتباسى بولسا كەرەك. ماسكەۋ (كپسس) ءبىر كۇنى المانى موڭعولياعا ارنايى تاپسىرمامەن جىبەرىپتى. ءبىر جىلعا ما, ەكى جىلعا ما؟ المانىڭ ەمشەكتە بالاسى بار ەكەن. سول سابيگە قارار دەپ اۋىلدان ءسىڭلىسىن الدىرادى. ەمشەكتەگى بالاسىن بايى مەن سىڭلىسىنە قالدىرىپ, الما موڭعولياعا كەتە بارادى. ايەل ادامنىڭ سىرتتا قايدان جاعدايى بولسىن, جاداپ-جۇدەيدى. الايدا, كوممۋنيستىك تاپسىرما, ءوز بەتىنشە تاستاپ كەتە المايدى. باس تارتۋعا تاعى بولمايدى.
اراعا جىل, نە ەكى جىل سالىپ قازاقستانعا ورالادى. كۇيەۋى, ءسىڭلىسى قارسى الادى. ءسىڭلىسى ەكىقابات. شەرميىپ تۇر. كۇيەۋى جايلاپ اڭگىمە باستايدى.
– الما, سەن موڭعولياعا كەتكەندە ءبىز بالەنشە ەكەۋمىز قوسىلىپ قويدىق. ەندى بالا كۇتىپ وتىرمىز. سەن كەشىر!
– ا-ا-ا – دەگەن داۋىسى شىعادى المانىڭ.
الما جىندانىپ كەتەدى...
الماتىدا ارنايى اۋرۋحانادا جاتادى. ارنايى پانسيونات ء(ۇي) ءبولىپ, قاسىنا دارىگەر قويادى. جازىلمايدى. ءماريام اپاي بارىپ ءحالىن بىلەدى. الما ءماريامدى تانىمايدى. جۇدەگەن. مەڭىرەۋ. ايدالاعا قاراپ وتىرادى. ورىنسىز حا-حا-لاپ كۇلەدى. بەبەۋلەپ جىلايدى. بىردە تومسىرايا قالادى...
ءسىڭلىسى كۇيەۋىمەن تۇرىپ جاتادى. بىراق, الماتىدان كوشىپ كەتەدى.
قاھارلى 1937 جەتەدى. ورىس ءناسىلدى كۇيەۋ – «حالىق جاۋى». ۇستالىپ كەتەدى. قورەك كەرەك. ءسىڭلىسى قۋىنىپ ءجۇرىپ المانى قولىنا الادى. ءزابىر كورسەتسە كەرەك.
اقىرى شىمكەنتتە تۇرىپ جاتقاندا, ورالعا جايداق ماشينەنىڭ ۇستىنە جايعاستىرىپ اتتاندىرىپ جىبەرەدى. جولدا سۋىق بورانعا تاپ بولادى. الما ءۇسىپ ولەدى. زيراتى جوق. ءماريام اپاي وسى ءاڭگىمەنى ايتىپ وتىرىپ جىلادى, اقىرىندا تۇنجىرادى.
مىنە, وسى تاعدىردان پوۆەست جازۋعا بولار ەدى.»
ماعان وسى جايلاردى اڭگىمەلەپ بەرىپ, «سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى. سەن ءبىر پوۆەست جازسايشى» دەدى. سولاي دەگەندە قازاق قىزىنا بولشەۆيكتىك اسىرە قوعامنىڭ كەرى ىقپالىن باسا ايتىپ وتىردى. ول ىشىنە ءتۇيىلىپ قالعان «تاس ءتۇيىن» بولاتىن. ارينە, ول كەزدە گەندەرلىك ساياسات جوق. اڭگىمەمىز ءبىر ءسات بەيىمبەت ءمايليننىڭ «راۋشان كوممۋنيست» پوۆەسىنە ويىستى. بەيىمبەت اعايدىڭ ايتارى دا سول عوي, قۇداي ايەل ەتىپ جاراتقان سوڭ – ايەل-انا مىندەتىن اتقارۋ ورنىنا بەلسەندى بولشەۆيك بولىپ مازاققا ۇشىراعانىن مىسقىلدايدى ەمەس پە؟! ول ەندى ءبىر ءسات بەيىمبەت مايلين جايىندا «اعالاپ» وتىرىپ ەستەلىك ايتىپ كەتە باردى.
جاس شاعىندا كىسى ماكسيماليست بولادى ەمەس پە؟! كەڭەستىك قوعام سويىلىن سوعامىن دەپ ءجۇرىپ تاعدىرى تالكەككە ۇشىرايتىن الما ورازباەۆا تۋرالى اپايدىڭ بار اڭگىمەسىن جازىپ الىپ وتىرىپ: «جازامىن, اپاي!» دەپ ۋادەنى بەرىپ سالىپپىن. ءالى ورىنداي الماي كەلە جاتقانىما وكىنەمىن. مۇمكىن الدا جازىلار, مۇمكىن جازىلماس. تاقىرىپ اسا ءبىر پسيحولوگيالىق ىشكى تەبىرەنىسپەن جازىلماسا قور بولادى-اۋ دەپ قورقامىن. ىشكى تەبىرەنىسپەن جازا الامىن با, جوق پا دەپ ويلانامىن. دەرەكتى تۋىندى دا جازۋعا بولار, بالكىم. ونداي جاعدايدا تاماشا جازۋشى د.گرانيننىڭ «كلاۆديا ۆيلور», «زۋبر» تۋىندىلارى سەكىلدى پسيحولوگيالىق جان تەبىرەنىسى مەن اسقىنعان سيتۋاتسيا ءھام ومىرلىك فيلوسوفيا قوسپاسىنان كەلىپ شىعۋىمىز كەرەك.
