مەملەكەتتىڭ كومەگىمەن اقشا جيناڭىز, اتا-انا!

ءاربىر اتا-انا ءوز بالاسىن بيىكتەن كورگىسى كەلەدى. مەكتەپكە بارعان بالا تۇرماق, ءالى تۋىلماعان بالاسىن «بالام وسكەندە عالىم نە دارىگەر, ۇشقىش بولسا ەكەن» دەپ ارماندايتىن اتا-انالار بار. بۇل تەك قازاققا عانا ءتان ەمەس. الەمدەگى بارلىق  اتا-انا ءوز بالاسىنىڭ باقىتتى بولاشاعىن كوزگە ەلەستەتەدى, كوڭىلگە تۇيەدى. سول ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى تىنباي ەڭبەكتەنەدى.  ءسويتىپ جۇرگەندە الگى بالالاردىڭ دا مەكتەپتى بىتىرەتىن, ۇلكەن ومىرگە جولداما الاتىن شاعى كەلەدى. سوندا ايلىعى شايلىعىنان ارتىلمايتىن كەيبىر وتباسىلاردىڭ ارمانى كۇل-تالقان بولماي ما؟ ايتسە دە مەملەكەت ۇسىنىپ وتىرعان ءبىر جول بار ەكەنى ءاربىر اتا-انانىڭ قاپەرىندە بولۋى ءتيىس. قوعامىمىزدىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ تولىققاندى ءبىلىم الىپ, ءومىر كوشىنە ىلە­سە الۋى ءۇشىن مەملەكەت ۇسىنىپ وتىر­عان جول – بالانىڭ وقۋىنا اقشانى ەرتە باستان جيناۋ جولى. 2013 جىلى مەم­لەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ ­جۇيە­سى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. زاڭ كۇشىنە ەنگ­ەن سوڭ ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى ءوز جۇمىسىن باستادى. اتاپ وتەر جايت, ەلىمىز تمد اۋماعىندا وسى جۇيەنى تۇڭعىش بولىپ ەن­گىز­دى. ەۋروپا, امەريكا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە بۇل جۇيە تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ولاردىڭ ىشىندە كەيبىر مەملەكەتتەردە بۇل سالىمداردى سالىقتان جەڭىل­دىك جاساۋمەن, ءتۇرلى سۋبسيديالار­مەن ماراپاتتاپ وتىرادى. مىسالى, لاتۆيادا اتا-انالار بالالارىنىڭ بولا­شاعى ءۇشىن ارنايى دەپوزيت اشىپ, قارجى جينايدى. ال ونى مەملەكەت حالىقتىڭ تابىس سالىعىن وزدەرىنە قايتارۋ ارقىلى ماراپاتتايدى. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋ­بلي­كا­سىنىڭ كەز كەلگەن ازاماتى وزىنە, نە بالاسىنىڭ اتىنا ۇزاق مەرزىمدى جي­ناق­تاۋ سال­­ى­مىن اشىپ, ونى ءارى قاراي بالانىڭ ءوز ەلىمىز ىشىندە نەمەسە شەت ەلدەردە كاسىبي-تەحنيكالىق نە جوعارى وقۋ ورنىنا, سونداي-اق, ماگيستراتۋراعا وقۋعا تۇسۋىنە پايدالانا الادى. بۇل سالىمعا جىل سايىنعى بانك سىياقىسى مەن مەملەكەتتىك سىياقى ۇستەمەلەنىپ وتىرادى. ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمى­نىڭ باس­قا دەپوزيتتەردەن ەرەكشەلىگى, ونىڭ قار­­جىلىق ءتۇسىمىنىڭ جوعارىلىعىن­دا. ول جىل سايىن 19-21 پايىزدى قۇرايدى. جيناقتاۋ سالىمىنىڭ ءبىر­ەگەيلىگى – مۇندا جىل سايىنعى بانك سىياقىسى 14 پايىزدى قۇراسا, 5-7 پايىزعا دەيىنگى سىيلىقاقى مەملەكەت تاراپىنان كوتەر­مە­لەنەدى. ءتۇ­سىن­دىرە كەتەر بولساق, مەم­­لە­كەت تا­را­پىنان بەلگىلەنگەن جىل سايىن­عى 5 پايىز سىيلىقاقى ەلىمىزدىڭ بار­لىق ساناتتاعى ازاماتتارى ءۇشىن, ال 7 پايىزدىق سىيلىقاقى جەتىم بالالار, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار, ونىڭ ىشىندە كامەلەت جاسقا تولعان بالالار (23 جاسقا دەي­ىن), مۇگەدەكتەر, ءتورت نەمەسە ودان دا كوپبالالى وتباسىدان شىققان بالالار مەن از قامتىلعان وتباسىدان شىققان بالالارعا ارنالعان. ەرەكشە اتاپ وتەر جايت, بۇل جيناقتاۋ سالىمى تەك ءبىلىم الۋ ماقساتىنا عانا اشىلادى. ەگەر سالىمشى اقشانى جيناپ العان سوڭ باسقا ماقسات كوزدەيتىن بولسا, مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي سىياقى بەرىلمەيدى. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالى­مىن اشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ كەز كەل­گەن ازاماتى وسى جۇيەگە قاتىسۋشى بانك­تەر­دىڭ بىرىنە بارىپ, ءوزىنىڭ نەمەسە بالا­سىنىڭ اتىنا سالىم اشۋدىڭ شارتتارىن تالقىلايدى. تەك تالقىلاپ قانا قوي­ماي, سول مەزەتتە-اق سالىم اشۋىنا دا بو­لا­دى. نەگە دەسەڭىز, ءبىلىم بەرۋ سالىمىن اشۋ­دا كوپ قۇجات جيناۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمى بالانىڭ اتىنا اشىلسا دا, اتا-انانىڭ ءبىرىنىڭ اتىنا اشىلسا دا بالانىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگى نەمەسە پاسپورتى نەمەسە اتا-انانىڭ جەكە كۋالىگى نە پاسپورتى قاجەت. سالىم اشۋشى دا ءوزىنىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگىنە قاراي اقشا سالۋىنا قۇقىلى. سونداي-اق, كەز كەلگەن سالىمشىنىڭ العاشقى جارناسى نە سالىمى – 3 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن (6 363 تەڭگە) تومەن ەمەس. ال «حالىق بانكىندە» – 15 مىڭ تەڭگە بولۋى شارت. جوعارىدا مەملەكەت تاراپىنان جىل سايىن ۇستەمەلەنەتىن سىياقى تۋرالى ايتتىق. ول جيىرما جىلعا دەيىن ەسەپتەلگەن. ودان ءارى تولەنبەيدى. بۇل سىياقىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – بۇعان جەكە تابىس سالىعى سالىنبايدى. سونداي-اق, كەز كەلگەن سالىمشى­نىڭ قارجىسىن جيناقتاۋ ۋاقىتى ءۇش جىلدان كەم بولماۋى ءتيىس. ەگەر اتا-انا ءوز بالاسىنىڭ وقۋىنا قاجەتتى سومانى جيناي الماي قالعان جاعدايدا, بىراق, كەمىندە وقۋ اقىسىنىڭ جار­تىسى جينالعان بولسا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ 100 پايىز كەپىلدىگىمەن بانكتەن نەسيە الا الادى. كەيدە ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمىنا اقشا جيناپ جاتقان بالا مەملەكەتتىك گرانت يەگەرى اتاناتىن دا جاعداي بولۋى ىقتيمال. مۇندايدا سالىمشى وزىنە تيەسىلى قارجىنى قالاي جۇمسايمىن دەسە دە ىقتيارلى. سونداي-اق, اقىلى وقۋعا تۇسكەن بالاسى ءۇشىن سالىمشى بانك پەن جوو اراسىندا كەلىسىمشارت جاساسىپ, بانك سالىمشى ەسەبىنەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا قارجىنى تىكەلەي جونەلتە الادى. وقۋ اقىسىن تولەپ بولعان سوڭ دا, سالىمشى ەسەبىندە اقشا قالعان بولسا, سالىمشى ونى قالاي پايدالانامىن دەسە دە ءوزى بىلەدى. سالىمشى ءوز اتىنا نە بالاسىنىڭ اتىنا اشىلعان ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمىنا اقشا قۇيۋ مەرزىمىن جانە قانشا اقشا قۇياتىنىن ءوزى انىقتايدى. بۇل دەگەنىمىز, سالىمشىنىڭ وزىنە ىڭعايلى ۋاقىتتا, ىڭعايلى جەردە, كەز كەلگەن قالادا (سالىم اشقان بانكتىڭ فيليالدارى بار جەرلەر) اقشا قۇيۋ مۇمكىندىگى بار دەگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق, ونىڭ دەپوزيتىن ءۇشىنشى جاق – تۇلعا دا تولتىرا الادى. ال ەندى وقىرمانداردا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمىن قانداي بانكتەردە اشۋعا مۇمكىندىك بار دەيتىن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇل ورايدا ايتارىمىز قازاقستان رەسپۋبليكا­سى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترلى­گى­نە قاراستى «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامى وپەراتورلىق جا­ساپ وتىرعان بۇل باعدارلاماعا قاتىسۋشى بانكتەر ازىرگە ۇشەۋ عانا. ولار – «حالىق بانكى» اق, «نۇربانك» اق جانە «تسەسنابانك» اق. بۇعان قوسا بۇل بانكتەردەگى سالىمشىلاردىڭ دەپوزيتتەرى 10 ميلليون تەڭگەگە دەيىن دەپوزيتتەردى كەپىلدەن­دىرۋ قورىمەن كەپىلدەندىرىلگەن. ارينە, بۇل كۇندە قوعامىمىزدا بانك­تەن نەسيە الۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ تۇر. كەز كەلگەن جاعدايدا نەسيە الاتىن ازاماتتار كەيىننەن سول اقشانى ۇستەمە اقىسىمەن قوسا قايتارادى. ال, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمىن اشۋدىڭ ءبىر پايداسى – ۇستەمەنى ازاماتتارعا بانك پەن مەملەكەت قوسا بەرەدى. سالىمدى اشقان كەز كەلگەن اتا-انا بالاسىنىڭ وقۋى ءۇشىن عانا اقشا جيناپ قويمايدى. ءوزىن قامقور اتا-انا رەتىندە دە سەزىنەدى دەپ ويلايمىز. بالالارى دا بولاشاققا سەنىممەن قارايدى. ويتكەنى جاندارىندا قامقورى بار. قورعانى بار. مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان»