قاللەكي تەاترىنىڭ قيلى تاريحى

(ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىنا 25 جىل تولۋىنا وراي) الدان سمايىل, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى 1990 جىلدىڭ 10 مامىرىندا تسەلينوگراد قالاسىندا «ءتىل جانە مادەنيەت» اتتى وبلىستىق قازاق قوعامى قۇرىلدى دا مەن سونىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندىم. قوعامنىڭ قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولعان ازاماتتارمەن, اتاپ ايتقاندا, وبلىستىق پارتيا كوميتەتى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى جەڭىس كارىباەۆ, قانات قاليەۆپەن كەڭەسىپ, نەگىزگى مىندەت-ماقساتىمىزدى ايقىندادىق. قالا مەن وبلىستىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ, قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارىن كوبەيتۋ, ۇلتتىق دراما تەاترىن اشۋ سەكىلدى بىرنەشە ءىرى شارالار بەلگىلەندى. قوعامنىڭ توراعاسى رەتىندە وبلىس باسشىسىنا كىرەيىن, ماقسات-مۇددەمىزدى ايتايىن دەپ ويلادىم. العا قويعان مىندەتتەردىڭ شەشۋى, تۇپتەپ كەلگەندە, تۇگەلدەي سونىڭ ىقىلاس-نيەتىنە تاۋەلدى بولعان سوڭ, ەرتەرەك كەڭەسكەن ءجون. ۇمىتپاسام, مامىردىڭ 20-سىندا وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اندرەي گەورگيەۆيچ براۋن ءوتىنىشىم بويىنشا قابىلدادى. اتشاپتىرىم كابينەتتىڭ تورىندەگى ۇستەلدە كويلەكشەڭ وتىر ەكەن. ورنىنان تۇرعان جوق, سالەمىمە باسىن يزەدى دە: – ايتا بەرىڭىز, – دەدى. قوعام قۇرىلعانىن, ەل جاعالاي قولداعانىن, حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگى بويىنشا وسىنداي دا وسىنداي شارالاردى قولعا الماق بولىپ, سوعان قام جاساپ جاتقانىمىزدى ايتتىم. – كەشىرەرسىز, – دەدى ول. – بۇلارىڭىزدىڭ ءبارى بۇگىننىڭ ەمەس, كەلەشەكتىڭ ءىسى. قالا مەن وبلىستىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ جونىندەگى ماسەلەنى الىپ قارايىق. جارايدى, ادىلدىك ورناسىن, مەنىڭ قارسىلىعىم جوق. بىراق ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇل ۇسىنىستى قولدامايدى. «تسەلينا» دەگەن ءسوز تىڭ يگەرۋشىلەر ءۇشىن قىمبات ءسوز. كەرەك دەسەڭىز, قاسيەتتى ءسوز. ال تەاترعا كەلسەك, ونى اشۋعا تاريحي دەيمىز بە, الدە مادەني-رۋحاني دەيمىز بە, ناقتى ءارى ءماندى سەبەپ كەرەك. – ونداي سەبەپ بار, – دەدىم. قالا مەن وبلىستا العاشقى قازاق دراما ۇيىرمەلەرى مەن تۇڭعىش قازاق تەاترى قاشان اشىلعانىن, قانداي سەبەپپەن قاي كەزدە جابىلعانىن كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەردىم. انىعىندا بۇل دا ءبىر قالىڭ تاريح. تاراتىپ ايتسام, اقمولا قالاسىندا قازاق دراما ۇيىرمەسى 1913 جىلى قۇرىلعان. ونى ۇيىمداستىرعان – ابدوللا اسىلبەكوۆ, العاشقى قازاق پۋبليتسيستەرىنىڭ ءبىرى. بىزگە جەتكەن دەرەكتەر بويىنشا ۇيىرمە ۇزاق جۇمىس ىستەمەگەن, ابدوللا تورعايدا باستالعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسۋعا اتتانادى دا تارايدى. وڭىردەگى تەاتر ونەرىنىڭ بۇدان كەيىنگى تاريحى اقمولا قالاسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. شاھاردىڭ وتكەنىنە قانىق ەل ساكەن سەيفۋلليننىڭ وسىندا «1917 جىلدىڭ ساۋىرىندە قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني ماقسات كوزدەگەن «جاس قازاق» ۇيىمىن قۇرعانىن جاقسى بىلەدى. بۇل تولىسىپ كەلە جاتقان تالانتتى اقىننىڭ شەرۋباي-نۇرانىڭ بويىنداعى بۇعىلى مەكتەبىن اشىپ, سوندا ءبىر جىل ساباق بەرگەن سوڭ, اقمولاعا قونىس اۋدارعان كەزى ەدى. جۇرەكتەگى جاستىق جالىن, قانىندا بار قايراتكەرلىك قاسيەت تىنىم تاپتىرسىن با, قالا ومىرىنە ەرەكشە جىگەرمەن بەلسەنە ارالاسادى. قازاق جاستارىن توڭىرەگىنە توپتاستىرىپ, رۋحاني ازاتتىق, ەل مەن جەر ەركىندىگى جايلى ايتا باستايدى. سول ەكپىنمەن «باقىت جولىنا» دراماسىن جازادى. مىنە وسى پەسانى «جاس قازاقتىڭ» مۇشەلەرى 1918 جىلى 1 مامىر مەرەكەسىندە قويعان. ەلدىڭ ساحنا ونەرىنە دەگەن وسىنشا قۇشتارلىعى اقىرى جەمىسىن بەردى. 1919 جىلى اقمولادا وبلىستىق ورىس-قازاق تەاترى اشىلدى. بۇعان وسى ۋاقىت ارالىعىندا «تىرشىلىك» گازەتىن شىعارىپ ۇلگەرگەن ساكەننىڭ ءوزى دە, جۇرتتى ءدۇر سىلكىندىرگەن العاشقى دراماسى دا ايرىقشا ىقپال ەتكەن ەدى. ءۇشىنشى جەلتوقساندا شىمىلدىعىن اشقان وسى العاشقى رەسمي تەاتردىڭ تۇراقتى ساحناسى بولعان جوق. ءار جەرگە كوشىپ-قونىپ ءجۇردى. 1923 جىلى عانا حالىق ءۇيى دەپ اتالعان, مۋزەي ت.ب. مادەني وشاقتار شوعىرلانعان عيماراتقا ورنىقتى. ارادا جەتى جىل وتكەندە بۇل عيمارات ورتەنەدى. وسىدان سوڭ تەاتر دا جۇمىسىن توقتاتقان. ال حالىقتى قيلى زامان-الاپات سوعىس كۇتىپ تۇر ەدى. ەر-ازامات تۇگەل مايدانعا اتتاندى. تەاتر اكتەرلەرىنىڭ كوبى بىرگە كەتتى. ويىن-ساۋىقتى وسىلاي ۇمىتىپ, كوڭىلى كۇپتى بولعان ەل 1942 جىلى جاۋ قولىندا قالعان ۆوروشيلوۆگرادتان كوشىپ كەلگەن تەاتردىڭ قويىلىمدارىنا بارا قويمادى ما, الدە قالا قارجىلاندىرمادى ما, تۇراقتاماي ماحاچكالاعا كەتەدى. كەلەسى 1943 جىلى وبلىس باسشىلىعى كۇتپەگەن جەردەن بۇرىنعى ورىس-قازاق تەاترىن قايتا اشادى. قولايلى ءۇي دە تابىلادى. توڭكەرىسكە دەيىن قىزدار سەمينارياسى بولعان عيمارات بيىكتەتىلىپ قايتا سالىنادى دا تەاترعا باسى ءبۇتىن بەرىلەدى. ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپ جاتتى. قىرعىن سوعىس تا جەڭىسپەن اياقتالدى. ەل ەتەك-جەڭىن جيناپ, بەيبىت ءومىردىڭ شۋاعىنا بولەنە باستادى. ەر-ازاماتى مايداننان ەسەن-ساۋ ورالعان شاڭىراقتار شالقار تەڭىزدەي شالقىسا, قارا قاعاز العان قام كوڭىل وشاقتار ەلدىڭ اماندىعىن داتكە قۋات ەتتى. ءان الاڭسىز ايتىلىپ, كۇي كۇرسىنىسسىز شەرتىلىپ, تەاتر دا جاڭا