اپاي بىردە ماعان مىناداي اڭگىمە ايتتى: بالكوننان باقىلاپ وتىرامىن. سەندەردىڭ ءۇيلەرىڭنەن تاڭەرتەڭ 11-لەر شاماسىندا الدىمەن ءبىر ورىندىق شىعادى دالاعا. سوسىن بەيسەكەڭدى سۇيەمەلدەپ الىپ شىعىپ, الگى ورىندىققا وتىرعىزادى بايان كەلىن. سوسىن ءۇش بالاسى ءبىرىن العا سالىپ, ءبىرىن كوتەرىپ, ءبىرىن جەتەكتەپ الىپ شىعادى اۋلاعا. ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ءۇش ءسابي اتاسىن اينالىپ ويناپ جۇرەدى. مەن كۇنىگە كورەتىن وسى سۋرەتكە قىزىعامىن, قاراعىم... سەن «سوتسياليستىك قازاقستانعا» قىزمەتكە اۋىسقالى بار مىندەت بايان كەلىنىمنىڭ موينىنا اۋىستى-اۋ. ءۇش بالا مەن پاراليچ شالدى باعۋ قايدان وڭاي بولسىن؟ سەن ءجۇرسىڭ بەيسەمبايدى باققان اتانىپ... بايان كەلىنگە قيىن بولدى. اينالايىن بايان! باياننىڭ وسى تىرلىگىنەن قازاق كەلىندەرىنە عانا ءتان, وندا دا ۋربانيزاتسيا دەيسىڭدەر مە, ايتەۋىر, قازاقتان دا كەتىپ بارا جاتقان ءبىر ىزگىلىك كورەمىن. بايان كەلىنگە سالەم ايتشى, اتاسى جايىندا كۇندەلىك جازا ءجۇرسىن!.
– مەنىڭ كەلىنشەگىمە قاراپ قالعان ول نە قىلعان ىزگىلىك؟ – دەپ قالجىڭدايمىن مەن.
– ءاي, سەندەر, ەركەكتەر ايەلدىڭ قادىرىن بىلەسىڭدەر مە؟ – دەيدى ءوتىرىك اشۋلانعان بولىپ. – قازىرگى زاماندا كەلىن ءوزىنىڭ تۋعان اتاسىن دا باقپايتىن بولدى عوي, قاراعىم. ال, ءبىز, ءبىز باسقا ەدىك قوي. الدە ول كەزدە ادام يماننان تۇراتىن با ەدى؟
ول كىسى ويلانىپ كەتەدى. مەن اپايدىڭ ءوزىنەن ەستىگەن تانىس ءومىربايان سوقپاعىنا ءتۇسىپ وي سورابىن كەشەمىن.
... ءماريام اپاي 13-14 جاسىندا قازاقى جولمەن كورشى اۋىلدىڭ بوزبالاسىنا اتاستىرىلعان ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن قىز بالا. ون بەس جاسىندا كورشى اۋىلدىڭ تۇبىتيەك بالاسىنا تۇرمىسقا شىعادى. اراعا جىل سالىپ قوشقارداي ۇل بەرەدى بەسىگىنە. ۇزاماي جار قوساعى دا, تار كەمەرىن كەڭىتىپ جارىققا شىققان اياۋلى پەرزەنتى دە كوز جۇمادى. كەيىن اراعا جىلدار سالىپ كەلىن بولىپ ۇزاتىلعان ەلگە كەلىپ, جاستاي كەتكەن جارى مەن ۋىزداي جەر قوينىنا تاپسىرعان پەرزەنتىن كوز جاسىن توگىپ ولەڭمەن ەسكە الادى:
وتكەلىن بوتپانشاقتىڭ ءوتتىم كەسىپ,
توبىلدىڭ كۇمىس سۋىن جىرمەن ەسىپ.
شارق ۇرىپ سايرانداعان قايران جەرلەر,
قۇلازىپ, قۋ دالا بوپ قالدىڭ نەشىك؟!
ۇل ءسۇيىپ, وتاۋ تىككەن قونىسىم-اي,
ساياڭدا تانىپ ەم التىن بەسىك.
ءۇزىلىپ كىرپىگىمنەن ىستىق جاسىم,
ەگىلدىم وتكەن ءومىر ەسكە ءتۇسىپ.
باسايىن وكسىگىمدى ءجايىپ قانات,
اڭساعان توپىراعىڭدى سەنىڭ قۇشىپ.
كەلىن بوپ, جەلەك جامىلىپ تۇسكەن جەرىم,
كوركىڭدى ءبىر كورۋگە كەلدىم سەنىڭ.
ءتىرى جان, ءولى ارۋاق ەلەڭدەسىن,
تيگەندە قۇلاعىنا مەنىڭ جىرىم.
ءتىل قاتپاي, تەبىرەنبەي جاتىر نەگە؟
اناسىن ۇمىتقان با جالعىز ۇلىم.
ماماڭدى ءبىر يىسكەشى زاكارياجان,
اڭساعان انا كوكىرەك السىن تىنىم.
جاتقالى 24 جىل جەر قوينىندا,
كوز نۇرىم, قۋانىشىم, قىزىل گ ۇلىم.
(«بوتپانشاق»)
– دەپ جىرلايدى اقىن. اۋىر تاعدىردى ويلاساڭ قۇيقا تامىرىڭ شىمىرلايدى. حح عاسىر باسىنداعى قازاق قىزىنىڭ اۋىر تاعدىرى.
ودان كوممۋنيستىك جاس رەسپۋبليكانىڭ استاناسىنا كەلىپ, جىردا باعىن سىناي باستاپ, سەرعالي ەسىمدى ازاماتپەن قايتا شاڭىراق كوتەرەدى. ول ءساتىن اقىن «باقىت قايتا ك ۇلىمدەگەندەي بولىپ ەدى...» دەپ ەسكە الار ەدى ەكەۋارا اڭگىمەدە. «باقىت» ءسوزىنەن باستالعان اڭگىمە بىرىڭعاي باقىتسىزدىقتان تۇراتىن, بىراق. ايتۋ ءوز الدىنا, تىڭداۋعا جۇرەك قۇلاعى شىمىرلاي دىرىلدەپ, شىداي المايسىڭ. ءوز ءومىربايانىندا
: «جاس ءومىرىم باقىتسىزدىقپەن ءوتتى. 21 جاسىمدا ءولىدەي جەسىر قالدىم. 31 جاسىمدا (1937) تىرىدەي جەسىر قالدىم...» – دەپ اشىنا جازىپتى-اۋ اقىن. ايتقان سىرىن اقىن ولەڭگە شەگىپتى:
اۆگۋستىڭ جيىرما توعىزى ەستەن كەتپەس,
سول كۇنى توككەن جاسىم ماڭگى كەپپەس.
بۇلب ۇلىم باقشاداعى ءتۇستى تورعا,
كوزدەن عايىپ بولدى قولىم جەتپەس.
ءومىردىڭ كۇنگەي جاعى قىرىندادى,
جالت بەرىپ باقىت قۇسىم بۇرىلمادى.
قايعىنىڭ قارا تورى الدىمدى وراي,
جان ۇشىرىپ جارماسسام دا سىرىلمادى,
– دەپ ءوز ولەڭىنە مۇڭىن شاعىپتى. ولەڭ دەسەڭ دە, اقىن سىرى دەسەڭ دە جاراسادى. ولەڭنىڭ ورمەگى – ومىردە ءوزى باستان كەشكەن جاي. ءتىپتى ەرىنىڭ ۇستالعان كۇنىنە دەيىن دايەكتى, ناقتى.
وزگە اقىندارىمىز ەجوۆتى «ەر بولساڭ ەجوۆتاي بول ەلىمدەگى» دەپ, ول جەر جاستاڭعىر دەپ قارعاپ, لاعنەت جاۋدىرىپ جاتتى. تاعدىرى دا سولاي, قارعايتىنداي ەدى. «ەجوۆ دەگەن شىقتى ءبىر باسكەسەرى, قاتتى ساستىرىپ حالىقتى, قان نوسەرى...», – دەپ تە اشكەرەلەدى
. «كىم ەكەن جازىقسىزدان زار قاقتىرعان؟ «جاۋ» دەگەن اتاق تاعىپ, ەل شاپتىرعان. جەتەتىن اق-قاراسىنا جان بار ما ەكەن, نە سۇمدىق كەز كەلگەنگە جۇرتتى اتتىرعان؟!» دەپ ءوز قايعىسىن ەل-جۇرت قايعىسىنا ۇلاستىرا جىرلاعان ساتتەرى دە بار. وتىز جەتىنشى جىلى ء(بىز دە دايەكتى سويلەپ وتىرمىز) جۇرت « ۇلى كوسەم ستالين تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىندايمىز! جاسا, جاسا, ستالين – كۇن-كوسەم!» دەپ ۇرانداتىپ سويلەپ, دۋىلداتىپ ولەڭ جازىپ جاتتى. ال قايعى ىشىنە ءتۇسىپ كەتىپ كۇيىك شەككەن اقىن قىز ءماريام قوعامنىڭ بەتىن جىرتتى كەلىپ, جىرتتى كەلىپ.
«وكسۋمەن وكىنىشتە ءوتتى-اۋ ءومىر, قايعىمەن قاراۋىتىپ شىركىن كوڭىل. كەشەگى لاپىلداعان ىستىق جۇرەك, سۋىدى, سۋىقتاعى بەينە تەمىر» – دەپ تە, ايتپەسە: «جانى اشىر, مۇنى كورەر جان بار ما ەكەن, جارقىراپ الدان اتار تاڭ بار ما ەكەن؟ الا اياق ەجوۆ سىندى قان قۇمارلار, سورلاتىپ سونشا جاندى جالمار ما ەكەن؟» (1938 جىلى جازىلعان) دەپ تە اشىنعان. و, وتىز جەتىنشى جىل قازاق ازاماتتارىنا عانا ەمەس, قازاق قىزدارىنا دا كوتەرە الماس سالماق سالدى, تاعدىردىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاتتى, ساعىن سىندىردى, قان جىلاتتى. «حالىق جاۋى» اتانعان ەرىنەن تەرىس اينالعان ايەلدەر قانشاما؟! ال ءماريام اپاي بولسا قانقاساپ قوعامنىڭ شىن كەلبەتىن قايعىلى جۇرەكپەن دار-دار ايىرىپ جىرتتى. ءوز قايعىسىن «عالامات قوعام قۇرىپ جاتىرمىز» دەگەن جالعان ماقتانعا ورانعان مەملەكەت بويىنداعى قاسىرەتتەن كورىپ, تانىپ, اشىنا جىرعا قوستى. كسرو اسپانىن جەكە ادامعا تابىنۋشىلىقتىڭ اسقاق ۇرانى جاپقانى سونشالىق, قوعام بويىنداعى دەرتتى كوزدى قانشا بادىرايتىپ اشقانىڭىزبەن كورە قويۋ, كورە الۋ – قيىننىڭ قيىنى بولاتىن. ول ناسيحات تاسقىنىمەن, يدەولوگيا جامىلعىسىمەن مىقتاپ تۇمشالانىپ تاستالعان بولاتىن. 1937-38 جىلدارداعى ءماريام اپاي ولەڭدەرىندەي شىنشىل ناقتى, زاتتى ولەڭ قازاق پوەزياسىندا كەم. ورايىندا ەسكە تۇسەدى, جالعان ماقتانعا قۇرىلعان جاۋىز مەملەكەتتى ون بەس وداقتاس مەملەكەتتىڭ اقىندارىنا ماداقتاتىپ بولعان ي.ۆ.ستالين شەت ەلدەن بىرنەشە اتاقتى جازۋشىلاردى شاقىرادى. «جاسامپاز سسسر»-ءدى كورسەتەدى. جاعداي جاسايدى. وسى ساپاردان ليون فەيحتۆانگەر ماداق كىتابىن, اندرە جيد مازاق كىتابىن جازىپ ورالىپ ەدى. ءبىرى زاماتىندا ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ جارىق كوردى. كەلەسىسى كسرو ىدىراعان سوڭ عانا ورىس تىلىنە اۋدارىلدى. «كسرو 1937 جىلى» اتالاتىن مازاق كىتاپ جازعان اندرە جيد كەيىنىرەك نوبەل سىيلىعىن الدى. تۇمشالانعان ءدۇنيەدەن شىندىقتى كورە ءبىلۋ وڭاي ەمەس. 1937 جىل اڭگىمە بولعاندا قازاق جازۋشىلارى شىندىقتى ايتا المادى دەپ جاتامىز. شىندىقتى وسىنداي جاعدايدا اشۋ, ارشي ايتۋ وڭاي دەيمىسىڭ؟! قازاق اقىندارى اراسىنان 1937 جىلدىڭ قاسىرەتىن ايتا بىلگەن اقىنىمىز ءماريام حاكىمجانوۆا! ءبىز اقىننىڭ جوعارىدا ءۇزىندى كۇيىندە كەلتىرىلگەن ولەڭدەرىن سولاي باعالايمىز.
اقىندا مىناداي دا ولەڭ بار:
نەگە كەلدىم دۇنيەگە,
نەگە تۋدىم جان بولىپ,
نەگە الداندىم ىرىياعا,
نەگە ولمەدىم قان بولىپ.
نەنى كۇتەم سۇم جالعاننان,
نە كورسەتتى, نە كوردىم؟
نەگە تاپتىڭ سورلى انام,
تۇتقىنى عىپ ءومىردىڭ؟..
جيناپ الىپ كىل جەتىمدى,
جەتكىزەم دەپ الىستىم كەپ.
جاسىرامىن بار دەرتىمدى,
ىشتەي ەڭىرەپ تۇرامىن تەك.
ولەڭ دەسەڭ دە بولادى, ءومىر كۇندەلىگى دەسەڭ دە بولادى. كۇندەلىك دەپ قارايىقشى. ويتكەنى, كۇندەلىك شىنشىل جانر عوي. وسىنداعى
«جيناپ الىپ كىل جەتىمدى» دەگەن جول نەنى مەڭزەيدى؟
ءماريام اقىننىڭ جارى سەرعاليدىڭ بۇرىنعى ايەلىنەن ءبىر ۇل, ءبىر قىز قالعان. ول – اتىمتاي مەن نۇرجامال. قازىر ەكەۋى دە باقيلىق. جاتقان جەرى جاي بولسىن. پەيىشتە نۇرى شالقىسىن! ەرىنىڭ بۇرىنعى ايەلدەن قالعان ەكى ۇلى, 83 جاستاعى قايىن اتاسى, 11 جاسار قاينىسى, تاعى ءبىر قاينىسىنىڭ ەكى جەتىم بالاسى, ءوز اعاسىنىڭ ەكى جەتىمەگى – ۇزىن سانى 7 كىسى «ءتىرى جەسىر» ءماريام اپايدىڭ قولىنا قاراپ قالادى. ءوزى جاسىرماعان سىردى ءبىز جاسىرىپ قايتەيىك, ءبىرى دە وزىنەن تۋماعان جاندار. وزىنەن تۋعان ۇل سابيدەي شەتىنەپ, ول كەتكەن جۇرەك باسىنا شەر بايلاپ! ەر بولسا اناۋ – كوز كورمەس, قۇلاق ەستىمەس «يتجەككەنگە» ايدالىپ كەتە باردى كەبىن كيگەندەي قايىرىمسىز ساپارعا! «تورعاي جاڭبىر جاۋسا – بالاسىن قورعايدى, بۇرشاق جاۋسا باسىن قورعايدى» – باسىن قورعار ءسات! كوپ ايەل باسىنا يە بولا الماي, ەسەڭگىرەپ كەتەر قاسىرەتتى ءسات! ال ءماريام اپايدىڭ ەرلىگى – قايعى جۇتا ءجۇرىپ, بىردە-ءبىرى وزىنەن تۋماعان جەتى بىردەي جاندى, جەتىمسىرەتپەي – اتانى اتاداي كۇتىپ, بالانى باۋىرعا باسىپ, باۋىردى قاباتىنا الىپ, قىس – ءبىر قىسىپ, تاعدىر قىسپاعى ەكى قىسقان قيىن-قىستاۋ ساتتەن اشقۇرساق ءجۇرىپ امان الىپ شىقتى. جاس جۇتتى. تاس جۇتتى. جۇتىندى دا اتقا ءمىندى. ەردىڭ تىرلىگىن اتقاردى قايران ءماريام اپا! كەيىن بەسەۋىنە جوعارى ءبىلىم, ەكەۋىنە ورتا ءبىلىم اپەرگەنىن قايتەرسىڭ, ۇلدى ۇيلەندىرىپ – ۇياعا قوندىرىپ, قىزدى ۇزاتىپ – قياعا اتتاندىرعانىن قايدا قويامىز, جانتالاسا ءجۇرىپ. اتانبەيىل ەرىنەن قالعان «تۋماعان» اتىمتايىنا تۋعان اعاسىنىڭ قىزىن قوسىپ, سەرعالي شاڭىراعىنىڭ دا وتىن ءوشىرمەدى, ولەڭ وتىن دا وشىرمەدى, شىركىن ءماريام اپام! نەمەرە, شوبەرە ءسۇيدى. نەمەرە قىزىنىڭ قىلقالامىنان ءۇمىت كۇتىپ فاريزا (وڭعارسىنقىزى) قىزىنا ايتىپ, «اق جەلكەنگە» سۋرەتشى ەتىپ ورنالاستىرىپ ەدى... ءماريام اپاي اتىمتاي اعاي مەن جەڭگەي تۋعان پەرزەنتىنە اينالىپ, قانداي تاماشا كۇتىپ شىعارىپ سالدى باقيلىق ساپارعا! تۋعاننان سالا ما, تۋماعاننان سالا ما؟! قولدارىنان تالاي ءشاي ىشتىك, تالاي اڭگىمەلەستىك. «بىلەمىز, بىلگەن سوڭ ايتامىز» ء(ا.مارعۇلان). جاستىق شاعىندا ازاپتى, قارتايعان شاعىندا راقاتتى ءومىر كەشتى قاناعاتشىل انا. جەڭىلدەۋ سويلەپ كەتتىم, بىلەم. ول قانشاما ازاپتى باستان كەشسە دە تىرشىلىگىنە ءتاۋبا دەيتىن, الايدا كەڭەستىك قوعامعا ولەردەي وكپەلەپ, كەشۋسىز كەتتى. جايشىلىقتا مەيىربان جۇرەك قوعامعا كەلگەندە تاسجۇرەك بولىپ قاتىپ قالعان, ءماريام اپاي!
