وقۋشىلار ءبىلىمى نەگە تومەن؟

قازىرگى كەزدەگى وقۋشىلار ءبىلىمىنىڭ تومەندەپ كەتۋ سەبەپتەرىن «جاھاندانۋ مەن الەمدە بولىپ جاتاتىن وزگەرىستەرگە سايكەس مەكتەپ جۇيەسىنىڭ كەشەندى تۇردە وزگەرتىلمەگەندىگىنەن», «مەكتەپتەرگە وقىتۋدىڭ جاڭا مازمۇنى ەنگىزىلىپ جاتپاعاندىعىنان», «مۇعالىمدەردىڭ زاماناۋي وقىتۋ ادىستەرى مەن فورمالارىن پايدالانىپ وقىتپاعانىنان», ت.ب. سياقتى قول جەتپەس «قياننان» ىزدەپ جاتامىز. وقۋشىلار ءبىلىمىنىڭ ناشارلاۋىن مەكتەپتىڭ ءىشى-سىرتىنان ىزدەۋ كەرەك. ولاردى تابۋ دا قيىن شارۋا ەمەس, كۇندەلىكتى وقىتۋ ۇدەرىسىندە قادام سايىن كەزدەسىپ تە جاتادى, بىراق ونى ەسكەرە بەرمەيمىز. سولاردىڭ نەگىزگىلەرىنە توقتالايىق. قازىرگى كەزدە مۇعالىمنىڭ دە, مەكتەپتىڭ دە, ودان جوعارى وقۋ-اعارتۋ ۇيىمدارىنىڭ دا ءبىلىم ساپاسىنىڭ ناتيجەسى وقۋشىلار ۇلگەرىمىنىڭ پايىزدىق كورسەتكىشىمەن ولشەنەتىندىگى بەلگىلى. ماسەلەن, توقساندا ەكىلىك باعا العان وقۋشىسى بار مۇعالىم  ناشار مۇعالىم اتاناتىن بولدى. ءۇل­گەر­مەيتىن وقۋشىلارىنىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى جوعارى مەكتەپ – ارتتا قالعان مەكتەپ. تاجىريبەدە مۇعالىمدەر «جاقسى مۇعالىم» اتانۋدىڭ وپ-وڭاي جولىن تاۋىپ تا العان. ول – وقۋشىعا ناشار باعا قويماۋ. 100% ۇلگەرىم بەرۋ! وقۋ جەتىستىكتەرىن باعالاۋدىڭ پايىز­­­دىق كورسەتكىشى وقۋشىلار ءبى­لىمىنە قويى­لا­تىن تالاپتىڭ السىرەۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. كەيبىر وقۋشىلار بىلىمىنە ساي باعالانبادى. كەرەك دەسەڭىز, «كىتاپ بەتىن اشپاعاندار» دا كەزدەسەدى. وقۋشىلاردى بىلىمىنە ساي ءادىل باعالاۋ دەگەن ماسەلە وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى قولعا الىنعان دا بولاتىن. ول «وقىتۋدىڭ مىندەتتى ناتيجەسى» دەپ اتالدى. وندا ءاربىر تاقىرىپتى وقىپ-ۇيرەنۋ كەزىندە وقۋشىلار نە ءبىلۋى, قانداي بىلىكتىلىكتەر مەن داع­دىلار قالىپتاسۋى كەرەك ەكەندىگىن ءدال انىقتاۋ كەرەك دەگەن وي بولدى. ەگەر وقۋشى «وقىتۋدىڭ مىندەتتى ءنا­­تي­­جەسىنە» قول جەتكىزە الماسا, وعان «ۇشتىك» باعا قويىلمايدى دەپ بولجامدالعان دا ەدى. بىراق بۇل ءادىس­­­تەمەلىك جۇيەنى جۇزەگە اسىرۋعا «جال­پىعا بىردەي مىندەتتى ورتا ءبىلىم بەرۋ» ناۋقانى مۇمكىندىك بەرمەدى. مۇمكىن, قازىرگى جاعدايدا, وقۋشى­لار ۇلگەرىمىنە قويىلاتىن تالاپتى كۇشەيتۋ ماقساتىمەن بارلىق وقۋشى ءۇشىن مىندەت­تى, ءاربىر تاقىرىپتى مەڭگەرۋدىڭ ەڭ تومەنگى (مينيمۋم) دەڭگەيىن ءدال انىقتاپ الۋ كەرەك شىعار. وقۋ مينيمۋمىن ورىنداي الماعان وقۋشىعا وڭ باعا قويىلمايدى. سوندا وقۋشىنىڭ ءوزىنىڭ دە جانە اتا-انانىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. بۇل جوعارى سىنىپتارعا (كەيىن بەيىندىك سىنىپتار مەن مەكتەپتەرگە) ءبىلىمى تومەن وقۋشىلاردىڭ كەلۋىنە دە توسقاۋىل بولار ەدى. سوندا قازىرگى كەزدەگىدەي ورتا بىلىمگە ءساي­كەس ءبىلىمى جوقتاردىڭ «جوعارى ءبىلىم» تۋرالى ديپلوم الۋىنىڭ تولەماقى­عا تاۋەلدىلىگى دە جويىلۋى مۇمكىن. مەكتەپ­تە ۇلگەر­مەيتىن وقۋشىنىڭ بولۋى دا ەشكىم­نىڭ ۇرەيىن ۇشىرمايتىن بو­­لۋى كەرەك. سوندا ۇلگەرمەيتىن وقۋشى­نىڭ سىنىپتان سىنىپقا كوشپەي قالۋى دا «توتەنشى جاعداي» بولۋدان قالىپ, قالىپ­تى جاعدايلاردىڭ بىرىنە اينالادى. ۇلگەرمەيتىن وقۋشى ءۇشىن مۇعالىمدى كىنالاۋدىڭ دا, مەكتەپ ديرەكتورىن جازالاۋدىڭ دا قاجەتى بولمايدى. ونداي جاعدايدا وقۋشىلاردىڭ ۇلگەرىمىن باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ تەكسەرىپ تۇرۋىنىڭ دا كەرەگى بولماي قالادى. ەگەر «وقۋ قونبايتىن» وقۋشى بولسا, ولاردى ەرتە باستان كاسىپكە باۋ­لۋ دا ىزگىلىكتىلىك قاعيداسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. قازىر ايتىلىپ جۇرگەن «وقىتۋ­دىڭ كۇتى­لە­تىن ناتيجەسى» دە «وقىتۋدىڭ ءمىن­دەت­تى ناتيجەسىن» مەڭگەرۋدى كوزدەيدى. بىراق وقۋشى ءبىلىمىن باعالاۋداعى پايىز­دىق, ارىپپەن, ساندىق شكالا, سوڭىندا تسيفرمەن باعا قويۋ سياقتى باسى ارتىق جۇمىس­تار ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا تيگى­زەر اسەرى مەن وزىمىزدەگى قالىپتاسقان باعا­لاۋ جۇيەسىنەن ارتىق­شىلىعى بولمايدى-اۋ, شاماسى. ولاي دەيتىنىمىز, قازىرگى كەزدەگى جوو وسىنداي جۇيە بويىنشا باعالاۋدىڭ ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا ەشقانداي ىقپالىنىڭ جوق ەكەندىگىنە كۋا بولۋدامىز. وقۋشىلار ءبىلىمىنىڭ تومەندەپ كە­تۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, مەكتەپتەگى ءپان­دىك عىلىمي بىلىمدەردى يگەرۋگە دەگەن تالاپتىڭ ناشارلاۋى. ەندىگى جەردە «يننوۆا­تسيالىق ادىسكەرلەر» مەكتەپ وقۋشى­لارىنان ناقتىلى عىلىمي ءبىلىمدى ءبىلۋىن تالاپ ەتۋ نەگىزگى ەمەس دەيتىن بولىپتى. وقۋشىلار ءوز ويلارىن ەركىن ايتىپ جەتكىزە الاتىن, سىني كوزقاراسى قالىپتاسقان, تانىس ەمەس جاعدايلاردا بىلىمدەردى شىعارماشىلىقپەن پايدالانا بىلەتىن بولۋى كەرەك دەپ ۇيرەتىپ ءجۇر. ءبى­راق