ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ بولاشاعىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن بايلانىستىرعاندا, الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىنە ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قويادى. ۇلتتىڭ تاريحي جادى نەعۇرلىم تەرەڭ, تاريحي ساناسىنىڭ تامىرى نەعۇرلىم بەرىك بولعان سايىن ءاربىر ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا رۋحاني الەمى كەڭ ءارى تازا بولادى.
بۇگىنگىنى تانىپ, بولاشاقتى بارلاۋ ءۇشىن وتكەندى ءبىلۋ قاجەت. اسىرەسە, حالقىنىڭ قامىن جەپ, ۇلتىنىڭ ەرتەڭىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن, ەل تاريحىندا اتى ماڭگى وشپەيتىن دارا تۇلعالاردىڭ تاعىلىمعا تولى ءومىر جولىنان ۇلگى-ونەگە الا ءبىلۋ ماڭىزدى. سونداي عۇلامالاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى قىسقا دا جارقىن عۇمىرىن اعارتۋشىلىق ىسكە ارناعان, قازاقتىڭ اسا كورنەكتى اعارتۋشى-پەداگوگى, جازۋشى, ەتنوگراف, فولكلورشى, قوعام قايراتكەرى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ تۋعانىنا بيىلعى جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا 175 جىل تولادى.
ىبىراي قوستاناي وبلىسى, قوستاناي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءۇش-ءتورت جاسىندا اكەسى التىنسارى قايتىس بولىپ, اتاسى بالعوجا ءبيدىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى. ورىنبور شەكارا كوميسسياسى قازاق بالالارىنا ارناپ اشقان مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرەدى. دۇنيە ءجۇزى ادەبيەتى كلاسسيكتەرى – ۋ.شەكسپيردىڭ, ي.گەتەنىڭ, د.بايروننىڭ, ا.س.پۋشكيننىڭ, م.يۋ.لەرمونتوۆتىڭ, ن.ۆ.گوگولدىڭ, ي.ا.كرىلوۆتىڭ, ءا.ءفيردوۋسيدىڭ, گ.ءنيزاميدىڭ, ءا.ناۋايدىڭ, تاعى باسقالاردىڭ شىعارمالارىمەن ەرتە تانىس بولادى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ورىنبور وبلىسى باسقارماسىندا اۋدارماشى بولىپ ىستەيدى.
1860 جىلى ىبىراي التىنسارين تورعاي مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ كەلدى. وقۋ-تاربيە ءىسىن جاڭا باعىتتا ۇيىمداستىردى. بالانىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسى مەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋدى كوزدەدى, وقۋدى انا تىلىندە جۇرگىزدى, ءپان نەگىزدەرىنەن ءبىلىم بەرۋگە تىرىستى. بالالاردى وقىتۋدا, اسىرەسە, انا تىلىنە ۇيرەتۋدە ك.د.ۋشينسكيدىڭ ويلارىن باسشىلىققا الدى. ۇلى اعارتۋشى مۇعالىمنىڭ اتقاراتىن ءرولىن جوعارى باعالايدى. «حالىق مەكتەپتەرى ءۇشىن ەڭ كەرەكتىسى – مۇعالىم. تاماشا جاقسى پەداگوگيكا قۇرالدارى دا, ەڭ جاقسى ۇكىمەت بۇيرىقتارى دا, ابدەن مۇقيات تۇردە جۇرگىزىلەتىن ينسپەكتور باقىلاۋى دا مۇعالىمگە تەڭ كەلە المايدى», – دەۋى سوعان دالەل.
1876 جىلى ى. التىنسارين پەتەربۋرگ, قازان قالالارىنا بارىپ ورىستىڭ اعارتۋشىلىق جۇيەسىن, اعارتۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەدى. ودان سوڭ ول تورعاي وبلىسى مەكتەپتەرىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. بۇل ونىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتىنىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا مول مۇمكىندىك بەرەدى. 1879-1883 جىلدار ارالىعىندا تورعاي وبلىسىنىڭ ءتورت ۋەزىندە (تورعاي, ىرعىز, ترويتسك, اقتوبە) جاڭا مەكتەپتەر اشادى. 1887 جىلى ەلەك ۋەزىنە قاراستى بورتە بولىسىنان, قوستاناي ۋەزىنىڭ وباعان ءجانە جىتىقارا بولىستارىنان قازاق بالالارى ءۇشىن 25 ورىندىق ينتەرناتتارى بار ءبىر سىنىپتىق مەكتەپتەر قۇرىلادى.
ۇلت زيالىسى وقۋلىق مەكتەپتەگى ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ باستى قۇرالى دەپ قارايدى. ورىس-قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن ارناۋلى وقۋ قۇرالدارىن شىعارۋ قاجەت دەپ ساناپ, كىتاپتاردى قازاقتىڭ ءوز تىلىندە باسىپ شىعارۋ كەرەك دەپ ءبىلدى.