انا ءبىر جىلى قوستانايعا جولى تۇسكەن ادەبيەتشى, جۋرناليست دوسىم (ماعان وسى تريپتيحتىڭ يدەياسىن ايتقان دا سول قاتارلاسىم) مىنانداي اڭگىمەنى ايتىپ ەدى. كەڭەس تۇسىندا ىبىراي التىنسارين بەيىتىنە ەسكەرتكىش اشىلادى. سول كەزدىڭ سالتىمەن بەيىت باسى بولسا دا شاعىن ميتينگ اشىلىپ, سوزدەر سويلەنەدى. ءبىر كەزدە... ماڭايداعى قالىڭ قوپا جاقتان... شوشقالار بەرى قاراي جاقىنداسىن... عابەڭ جازعانداي, «نادانداۋ, توپاستاۋ جاراتىلعان جانۋارلار» ءوز بەتىمەن سالىپ ۇرىپ كەلە جاتىر ما, الدە, ءتىپتى, بىرەۋلەر سول جاققا باعىتتاپ ايداپ جىبەردى مە كىم ءبىلسىن. ايتەۋىر, شوشقالار بەيىتكە جاقىنداپ كەلىپ, توپتاسىپ تۇرىپ قالادى. سوندا توپ ءىشىنەن ءارى قاراي قايىراتىن نەمەسە ءسويتىڭدەر دەۋگە جارايتىن ءبىر ازامات شىقپادى-اۋ دەپ قامىعا, كوزىنە جاس الا سويلەگەن ەكەن ءماريام اپاي...
سونداي قوعامعا قايدان ءىشى جىلىسىن!
ونىڭ ۇيىنە «تەمىر ناركوم» تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ جارى – دامەش ەرمەكوۆا كەلىپ, زامان زۇلماتىنا ۇشىراعان اياۋلى جارلارىن ەسكە الىپ, جىلاپ-سىقتاسىپ الاتىن. ونىڭ ۇيىنە ءوز وشاعىنان جىلۋ تاپپاي جىلاپ, ۇلى كۇلاش (بايسەيىتوۆا) كەلەتىن. تانا كوزىنەن مونشاق توگىپ, ماۋقىن باساتىن. ونىڭ ۇيىنە قازاقتىڭ ماڭدايىنا سىيماي كەتكەن اقىن قىز زياش كەلىپ, سوعىستاعى جىگىتىن جوقتاپ, جىلاپ-جىلاپ شەرىن تارقاتاتىن. ءماريام اپاي سونىڭ بىرىنە دوس-جار, بىرىنە اپا بولىپ – جۇرەگىنەن شۋاق ءبولىپ بەرىپ, سابىرعا شاقىرىپ جۇباتاتىن.
ونىڭ ۇيىنە اقىن ءىنىسى سىرباي مەن عافۋ اپالاپ كەلىپ, ءحالىن ءبىلىپ تۇراتىن. قازاقتىڭ ايتۋلى ازاماتى, مادەنيەت قايراتكەرى ءىلياس وماروۆ تا وعان ءىنى ەدى. قايراتكەر ازامات قاتەرلى دەرتكە ۇشىراپ اجالمەن ارپالىسقان ساتتەرىندە «ەلىمنىڭ ارداقتىسى» اتاپ وعان ارناپ ولەڭ دە جازىپتى. ولەڭى دە, ولەڭىنە بەرگەن تۇسىنىگى دە اقەدەن سىر دەرسىڭ ءبىر. ءبىز دە ءبىر ءسات قۇلاق تۇرەلىكشى: «قازاقتىڭ مارقاسقا ۇلى ءىلياس وماروۆ قاتتى اۋىرىپ, موسكۆاعا بارىپ وپەراتسيا جاساتىپ, ۇيىنە كەلدى. بۇل كەزدە ءىلياس تا, مەن دە كالينين كوشەسىندە 96-شى ۇيدە كورشى تۇراتىنبىز. مەن ونى بالا كۇنىنەن بىلەمىن. ۇلكەن جازۋشىلاردىڭ رومانىنا ارقاۋ بولعان اتاقتى يگىلىكتىڭ جاقىن تۋىسى. ءىلياستىڭ اسىراپ العان اكەسى ومار. ءوزىنىڭ تۋعان اكەسىنىڭ اتى ءداۋىم بولاتىن. يگىلىكتىڭ جالعىز بالاسى كاديمانىڭ العانى ورداباي قاجىنىڭ اعجان دەگەن قىزى. ودان تۋعان وسپاننىڭ العانى مەنىڭ اكەمنىڭ نەمەرە قارىنداسى ءامينا. ءىلياس قوستانايدا وقىدى. كوزاينەكتى سول بالا كەزىنەن كيەتىن ەدى. وقۋعا بارا جاتقاندا, كەلە جاتقانىندا وسپان جەزدەم ءبىزدىڭ ۇيگە تۇسەتىن. ءىلياستى الىپ كەلەتىن دە, اپارىپ سالاتىن دا وسپان بولاتىن. بەرى كەلگەندە ءىلياس مەنى ەرەكشە سىيلايتىن.
قايران ءىلياس قارماقتاي بولىپ ۇيگە كىرگەنىن اينەكتەن كورىپ, ەڭىرەپ جىلاپ وتىرىپ, وسى ولەڭدى جازىپ, پوشتا جاشىگىنە سالدىم.