جايدارى كەزەڭگە بەيىمدەلىپ جاتقان-دى. كۇتپەگەن جەردەن قازاق توبىن جابۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانادى. سەبەبى – ول ءوزىن ءوزى قارجىلىق جاعىنان اقتاماعان كورىنەدى. شىندىعىندا بۇل قۇرعاق سىلتاۋ بولاتىن. بيۋدجەتتەن قارجى بولىنبەي تەك ءوزى تاپقان اقشامەن كۇن كورگەن تەاتر بولعان ەمەس, ءالى كۇنگە جوق. كوممۋنيستىك رەجيم سوعىستا جەڭىسكە جەتكەن سوڭ سوعان دەيىن قىلىشتىڭ جۇزىمەن جۇرگىزىلگەن ناسىلدىك الالاۋ ساياساتىن قايتا تىرىلتكەن-ءدى. ۇلت ءتىلى, ۇلتتىق مادەنيەت پەن تاريحقا مىلتىقسىز مايدان اشىلعان. وڭىردەگى قازاق ساحنا ونەرى ۇزاق ۋاقىت ءبىر تۇرىپ, ءبىر ءسۇرىنىپ اقىرى قۇرىپ تىنسا, ورىس تەاترى داۋىرلەپ كەلە جاتقان-دى. سول 1955 جىلى وعان پرولەتاريات جازۋشىلارىنىڭ ساردارى ماكسيم گوركي ەسىمى بەرىلىپ, قازىرگى عيماراتقا ءبىرجولا ورنىقتى. 1909 جىلى اقمولا ۋەزى قۇرىلىپ, قالا باسقارماسىنىڭ باستىعى ءىرى كاسىپكەر س.كۋبرين سەمينارياعا ارناپ سالدىرعان بۇل ءۇي تەاترعا لايىقتالىپ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى, ماسكەۋ مەن باسقا دا قالالاردان ساحنا شەبەرلەرى شاقىرىلدى, بارلىق كەرەك-جاراق تابىلدى. قازاق تەاترى, مىنە وسىنداي شىرعالاڭدى باستان كەشىرگەن-ءدى. – تۇسىنىكتى, – دەدى اندرەي گەورگيەۆيچ, – اقشا تاپپادى دەگەن سىلتاۋمەن قاساقانا جابىلعان قازاق تەاترىن قايتا اشۋ كەرەك. سولاي ما؟ – ءيا. ءدال سولاي. – نەگىزىندە بۇل ماسەلەمەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى اينالىسۋعا ءتيىس. سونداعىلارعا كەڭەس تۇرىندە ايتايىن. زەرتتەسىن, كەسىپ-ءپىشسىن. كوڭىل كونشىتپەيتىن اڭگىمە وسىمەن ءبىتتى. ەرتەڭىنە قوعام باسقارماسىنىڭ مۇشەلەرىن جاينادىم. وبكومنىڭ ەكى حاتشىسىندا بولعان اڭگىمەنى تالقىلاپ, اندرەي گەورگيەۆيچكە باراتىن اقساقالداردىڭ ءتىزىمىن جاسادىق تا ولارمەن سول جەردە حابارلاستىق. ءبىرى كەلىستى, ءبىرى سىلتاۋراتتى. ىرىكتەي كەلە, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, وبلىستىق «كوممۋنيزم نۇرى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, اعا بۋىن عالىمدار, «ءتىل جانە مادەنيەت» قوعامىنىڭ باسشىلارى بار توپ قۇرىلدى. ارادا اپتادان استام ۋاقىت ءوتتى. وبكومدا كۇندە جيىن, كۇندە كەڭەس. ءسويتىپ جۇرگەندە رەسپۋبليكالىق قوعام قۇرىلادى, ۇيىمداستىرۋ جيىنى وتەدى. وعان وبلىستاردان وكىلدەر قاتىسادى دەپ الماتىعا شاقىرتتى. جاساقتاعان توبىمىزدى براۋن مەن سول جاقتا جۇرگەندە قابىلداپتى. «وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنە بۇرىن دا ايتقانمىن, تاعى دا ايتامىن» – دەپ قايتارعان. وسىدان كەيىن كەشىكپەي براۋنعا بارعان توپتى اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى راۋشان قاناپيانوۆا شاقىردى. جاقسىلىق شىعار دەپ جەلىپ جەتتىك. – قازىرگى