وقۋشى ساناسىندا بەلگىلى ءبىر ءبىلىم قورى جيناقتالمايىنشا جاڭا ءبىلىمدى ءوز بەتىنشە مەڭگەرۋى, ونى بەلگىلى جاع­دايلاردا قولدانا ءبىلۋى, ءبىلىمسىز-اق «ءبىلىپ ىستەيتىن بەساسپاپ» بولاتىندىعى تۋرالى ءسوز بولۋى دا قيىن-اق. سون­دىق­تان وقىتۋ ۇدەرىسىندە پايدالا­نى­لاتىن قانداي وقىتۋ ءادىسى بولماسىن پاندىك بىلىمدەردى وقۋشىلاردىڭ مەڭگەرۋىن, ونىمەن ءبىر مەز­گىلدە سانالى تاربيە بەرۋ مەن دامۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. كەيدە «جاڭا», «يننوۆاتسيالىق» ءادىس­­تەردى ناسيحاتتاۋشىلار وقۋشىلار ءبىلىمىنىڭ ناشار بولۋىن ءداستۇرلى وقىتۋ ادىستەرىنىڭ تيىمسىزدىگىنەن دەپ دالەلدەگىسى كەلەتىن دە بولىپ الدى. وقۋشىلاردىڭ بارلىعىن بىردەي ۇلگەرىمگە جەتكىزە سالاتىن وقىتۋ ءادىسى جوق, ونداي امبەباپ ءادىستىڭ بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. ءاربىر وقىتۋ ءادىسىنىڭ وزىندىك قولدانۋ, اسەر ەتۋ ايماعى جانە تيىمدىلىگى بولادى. ءادىستى دۇرىس قولدانۋ ناتيجەسىندە سول ايماقتا بەلگىلى ءبىر وڭ وزگەرىس بولسا, جاڭا وقىتۋ ءادىسىنىڭ ناتيجەلى بولعانى. ەگەر مۇعالىم وقىتۋ ۇدەرىسىندە جاڭا وقىتۋ ادىستەرىن نەعۇرلىم كوپ پايدالاناتىن بولسا, وقۋشىلارىنىڭ ۇلگەرىمى سولعۇرلىم ارتادى دەپ ەسەپتەۋ دە ورىنسىز ارينە. قازىرگى كەزدە مۇعالىمدەر وقىتۋ ادىستەرىن, ادىستەمەنى دە تەك كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نۇسقاۋلىقتارىنان عانا وقىپ بىلگەن «قوراپشانىڭ ىشىندەگى ءادىس­كەرلەر» بولىپ شىعۋدا. ينتەر­نەت جەلى­سىن­دە وسى كۋرستى بىتىرگەن مۇعالىمدەردىڭ جاريالانعان «ساباق جوسپارلارىن» وقىپ وتىرىپ, اۆتورلاردىڭ پەداگوگيكالىق, ادىستەمەلىك بىلىمسىزدىگىن بايقاۋعا بولادى. ءبىلىم كوتەرۋدىڭ كۋرستارىن ءتامام­داپ كەلىپ جاتقان مۇعالىمدەردىڭ ەڭ نەگىزگى جەتىستىگى ترەنەر, كوۋچينگ, ستراتەگيا, پىكىرتالاس, توپتاپ نەمەسە جۇپتاپ وقىتۋ, كۋبيزم, سمايليكتەر, قىتاي دەسەرتى, ت.ب. سوزدەر جيىنتىعى. وسىنداي سوزدەردى ءجيى قايتالاپ, جا­ڭالىق ءبىلىپ كەلگەن سىڭاي تانىتقانى بولماسا, سول كۋرس ناتيجەسىن بايىتىپ, ۇلگەرىم ءسال دە بولسا كوتەرىلدى دەگەن مۇعالىمدى كەزدەستىرمەدىك. سول ءبىلىم كوتەرۋ كۋرستارىنا بار­­عان جوعارى سىنىپ مۇعالىمدەرى مەن جوو-نىڭ وقىتۋشىلارى ءوزى ساباق بەرە­تىن ءپاننىڭ تەورياسى مەن ادىستەمەسى جاي­لى ءبىر اۋىز ءسوز ەستىمەي قايتۋدا. نەمەسە, مىسالى, مۇعالىم دايىنداۋمەن اينالىساتىن جوو وقىتۋشىسى