كەلدىڭ بە امان-ەسەن, باۋىرلاسىم,
جولىڭا توكتىم تالاي كوزدىڭ جاسىن.
اجالمەن ارپالىسىپ سەن جاتقاندا,
تىلەدى تىلەگىڭدى اۋىلداسىڭ.
«جۇك اۋىرىن نار
كوتەرەر» دەگەندەيىن,
كەۋدەڭنىڭ وتى قايتا
داۋىلداسىن.
ەلىمنىڭ ەرەن تۋعان
ارداقتىسى,
ورلەسىن, ۇزاي بەرسىن
ءومىر جاسىڭ!
اق كوڭىل, اقىلدى
جان, سابىرلى جان,
قاسقايىپ قاراۋشى
ەدىڭ ومىرگە پاڭ.
دوسىڭ تۇگىلى, قاسىڭ
دا جالعان دەمەس,
قاسيەتىڭدى ەرەكشە
وزىڭە ءتان.
سىپايى, كىشىپەيىل, مەيىرىمدىلىك,
وزگەشە ءون بويىڭا بەرەتىن ءسان.
قوسىلدىڭ ۇيىرىڭە امان كەلىپ,
قاراعىم – قايىرلى تاڭ,
قايىرلى تاڭ!
ارادا ءبىر جەتى وتكەندە, امان كەلگەنىنە جىلقى سويىپ, جولداستارىن, دوستارىن شاقىرىپ قوناقاسى بەردى.
كەلەسى كۇنى قۇدالارىن, اعايىندارىن شاقىرعاندا, ماعان ءوزى حابارلاسىپ: «اپاي, بۇگىن ساعات ەكىدە ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىڭىزشى. سىزدەردى امان كورگەنىم ءۇشىن از عانا ۋاقىت بىرگە وتىرعىم كەلەدى», – دەدى.
تاماقتان كەيىن مەنىڭ ولەڭىمدى ءتوس قالتاسىنان الىپ: «اپا! ءوز ءۇنىڭدى ساعىندىم. مىنا ماعان ارناعان ءسوزىڭدى ءوزىڭ وقىپ بەرشى», – دەدى.
مەن قاتتى تەبىرەنىپ وقىپ بەردىم. ءىلياس وكسىپ-وكسىپ جىلاپ, شارشاپ قالدى. ازدان كەيىن قاسىما كەلىپ, بەتىمنەن ءسۇيىپ العىس ايتقان ەدى. اياۋلىم!».
قانشالىق تەكتىلىك اڭگىمەسى ايتىلىپ, شەجىرە شەرتىلىپ جاتىر؟! ءىلياس وماروۆتاي ءبىر كەمەلىمىزدىڭ ءتۇپ تاريحىنان تارتىپ, ادامي ىزگىلىكتى جان يىرىمدەرىنە كۋالىك ەتىپ وتىر. ادام جۇرەگىنە ىزگىلىك قۇيۋشى پەرىشتە رايىندا كورىنەدى. و, ول ءبىر دانا بەيىل انا, شەجىرەلى شەرلى اقىلمان بولاتىن. اللا ول كىسىگە اقىندىق سىباعانى مولىنان بەرگەن ەدى. امال قانشا, تالكەككە ءتۇسكەن تاعدىر اۋدارىپ-توڭكەرىپ, اللا بەرگەن ءناسىپتى ءوز دارەجەسىندە دامىتىپ, بويىنا تابيعاتىنا لايىق كولكوسىر پوەزيا جاساي المادى. بالالارعا جىر ارناعاندا جانىپ كەتەر, شاعىن شۋماقتى فيلوسوفيالىق ولەڭدەر جازعاندا دوڭگەلەنىپ شىعا كەلەر ەدى. تابيعاتىندا بولعان سوڭ, سۇيەگىنە ولەڭ بىتكەن سوڭ سولاي بولادى دا!
ەگەر ءماريام اپاي بولماعاندا «تۇتاستانعان» «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» ءوشىپ كەتەر ەدى. بۇگىنگە جەتپەس ەدى. بۇكىل تۇركى دۇنيەسىندە تۇتاستانعان ەپوس جالعىز «ماناس» دەپ ەسكىشە سويلەپ جۇرەر ەدىك. ۇلى جىراۋ مۇرىن سەڭگىرباي ۇلى ءبىز بىلگەندەي, جۇرت سۇيگەندەي ۇلى جىراۋ بولىپ جەتپەس ەدى بۇگىنگە. «مىنا بەيسەكەڭ بار عوي, حالىق قامىن كوپ ويلايتىن كىسى. ادەبيەت قامىن كوپ ويلايتىن كىسى. بۇگىندە ءتىلىڭ – ءبىر, ادەبيەتىڭ – ءبىر ينستيتۋت بولىپ تۇر عوي. كەزىندە ەكەۋى قوسىلىپ سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالىنىڭ ءبىر سەكتورى بولاتىن. ونى بەيسەكەڭ باسقاردى. قىزمەتتەس بولدىق. « ۇلىق بولساڭ – كىشىك بول!» – دەگەندى ءبىز بەيسەمبايعا قاراپ تانيتىنبىز. كوزىمىزبەن كوردىك. تاڭەرتەڭ قىزمەتكە كەلگەندە سالەمىن ەسىك اۋزىنداعى ەدەن جۋشىدان باستايتىن. كىسىنى الالامايتىن. مىنە, سول بەيسەمبايدىڭ جۇمىلدىرۋىمەن سوناۋ تۇبەكتەن مۇرىن جارىقتىقتى الدىرىپ, ۇيىمدە باعىپ-قاعىپ ايلاپ جىر ايتقىزىپ, «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» جازىپ الىپ ەدىم. بەيسەمباي قىزمەتتەن كەتىپ قالدى. كەيىن كەرەك ەتكەن كىسى بولمادى. ارحيۆىمدە جاتىر ەدى. ەندى سونى ورازگۇلدى شاقىرىپ الىپ, ەكەۋلەپ ەجىكتەپ حاتقا ءتۇسىرىپ وتىرمىز...», – دەپ ەدى ءبىر بارعانىمدا.
بەيسەكەڭ 80 جاسقا تولدى. قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اراسىندا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن تۇڭعىش عالىم. ءماريام مۇقانكەلىنى مەن ءماريام حاكىمجانوۆا – قوس ءماريام اپاي شالدىڭ ەكى جاعىنا جايعاستى. ول ۇلكەن-كىشى تويدى رەستوراندا تويلاۋ ءداستۇرگە ەنە قويماعان كەز. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدەن قازاقستاندى باسقارۋعا كەلگەن «شۇرەگەي» گ.ۆ.كولبيننىڭ تاپسىرماسى بار: «جازۋشى توي تويلاماسىن!» – دەگەن. بەيسەكەڭنىڭ 80 جاسىنان باستاپ م.بازارباەۆ, س.قيراباەۆ, ز.قابدولوۆ, ر.بەردىباي, ت.كاكىشەۆتىڭ 60 جىلدىعى وزدەرىنىڭ قۇت پاتەرىندە ءوتتى. قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي پاتەر تارلىق قىلماپتى سوندا. ەلدىك ماسەلە ۇلتتىق نامىسقا شارپىلىپ سول شاعىن پاتەرلەردە ايتىلىپ جاتتى. ۇلكەن ماسەلەلەر ايتىلۋى ءۇشىن ءۇلكەن مەيرامحانالار شارت ەمەس ەكەن. ءماريام اپاي: «بەيسەكە, جىلىنا بالەنباي رەت انا دۇنيەگە بارىپ قايتىپ, ورالىپ جاتاسىڭ. وسى سەن مەنىڭ ءسابيتىمدى كورگەن جوقسىڭ با؟» دەپ ازىلدەپ باستاپ ەدى ءسوزىن. بەيسەكەڭ تويىن باسقارعان تۇرسەكەڭ كاكىش ۇلى قوناقتاردىڭ بارىنە ءسوز بەرىپ, ۇستازى بەيسەكەڭە ءسوز بەرۋدى ۇمىتىپ كەتسىن...توردە توبەدەي بولىپ وتىرعان ءابدىلدا تاجىباەۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ, جۇسىپبەك ارىستانوۆتىڭ ءبىرى: «وۋ, بەيسەكەڭدى تىڭدامادىق قوي...» – دەپ قالعانى. شاكىرت قايتا-قايتا عافۋ ءوتىنىپ, ءسوز كەزەگىن بەيسەكەڭە بەرسىن. ەكى ماكەڭنىڭ ورتاسىنان ىرعالىپ ورنىنان ازەر-ازەر كوتەرىلگەن بەيسەكەڭ: «راحمەت, حالقىم, ماعان بارلىق اق تىلەكتى جاۋدىردىڭدار. ريزامىن, ءبارىن دە ايتتىڭدار تىلەكتىڭ. بىراق, بىراق ءبىر تىلەكتى ۇمىتتىڭدار...» – دەدى. دەدى دە ىرعالىپ ءبىراز تۇرىپ الدى. مەنىڭ زارەم ءزار تۇبىنە كەتتى. الدىندا عانا قوعاداي جاپىرىپ وتىرعان قوناقتار ىشىنەن دەم الادى. جۇرت سىلتىدەي تىنعان. ءسويتتى دە ىرعالىپ تۇرىپ: «ەكى ماكەم – ەكى جەڭگەم. ەكەۋىنىڭ ءبىرى بۇگىن مەنىڭ قاسىمدا قالسىن... دەمەدىڭدەر عوي...» جۇرت قىران-توپان. كۇلكىگە كومىلگەن جۇرتشىلىق اراسىنان «ا, قاعىنعىر بەيسەمباي!..» – دەگەن ءماريام مۇقانكەلىنىنىڭ داۋىسى وكتەم شىقتى. «ءبىز دە سىزدەي بولىپ قالدىق قوي, بەيسەكە...» – دەدى ءماريام اقىن ادەمى ادىبىمەن. «ءاي, قۇلبەك – دەدى توي باسقارۋشى تۇرسەكەڭ, – اكەڭدى كىسىنەتپەي كەمپىر اپەرسەيشى, ايتپەسە جەڭگەمىزدەن ايىرىلىپ قالاتىن ءتۇرىمىز بار عوي...» جارىقتىقتاردىڭ ءبارى جەر باسىپ قاتار جۇرگەندە جاراسىمدى ەدى... بۇگىندە ىلگەرى-كەيىندى ءبارى دە باقيلىق مەكەنىنە كوشىپ الدى.
«ءسابيت مۇقانوۆ قايتىس بولدى» دەگەن حاباردى ەستىگەندە ءماريام اپاي ەسىنەن تانىپ قۇلاپ قالىپتى. ورايى بار. اتاسىن ارۋلاپ كومىپ, التى جەتىمەگىن سۇيرەلەپ, جەتەكتەپ جەتكەندە ءماريام اقىنعا تۋعان اعاسىنداي قامقور بولعان كەڭپەيىل – ءسابيت مۇقانوۆ! سابەڭ شاڭىراعىندا ورىستىڭ ءىرى جازۋشىسى الەكسەي تولستويدى سول ءۇيدىڭ قىزى بولا ءجۇرىپ كۇتىسكەن. 1983 جىلى 2 ناۋرىز كۇنى م.حاكىمجانوۆانى, ت.احتانوۆتى (شىعارماسىن اۋدارعان), نىعمەت قامباروۆ ەسىمدى ازاماتتى ءبىر قوسىپ, «ۇلت ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن دوسى» اتاپ تەلەستسەناري جازىپ, تەلەديدارعا ءتۇسىرىپ, سويلەتكەنىم بار. تەلەستۋديادا ءماريام اپاي سابەڭ جارىقتىقتىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ وتىرعان الەكسەي تولستويعا «قازاقتىڭ باس تارتۋ» سالتىن تۇسىندىرگەنىن, ورىس جازۋشىسىنىڭ سونشالىق سىيلاستىقپەن قاراعانىن, ءماريام اپايدىڭ جەرگە سۇيرەتىلگەن شاشىنا قىزىعىپ, ءوتىنىش ەتىپ موينىنا وراپ سۋرەتكە تۇسكەنىن تامىلجىتا اڭگىمەلەپ بەرىپ ەدى كورەرمەنگە. كەيىن «كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆ» اتالاتىن ەستەلىك كىتابىنا اپايدىڭ ەستەلىگىن جازدىردىم. ءتۇن بالاسىنا شانامەن «حالىق جاۋلارى» ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت ءمايليننىڭ ۇيىنە وتىن (سەكسەۋىل) تاسىعان مەيىربان قوس ءماريامنىڭ ءبىرى حاكىمجانوۆا, ءبىرى مۇقانكەلىنى... كوزىمىز كوردى, «وسى قىزدى كۇيەۋگە بەرىپ, ءبىر ءشايىن ءىشۋ كەرەك ەدى...» دەپ ءبىر ءماريام ەكىنشى ماريامعا قازاقى جولمەن قالجىڭدايتىن. قايىنسىڭلى تۇتقانى. و, جارىقتىقتار!