جاعدايدى بىلەسىزدەر, – دەپ باستادى ول اڭگىمەنى. – قيىن كۇندەردى باستان كەشىرىپ جاتىرمىز. وسىنداي كەزدە تەاتر اشۋ اۋىرعا سوعاتىن ءتۇرى بار. ودان دا رەسپۋبليكاداعى قازاق تەاترلارىن ءجيى شاقىرىپ تۇرايىق. باسقا دا ۇلتتىق ونەر وشاقتارى جەتكىلىكتى, ولار دا كەلەدى. – جوق, – دەدىك جاپاتارماعاي. – بىزگە ءتول تەاتر كەرەك. ەگەر ماسەلەنى وزدەرىڭ شەشپەيتىن بولساڭدار, الماتىعا بارامىز. بىزدە باسقا امال قالعان جوق. وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ناقتى تاپسىرما بەرمەگەنى وسىدان بەلگىلى بولدى. نە ىستەيمىز, وعان تاعى دا سۇرانامىز با دەپ جۇرگەندە قايسار وماروۆ شاقىردى. الگى اڭگىمەنى اندرەي گەورگيەۆيچ ەستىگەنىن, ويلانا كەلە قايريدەن كارىباەۆقا قازاق قوعامىنىڭ ۇسىنىسىن قولدايتىنىن ايتقانىن جەتكىزدى. – تەاتردىڭ ەندىگى تاعدىرى سونىڭ قولىندا, – دەدى. وسى تۇستا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان قايريدەن كارىباەۆ اقمولا ءوڭىرىنىڭ ازاماتى ەدى. بۇعان دەيىن اتباسار, تەڭىز سەكىلدى ءىرى اۋدانداردى باسقارعان قازاقنامايى ادام. دۇرىس شەشىم قابىلدار جانە كوپكە سوزباس دەدىك. انىعىندا سولاي بولدى دا. 1990 جىلعى 28-شىلدەدە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ وبلىستىق قازاق مۋزىكالى-دراما تەاترىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمى شىقتى. سول شاقتا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىندە كادرلىق اۋىس-ءتۇيىس تە بولدى. راۋشان قاناپيانوۆا ماسكەۋگە وقۋعا كەتىپ, ورنىنا سايلاۋ بايبولوۆ كەلدى. بۇل ازاماتتى ءبىرازدان بىلەتىنمىن. ۇلانعايىر قازاق دالاسىنىڭ شەجىرەلى وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى ەرەيمەنتاۋدا تۋىپ وسكەن. ايماقتىڭ تاريحىنان مول حابارى بار, باسشىلىق قىزمەتتە ىسىلعان ۇلتجاندى ادام. ول قاجەت كەزىمىزدە شاقىرىپ ءجۇرىپ, تەاتردىڭ بارلىق شارۋاسىن ىڭ-شىڭسىز تىندىرىپ جاتتى. ال جۇمىس كوپ ەدى. ونەر شاڭىراعىنا ءۇي كەرەك, قۇرال-جابدىق كەرەك, باسشى كەرەك... سول كۇندەرى سايلاۋعا جامبىلبەك ەسىمدى تەاتر مامانى شىعىپ, ءوزىن باس رەجيسسەرلىككە ۇسىنىپتى. ۇمىتپاسام قوستانايلىق-اۋ دەيمىن. مەن بۇل ورىنعا قاراعاندىداعى ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى جاقىپ وماروۆ لايىق دەدىم. ول ويلانا كەلە كەلىستى. بۇل تاڭداۋدىڭ وزىندىك سەبەبى بار ەدى. قاراعاندى مەن اقمولانىڭ اراسى جاقىن. جاقىپ اكتەرلەرىن ەرتىپ جىل سايىن كەلەتىن. تەاترى جوق قالا قازاعى ءۇشىن ولاردىڭ ءار ساپارى مەرەكە. قويىلىمدارىنا حالىق اتكوپىر جينالادى. بىردە اقان سەرى مەن اقتوقتىنىڭ, بىردە شوقاننىڭ, ەندى بىردە زاۋرەشتىڭ تاعدىرىنا كۇيىپ-جانادى. مىنە, وسىلاي كورشى شاھار تەاترىنا باۋىر باسقان ەدىك. رامازان, سەردەش, قايرات, ءشامىل, كەڭەس سەكىلدى اكتەرلەردىڭ تۋما تالانت ەكەنى كورىنىپ تۇراتىن. الدىڭعى ۇشەۋى انگە دە جۇيرىك. شىندىعىن ايتقاندا جاقىپقا سولار ءۇشىن دە توقتاعام. سايلاۋدىڭ كەلىسىمىن العان سوڭ قاراعاندىعا حابارلاستىم. ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترى باس رەجيسسەرىنىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە قوڭىراۋ شالعام. – جاقاڭ بۇگىندە بىزدە جۇمىس ىستەمەيدى, – دەدى تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرگەن ايەل. – قىزمەتىن اۋىستىرعان با؟ – ءيا. – قازىر قايدا؟ – الماتىداعى اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردا. ول جاق شىمكەنتكە سىلتەدى. شىمكەنتتىڭ تەاترىنداعىلار ونىڭ جۇمىستا ۇدايى وتىرا بەرمەيتىنىن, رەپەتيتسياسى بولسا عانا كەلەتىنىن ايتتى. تەلەفونىن سۇراپ ەدىم, جەكە كابينەتى جوق دەدى. سودان ءوزىمنىڭ مەكەن-جايىمدى ايتىپ, سالەمىمدى جەتكىزۋدى ءوتىندىم. جاقىپ ەرتەڭىنە حابارلاستى. اقمولادا تەاتر اشىلعانىن ەستىگەندە: – مەن تەز جەتەيىن, – دەدى. – كەلەسىز, ەگەر ءبىزدىڭ ءبىر شارتىمىزدى ورىنداساڭىز, – دەدىم. – قانداي؟ – قاراعاندى تەاترىنىڭ ماڭدايالدى اكتەرلەرىن الىپ كەلەسىز. – ول جاقتان كەتىپ ەدىم... سويلەسەيىن. ارادا ءۇش كۇن وتكەندە تاعى دا قوڭىراۋلاتتى. – مەن تسەلينوگرادتىڭ تەمىرجول ۆوكزالىندا تۇرمىن. جۇمىس ورىنىڭ قاي جەردە؟ – دەدى. – تابا الماسسىز, ءوزىم بارايىن, – دەدىم تاڭ قالىپ. ول ءدال وسىلاي ەسكەرتۋسىز جەتىپ كەلەدى دەپ ويلاعان جوق ەدىم. سول كۇنى ۇيدە كەڭ وتىرىپ سويلەستىك. قاراعاندىدان نەگە كەتكەنىن سۇراعان جوقپىن, ءوزى ايتپادى. اڭگىمەنىڭ ۇزىنا بويىندا وسى ساپارىندا اقمولاعا ورنىعاتىندىعىنا سەنىپ كەلگەنىن اڭعارتۋمەن بولدى. وبلىس پەن قالا باسشىلارىنا جولىقتىرۋىمدى ءوتىندى. مەن الگى شارتتى تاعى دا ەسىنە سالدىم. – قاراعاندىعا بارىڭىز, رامازاندارمەن سويلەسىڭىز, بىزگە كەلۋگە كوندىرىڭىز, – دەدىم. ەرتەڭىنە سول جاققا ءجۇرىپ كەتتى دە, ارادا ەكى كۇن سالىپ ورالدى. – شارتىڭ ورىندالادى, ايتقان اكتەرلەرىڭ تۇگەل كەلەدى, – دەدى سەنىممەن. ۋادە – قۇداي ءسوزى, ايتقانىمىزدا تۇردىق, تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى بولىپ تاعايىندالدى. ىسكە قىزۋ كىرىستى. سايلاۋ بايبولوۆ ارقىلى شارۋاسىن ءساتتى تىندىرىپ جاتتى. قالانىڭ ورتا تۇسىنداعى ەرتەرەكتە سالىنعان ەكى عيماراتتىڭ ءبىرى جاتاقحانا, ەكىنشىسى شەبەرحانا تۇرىندە بەرىلدى. وسىدان كەيىن قاراعاندىداعى اكتەرلەر دە كەلە باستادى. ولارعا ۋاقىت وتە كەلە 15 پاتەر بەرىلدى. جاقىپ ءتورت بولمەلى ۇيگە كىردى. كوڭىلى وسىلاي جايلانعان جاقىپ مادەنيەت مينيسترلىگى تسەلينوگراد وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ونى باس رەجيسسەر ەتىپ تاعايىنداۋ جونىندەگى شەشىمىن بەكىتۋى كەرەك بولىپ, الماتىعا كەتكەن-ءدى. ۇيگە كەلىپ كەشكى تاماق ءىشىپ وتىرعاندا تەلەفون شىرىلدادى. قوڭىراۋلاتىپ تۇرعان سول ەكەن. – الدان, – دەدى ابىرجىپ. – مينيسترلىكتىڭ كوللەگياسىنان وتە المادىم. قولداۋ سۇراپ بارعان ادامدارىمنان قايران بولمادى. نە ىستەيمىز؟ مەن نە ىستەي الۋشى ەدىم, مينيسترلىكتە تامىر-تانىسىم جوق. ونى باسقارىپ وتىرعان قانات ساۋداباەۆ ومىرىمدە كورمەگەن ادامىم. ورىنباسارلارىنىڭ كىم ەكەنىن دە بىلمەيمىن. جاقىپقا سونى ايتىپ ەدىم, شارىلداپ قويا بەردى. – قايتكەن كۇندە دە ءبىر امالىن تابۋىمىز كەرەك. براۋنعا ايتقىزساڭ, مينيسترلىك يلىگەر ەدى, – دەپ قولايسىز قولقا سالدى. وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا مۇنداي ءوتىنىش ايتۋ ابەستىك. – وعان بارا المايمىن, – دەدىم. – سوندا مەنىڭ دالادا قالعانىم با؟ – دەپ كۇيىندى جاقىپ. – الماتىداعى بىرگە وقىعان جىگىتتەرمەن سويلەسەيىن, سوڭىرا حابارلاسىڭىز, – دەپ زورعا توقتاتتىم. ءبىرازدان سوڭ اقىن نۇرلان ورازالينگە تەلەفون سوقتىم. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىرگە بىتىرگەنبىز. بەس جىل جۇبىمىز جازىلعان جوق. ساعات اشىمباەۆ, اشىربەك كوپىشەۆ, سايلاۋ جۇمابەكوۆ, ادىلبەك تاۋاساروۆ ءبارىمىز توننىڭ ىشكى باۋىنداي بىتە قايناسىپ كەتىپ ەدىك. نۇرلان ۇيىندە ەكەن. – جايشىلىق پا, – دەدى, – ءتۇن ىشىندە قوڭىراۋلاتىپ جاتسىڭ عوي. جاقىپتىڭ حابارلاسقانىن, مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ كوللەگياسىنان وتپەي قالعانىن ايتتىم. – سەن بىلاي ىستە, – دەدى نۇرلان. – جاقىپ الماتىدا ايالداي تۇرسىن. مەن ءمان-جايدى بىلەيىن. اق تەر, كوك تەر بولىپ تەاتر اشىپ جاتىرسىڭدار عوي, قولىمنان كەلگەنىن جاسايمىن. تەك وعان مەنىمەن سويلەسكەنىڭدى, بولعان اڭگىمەنى ايتپا. حابارىن ءوزىم بەرەمىن. ارادا ءۇش كۇندەي ۋاقىت ءوتتى. جاقىپ ءجيى قوڭىراۋلاتادى. «توسا تۇرىڭىز» – دەيمىن. ءسويتىپ جۇرگەندە نۇرلان دا حابارلاستى-اۋ. – ماسەلەسىن شەشتىم. كوللەگيا مۇشەلەرىنىڭ بەتىن بەرى قاراتتىم, – دەدى. بۇدان وزگە ءسوز قوزعاعان جوق. مينيسترلىك نەگە قىرىن قاراعانىن ايتپادى. «وڭايعا تۇسپەدى» – دەدى دە قويدى. – راحمەت! – دەدىم. – تالاي تابالدىرىقتى توزدىرعان شىعارسىڭ. اللا رازى بولسىن! * * * جاقىپ قالاعا كەلگەن سوڭ حابارلاسقان جوق, ءوزىم ىزدەدىم. – تەاترعا وكتيابر كينوتەاترىن الىڭدار دەپ جاتىر. بىرگە بارىپ كورەيىك, – دەدىم. سول جەردە كەزدەستىك. الماتى ساپارى جايلى ءلام-ميم دەمەدى. وبلىستىق, قالالىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ وكىلدەرى, «ءتىل جانە مادەنيەت» قوعامىنىڭ باسقارما مۇشەلەرى قانات قاليەۆ پەن جەڭىس كارىباەۆتاردى توستىق تا, ولار كەلگەن سوڭ ىشكە كىردىك. سالىنعانىنا وتىز-قىرىق جىلدان اسقان عيمارات توزىپتى. كورەرمەندەر زالىنىڭ ەدەنى سىقىر-سىقىر ەتەدى. ورىندىقتار