شەتەلگە بارىپ گەودەزيستەر دايىندايتىن ۋنيۆەرسيتەتتە تاجىريبەدەن ءوتىپ نەمەسە ارحيتەكتورلار دايىندايتىن شەبەرحانانى كورىپ قايتۋدا. ال مۇعالىم دايىندايتىن جوعارى مەكتەپتىڭ تاجىريبەلى وقىتۋشىلارى, ولاردىڭ ىشىندە عى­لىم دوكتورلارى, پروفەسسورلار دا بار, جوعارى مەكتەپ پەداگوگيكاسىنىڭ دايىن, بەلگىلى ماسەلەلەرى تۋرالى لە­ك­­تسيا تىڭداپ قايتقان. مۇعالىمدەردىڭ ادىستەمەلىك دايىن­دى­­عى­نىڭ ناشارلىعى ولاردىڭ وقۋ-ادىستە­مە­لىك قۇرالدارمەن, كىتاپتار­­مەن جەت­كىلىكتى قامتاماسىز ەتىلمەگەندىگى­­نەن بولسا كەرەك. بۇلاي بولماعان جاعدايدا ولاردان وقۋ جۇيەسىن جاقسارتۋدى تا­لاپ ەتۋ ءونىمسىز ارەكەت سياقتى. مۇعالىمدەرگە ارناپ وقۋ-ءادىس­تەمەلىك قۇرال جازعانداردى ىنتالاندىراتىنداي ەشبىر تەتىك تە جوق! مۇعالىمدەردىڭ پايدالى جۇ­مىستارىنا ماتەريالدىق سۇيە­مەلدەۋ بىلاي تۇرسىن, جاي قولداۋ كور­سەتەتىن قىزمەت ءتۇرى دە بىزدە قاراس­تى­­­رىلماعان. ءبىر وكىنىشتىسى, ولار ءوز عى­لىمي-ءادىس­تەمەلىك جۇمىستارىن ەش ۋاقىتتا قورعاپ, عىلىمي اتاق پەن دارەجەگە قول جەتكىزە دە الماي ءجۇر.ويتكەنى, عىلىمي اتاقتار مەن عى­لىمي دارەجەلەر بەرۋدىڭ جاڭا جۇيەسى بويىنشا ماگيستراتۋرانى كۇندىزگى بولىمدە وقىپ, دوكتورانتۋرا بىتىرگەندەر عانا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, عىلىمي اتاق الاتىنى بەلگىلى. باكالاۆردان كەيىن مەكتەپتە جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە جيناقتاعان, پەداگوگيكا-ادىستەمە عىلىمىنا يكەمى بار مۇعالىمدەردىڭ ەندى عىلىمي دارەجەگە ءومىر باقي قولى جەتپەك ەمەس. مەكتەپ مۇعالىمى (باكالاۆر) بىرنەشە جىل ساباق بەرىپ, تاجىريبە جيناقتاپ, پەداگوگيكا مەن ادىستەمە عىلىمىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى اشىلعان كەزدە وتباسىلى بولىپ كەتەدى دە, كۇندىزگى ماگيس­تراتۋرادا وقۋعا جاعدايلارى كەلمەيدى. باسقا عىلىم سالالارىندا «باكالاۆر – ماگيستراتۋرا – دوكتورانتۋرا» جۇيەسى ءتيىمدى دە بولۋى مۇمكىن. ال پەداگوگيكا مەن ادىستەمە عىلىمدارى ءۇشىن عىلىمي-پەداگوگيكالىق جانە ادىستەمەلىك جۇمىستاردىڭ ءتۇپ ءتور­كى­­نىن ءتۇسىنىپ, بايىبىنا بارىپ, ناتيجەلىلىگىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن مەكتەپ تاجىريبەسى كەرەك-اق. مەكتەپتە ساباق بەرىپ, وقۋ-تاربيە جۇمىستارىنىڭ قانداي ءادىس-تاسىلدەرى قانداي جاع­دايلاردا ەڭ ءتيىمدى ەكەندىگىن ءوز باسىنان وتكەرىپ كورمەگەن «ىزدەنۋشىنىڭ» پەداگوگيكا مەن ادىستەمە عىلىمىنا بەرەرى شامالى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىر كەرەمەتى, باكالاۆردان كەيىن ماگيستراتۋراعا بىردەن تۇسكەندەر, «مەكتەپ كورمەگەن», تاجىريبەسى جوق ماگيسترلەر جوو-دا پەداگوگيكادان نەمەسە ادىستەمەدەن ساباق بەرىپ ءجۇر. سوندىقتان تاجىريبەلى, ىزدەنۋشى مۇ­عالىمدەردى پەداگوگيكا جانە ادىستەمە عىلىمدارى بويىنشا عىلىمي اتاق, دارەجەلەرىن كوتەرۋ جولدارى مەن فورمالارىن ويلاستىراتىن ۋاقىت جەتتى. وقۋشى ءبىلىمىنىڭ ناشارلاۋى­نىڭ تاعى ءبىر سەبەبى وقۋلىق ساپاسىنا باي­لانىستى. وقۋلىق – ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيەنىڭ جانە دامۋدىڭ قاينار كوزى. وقۋلىق وقۋشى ءۇشىن عانا جازىلادى. وندا باسى ارتىق ماتەريال بولماۋى كەرەك. قازىرگى وقۋلىقتاردا وقۋ ماتەريالىن مەڭگەرۋگە تىكەلەي قاتىسى شامالى «لوگيكالىق» ەسەپتەر مەن ماتەريالدار, ءارتۇرلى سحەمالار مەن الگوريتمدەر, ت.ب. ەنگىزىلگەن. مىنە, وسىنداي, باسقا دا ماسەلەلەر جيناقتالىپ كەلىپ, مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. وقۋلىق وقۋشى قولىنا تيگەنگە دەيىن بىرنەشە كەزەڭنەن ءوتۋى كەرەك. ءبىرىنشى كەزەڭدە كىتاپ سىناما (پروبنىي) وقۋلىق بولىپ شىعارىلىپ, كوپشىلىك قاۋىمنىڭ, مۇعالىمدەر­دىڭ نازارىنا ۇسىنىلادى. بۇل كەزەڭدە ماقساتتى تۇردە ءپان ماماندارى – عالىمدارعا, ادىسكەرلەرگە, وقۋ­لىق پروبلەماسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەرگە, باسقا وقۋلىق اۆتورلارىنا تاراتىلىپ, پىكىرلەرىن ءبىلۋ كەرەك. سىن-ەسكەرتپەلەر ەسكەرىلىپ, كىتاپ قايتا وڭدەلەدى. ەكىنشى كەزەڭدە كىتاپ وقۋ قۇرالى (وقۋلىق ەمەس) رەتىندە مينيسترلىكتىڭ رۇقساتىمەن جارىق كورەدى. وقۋ قۇرالى وقۋلىقپەن تەڭ قۇقىقتا قولدانىستا بولادى. وسى كەزەڭدە اۆتور كىتاپتى جەتىلدى­رۋ جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. وقۋ قۇرالى بىرنەشە جىل مەكتەپتە قولدانىس تاۋىپ مۇعالىمدەردىڭ, اتا-انالاردىڭ, عالىمدار مەن ءادىس­كەرلەردىڭ وڭ پىكىرىنە يە بولعاننان كەيىن, وقۋلىق مارتەبەسىنە يە بولادى. پەداگوگيكالىق تالاپ-تىلەكتەر ورىندالادى. وقۋلىق مارتەبەسىنە يە بولۋ – ءۇشىنشى كەزەڭ. ءبىزدىڭ وقۋلىقتارىمىزدىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءساتسىز بولعانى وسىنداي كەزەڭدەردەن وتپەگەندىكتەن ەكەنى كۇمانسىز. دوسىمحان راحىمبەك, وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شىمكەنت