ومىرىنە زەر سالىپ قاراساڭ ءماريام اپايدىڭ ءومىرى – ءومىر دەپ ايتۋعا اۋزىڭ اۋىراتىن وكسىككە تولى اششى عۇمىر.
«نەگە ماعان قاتال بولدى بۇل تاعدىر, قيىندىقتىڭ ارقالادىم قاندايىن, نەگە مەنەن ارىلمايدى قايعى, دەرت, تاعى ءتيدى-اۋ قارا تاسقا ماڭدايىم...», – دەپ ءوزى ايتقانداي ۇستىڭە تاۋ قۇلاعانداي اۋىر قايعى! وسىنشاما اۋىر قايعىنى جەڭەتىن, جەڭە ءجۇرىپ جەڭىسكە جەتەتىن سونشاما كۇش-قايراتتى قايدان تاپقان قايران ءماريام اپاي؟! ارعى اتاسى كەنەسارىنىڭ قوقان-لوققىسىنا كونبەگەن بالعوجا بي, قازاقتىڭ تۇڭعىش اعارتۋشىسى – ىبىراي التىنسارين... دەمەك, تەك, تاعى دا تەك. سودان سوڭ سابىر. سابىر – ءۇمىتتى ولتىرمەي دەمەۋشى, ءولمەگەن ءۇمىتتىڭ جەبەۋشىسى – سابىر! ءماريام اپاي سالقىن پاراسات, ىستىق جۇرەكتىڭ ادامى ەدى. تابيعاتىندا ۇلكەن اقىن ەدى. تاعدىرى تالكەككە ۇشىرادى. قارا داۋىل بولىپ زامان ونى ۇشىرىپ اكەتتى, ۇلى سەل بولىپ اعىزىپ الىپ تا كەتتى, تەڭىز تولقىنىنا اينالىپ سان قاقپاقىلدادى. ول سىنبادى. سونىڭ بارىنەن سابىرلى اقىل, تەمىردەي ءتوزىمنىڭ ارقاسىندا امان شىقتى. ورىستىڭ تاماشا بالالار اقىنى اگنيا بارتومەن قيىسپاس دوس بولعان ءماريام اپايدىڭ ءومىر اتتى «اباقتىدان» (ماعجان) كورگەن ءتاش-ءپۇشى ورىستىڭ ەڭ قاسىرەتتى اقىنى سانالاتىن اننا احماتوۆانىڭ باستان كەشكەن اۋىرتپاشىلىعىنان اسىپ تۇسپەسە كەم سوقپاس ەدى. سول احماتوۆانىڭ «رەكۆيەمىن» ورىس اعايىندار قاندايلىق قادىر تۇتىپ, اسپانداتادى دەسەڭىزشى! نەگىزىندە ول پوەمانىڭ دا ايتارى ءماريام اپاي قالامى قوزعاعان 37-ءنىڭ سويقانى عوي.
تاعى دا ءبىر ۇيىنە حال سۇراي كىرگەنىمدە:
دوڭگەلەتىپ كەلەدى ءومىر شىركىن,
وكىنىشتى وي كوبەيدى دۇركىن-دۇركىن.
قالاسىڭ-اۋ جارقىراپ جارىق دۇنيە,
كوز جۇمىلىپ,
ءتىل توقتاپ قالسا ءبىر كۇن...
– دەپ ولەڭدەتكەن. جاسى كەلگەن كىسى سول ءبىر جىلدارى ءومىر بويى اششى ازاپ, قاندى قاسىرەتتى باستان كەشە ءجۇرىپ جازعان ولەڭدەرى مەن جازىپ العان بايتاق حالىق مۇراسىن جيناقتاپ اسىعۋلى ەدى. ولىمگە دە دايىندىق كەرەك. جاسى ۇلعايعان كەيبىر جانداردىڭ ولمەس پەندەدەي شالقاقتايتىنىنا قايران قالاسىڭ. وكىنىشتى. ال ءماريام اپاي ءومىر بويى ولىممەن تايتالاسىپ ءومىر ءسۇردى. اقىر اياعىندا «ولمەك حاققا» سانالى, سابىرلى دايىندالدى.
ول قيىندىق اتاۋلىنىڭ ءبارىن جەڭىپ 89 جاسىندا باقيلىققا اتتاندى. ال ول كورگەن, ول توزگەن اۋىرتپاشىلىق ولەڭگە اينالىپ, ومىرلىك ساباق بولىپ مىناۋ ءتىرشىلىكتە قالدى. ۇرپاقتى ساتقىندىقتان, ازعىندىقتان, قان-قاساپتان ساقتاندىرىپ ساڭقىلداپ تۇر! ول دۇنيەگە تاڭقالماي ءوتتى. ال مەن اپايعا تاڭقالۋمەن كەلەمىن.
قايران, قازاق قىزدارى!
قۇلبەك ەرگوبەك, تۇركىستان.