دا ەسكىرگەن. ساحنانىڭ جاعدايى دا وسىنداي. قىزمەت بولمەلەرى قاراڭعى ءارى سالقىن. جاقىپ ۇزاق ارالاپ: – كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزسە, جاراپ قالار, – دەدى. – مۇنى باستان-اياق جوندەۋگە قارجى تابىلعانشا, قۇرىلىس جۇمىستارى بىتكەنشە قاي زامان؟! – دەدى جەڭىس. – باسقا نە بار, جوعارعى جاقپەن ءالى دە اقىلداسايىق. ءبارىمىز وسىعان توقتاپ سايلاۋ بايبولوۆقا كەلدىك. – ورتالىقتاعى تەاترعا لايىق ءۇي وسى عانا, – دەدى ول. – ىڭعايى كەلەتىن تاعى ءبىر عيمارات بار, «شولپان» كينوتەاترى, ول شەت جاقتا. – تەمىرجولشىلار سارايى شە؟ – دەدى قانات. – ول دا توزعان, ءارى ورتالىقتان الىس, – دەپ جەڭىس قارسى بولدى. وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قازاق تەاترىن اشۋ جونىندەگى شەشىمى شىققاننان كەيىن قوعام باسقارماسىنىڭ وسى جەڭىسىمىزگە ارنالعان وتىرىسىندا وعان قاي ءۇي قولايلى دەگەن ءسوز قوزعالىپ, كوكەيگە ءبىر وي ۇيالاپ ەدى: ءالى كۇنگە ىشىمدە جۇرگەن. ەستىگەن ول: «مىنانىڭ دەنى دۇرىس پا؟!» – دەي مە دەپ تارتىنا بەرگەم! سونى وسى جەردە ايتۋعا بەكىندىم. قولىندا بيلىگى دە, ىقپالى دا بار كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نە دەيدى ەكەن, كورەيىن. – «وكتيابر», «شولپان», تەمىرجولشىلار سارايى دەپ باستى قاتىرمايىق. تەاترعا قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءۇيىن الىپ بەرەيىك. ءبارى جالت قارادى. – ال كەرەك بولسا, – دەدى سايلاۋ. – جىعىلساڭ ناردان جىعىل. دۇرىس, – دەدى قانات. – وسى وي كوكەيگە قونعاننان كەيىن سوندا بارىپ ارنايى قارادىم. ەكى جۇزدەن استام ادامدىق اكت زالى, ونىڭ ورتان قول ساحناسى بار, قىزمەت كابينەتتەرى جەتكىلىكتى. ەڭ باستىسى جاڭا, سىڭعىرلاپ تۇر, – دەدىم. – ونى مەن دە بىلەمىن, – دەدى سايلاۋ. – قالالىق پارتيا كوميتەتىن ورنىنان قالاي قوزعايسىزدار؟ – بۇل عيمارات اۋەلدە قالالىق حالىقتىڭ باقىلاۋ كوميتەتىنە ارنالىپ سالىنعان. پارتيا كوميتەتى سونى كوشىرىپ, جىبەرىپ كىرگەن بولاتىن. وعان دەيىن قازىرگى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ عيماراتىندا وتىردى. سوندا قايتا بارسىن, – دەدىم. وسى كۇندەرگە بۇگىنگى شاۋ تارتقان كەزدىڭ كوزىمەن قاراسام, جالىنداپ جانىپ ءجۇرىپپىز عوي. بولماستى بولدىرىپپىز, تىنباستى تىندىرىپپىز. اقىرى ءبىزدىڭ تالابىمىز قاناعاتتاندىرىلدى. بىراق وڭايعا سوققان جوق. قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول تۇستاعى ءبىرىنشى حاتشىسى وسيپەنكو: – تسەلينوگرادتا ون جەتى مىڭ كوممۋنيست بار. سولاردى ەرەۋىلگە شىعارسام دا كەڭسەنى بوساتپايمىن! – دەپ تىرەسىپ باقتى. وعان قازاققا جۇرەگى جىبىمەيتىن, اۋەلدەن قانى قاس اسىرە كوممۋنيستەر جۇلقىنا قوسىلدى. گوركي اتىنداعى ورىس دراما تەاترىنا كىرىپتار ەتپەك بولدى. «سوندا بارسىن. اندا-ساندا ءبىر سپەكتاكل قويسا جەتىپ جاتىر» – دەپ شۋلادى. بىراق ويانا باستاعان ەلدىڭ الدىندا اقىرى تىزە بۇكتى. سول شاقتا حان سارايىنداي كورىنەتىن, شاھاردىڭ كىندىك تۇسىنداعى جاڭا عيماراتقا قازاق تەاترى سالتاناتپەن كىردى. * * * ورىندالعان ۇلتتىق مۇراتتىڭ قۋانىشى شەكسىز عوي, شالقىپ جۇردىك. تەاتر ۇجىمى دا ىسكە ايرىقشا قۇلشىنىسپەن كىرىستى. اتتاي قالاپ العان اكتەرلەرىمىز رامازان, سەردەش, قايرات, ءشامىل جانە باسقالارى جاستار اۋدانى جاقتان جايلى پاتەر الىپ, قۇستاي ۇشىپ ءجۇردى. ەل العاشقى سپەكتاكلگە اسىقتى. اياڭداپ ول كۇن دە جەتتى. 1991 جىلعى 15 قاراشادا تەاتر شىمىلدىعىن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» دراماسىمەن اشتى. بۇل كۇندەرى «ءتىل جانە مادەنيەت» قوعامى تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى شارامەن قىزۋ اينالىسىپ جاتقان. اقمولا قالاسى مەن وبلىستىڭ تاريحي اتىن قايتارۋ ءۇشىن حالىقتان قول جيناپ, كوبىنە اۋدانداردا جۇردىك. ءبىر جاعى پاۆلودارمەن شەكتەسەتىن سىلەتى, ەرەيمەن, ەكىنشى قيىرى قوستانايمەن قاپتالداس اتباسار, سولتۇستىگى كوكشەمەن قونىستاس بۇلاندى, ارالاپ شىعۋ وڭاي ەمەس. وسىلاي ات ۇستىندە جۇرگەندە ارادا باقانداي ەكى جىلدىڭ ءوتىپ كەتكەنىن اڭعارماپپىز. قالا مەن ءوڭىردىڭ بايىرعى اتاۋى قايتقان 1993 جىلى الماتىدان مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ورىنباسارى اشىربەك سىعاي كەلدى. «تەاتردا وتىر, ەلدى جيناپ جاتىر. ءسىزدى دە شاقىردى» دەگەن سوڭ باردىق. اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سۆەتلانا جالماعانبەتوۆا دا سوندا ەكەن. قالاداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە ءجۇر. شاقىرىلعانداردىڭ باس-اياعى جينالعان سوڭ كورەرمەندەر زالىنا بارىپ جايعاستىق. اشىربەك قىزمەتىن, اقمولاعا قانداي ءوتىنىش-تاپسىرمامەن كەلگەنىن ايتتى. تەاترعا قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ اتىن بەرۋدى ۇسىندى. ءبىز ءىلياس ەسەنبەرلينگە توقتاپ جۇرگەنىمىزدى ايتتىق. مينيسترلىكتىڭ رۋحتاردى وسىلاي تەكەتىرەستىرىپ قويعانىنا رەنجىدىك. ءيسى قازاق قادىرلەيتىن قالەكەڭدى قالاي كەۋدەدەن يتەرەسىڭ؟! بارشا حالىق قۇرمەتتەيتىن ىلەكەڭدى قالاي شەتتەتەسىڭ؟! الايدا, ايتتىم ءبىتتى دەگىزەتىن بيلىك جوق. تەاترعا قالىبەك قۋانىشباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلەتىن بولدى, بىراق ءبىر شارتپەن. كورنەكتى اكتەردىڭ 100 جىلدىعى قۇرمەتىنە جاقىپ جانە بەلدى اكتەرلەر ماراپاتتالۋى كەرەك. اشىربەك سولاي بولاتىندىعىنا سەندىردى. سولاي بولدى دا. بۇگىندە وسىنداي قيلى تاريحى بار تەاترعا 25 جىل تولىپ وتىر. زامان دا, ەل دە وزگەردى. اقمولا استاناعا, تەاتر ەلوردالىق ساحنا وشاعىنا اينالدى. ونىڭ ەندىگى بايانىن كەيىنگى تولقىن جازىپ جاتىر.