ى. التىنسارين – كيريلليتسا تاڭبالارى نەگىزىندە قازاق ءالىپبيىن تۇڭعىش قۇراستىرۋشى ەكەنى بەلگىلى. 1879 جىلى ورىنبور قالاسىندا جارىق كورگەن «قازاق حرەستوماتياسى» سونىڭ مىسالى بولادى. زايىرلى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ العاشقى وقۋلىعى. سول جىلى ورىنبوردا شىققان «قازاقتارعا ورىس ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ باستاۋىش قۇرالى» – مۇعالىمدەرگە ارنالعان تۇڭعىش وقۋ قۇرالى بولدى. ەكى وقۋلىق تا ك.د.ۋشينسكيدىڭ پەداگوگيكاسى مەن ونىڭ «بالالار الەمىنىڭ», ل.ن.تولستويدىڭ, ي.ي.پاۋلسوننىڭ, ن.ا.كورفتىڭ جانە باسقالاردىڭ وقۋ قۇرالدارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاق اۋىز ادەبيەتى مەن سالت-ءداستۇرلەرىنىڭ وزىق ۇلگىسىنە نەگىزدەلگەن. بۇل كىتاپتارداعى وسكەلەڭ ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە, ەڭبەككە, يماندىلىققا ءتاربيەلەيتىن ۇلگى-ونەگەگە, عيبراتقا تولى شىعارمالارى ەشقاشان دا ءوزىنىڭ ماڭىزىن جويمايدى. ولار بالالار مەن جاستاردى تالاپتىلىققا, سابىرلىلىققا, مەيىرىمدىلىككە, راقىمدى بولۋعا, وبال مەن ساۋاپتى تانىپ-بىلۋگە, ءالسىزدەردى رەنجىتپەۋگە تاربيەلەيدى. سول سەكىلدى شەشەندىككە, باتىرلىققا, حالىق قامىن ويلاپ, قورعانى بولا بىلۋگە باۋليدى. سونىمەن قاتار, ول شىعارمالار يماندى, شىنشىل, جومارت بولۋعا شاقىرا وتىرىپ, ويلانىپ سويلەۋگە, كاسىپكەرلىككە, تازالىققا, ادەپتىلىككە, قاناعاتشىلدىققا, ءادىلدىككە, جيناقىلىققا, وتىرىك ايتپاۋعا, ناداندىقتان اۋلاق بولۋعا, جاماندىقتىڭ وزىنە جاقسىلىق جاساۋعا, قوناقجايلىلىققا, تاكاپپار بولماۋعا, جان-جانۋارعا قامقورلىق كورسەتۋگە ۇندەيدى جانە ۇيرەتەدى.
ۇلى اعارتۋشى حالىقتى بىلىمگە, عىلىمعا شاقىردى, وقۋ-ءبىلىمنىڭ تەك ىزدەنىس, ەڭبەكپەن تابىلاتىنىنا نازار اۋداردى. ۇلت ۇستازى «قازاق حرەستوماتياسى» تۋرالى: «بۇل كىتاپتى قۇراستىرعاندا مەن, بىرىنشىدەن, وسى ءبىزدىڭ انا تىلىمىزدە تۇڭعىش رەت شىققالى وتىرعان جالعىز كىتاپتىڭ ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە تاربيەلەنىپ جۇرگەن قازاق بالالارىنا وقۋ كىتابى بولا الۋ جاعىن, سونىمەن قابات, جالپى حالىقتىڭ وقۋىنا جارايتىن كىتاپ بولا الۋ جاعىن كوزدەدىم...» دەپ اتاپ كورسەتكەنى وسى ويىمىزدىڭ ءبىر دالەلى بولسا كەرەك.
ى.التىنسارين ەسكىشىل ادەت-عۇرىپتارمەن كۇرەستىڭ ءبىر جولى رەتىندە قازاق قىزدارىن وقىتۋ ءىسىن قولعا الادى. بىراق, بۇل ماڭىزدى باستامانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ول پاتشا وكىمەتى تاراپىنان جاسالعان كەدەرگىلەرگە تاپ بولدى. حالىق ىسىنە تاباندىلىق, قاجىر-قايرات كورسەتەدى, ءسويتىپ 1887 جىلى ىرعىزدا ارنايى قۇرالدارمەن جابدىقتالعان تۇڭعىش قىزدار مەكتەبىن ۇيىمداستىرادى. وندا قازاق قىزدارى ورىس ءتىلىن جانە اريفمەتيكانى وقىدى, وقۋ پاندەرى تىگىنشىلىك ونەرىن مەڭگەرۋگە ارنالادى.
ىبىراي – جاستارعا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تەرەڭ تۇسىنگەن تۇلعا. قازاق جاستارىن وقۋ, ونەر, تەحنيكانى يگەرۋگە ۇندەيدى. 1883 جىلى تورعاي قالاسىندا ول اشقان قولونەر مەكتەبى قازاق دالاسىنداعى تۇڭعىش كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋ ورنى بولدى. 1888 جىلى ورسكىدە باستاۋىش مەكتەپتەر ءۇشىن قازاق جاستارىنان وقىتۋشىلار دايارلايتىن مۇعالىمدەر مەكتەبى اشىلادى. ءوزىنىڭ مال-مۇلكىن قوستانايدا اۋىلشارۋاشىلىق ۋچيليششەسىن اشۋعا جۇمساۋعا وسيەت ەتۋى دە ىبىرايدىڭ ازاماتتىق-اعارتۋشىلىق تۇلعاسىن بيىكتەتە تۇسەدى.
ى.التىنسارين – جازۋشى, عالىم, ەتنوگراف, جازبا قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ىبىراي ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرى – حالىقتى بىلىمگە, عىلىمعا شاقىرعان, جاستاردى ەڭبەكسۇيگىشتىككە, رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارعا ۇندەگەن, ءوز ەلى, جەرى, تابيعاتىن جىرلاپ, سول ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاق بويىندا تابيعاتتى, وتاندى ءسۇيۋ سەزىمدەرىن تاربيەلەۋگە باعىتتالعان كوركەم ادەبيەت جاۋھارلارى.
ۇلت اعارتۋشىسى – قازاق ادەبيەتىندەگى تۇڭعىش اۋدارماشى. ك.د.ۋشينسكي, ل.ن.تولستوي, ي.ا.كرىلوۆ, ي.پاۋلسون شىعارمالارىن قازاق تىلىنە ءتارجىمالاپ, دەموكراتتىق, گۋمانيستىك ادەبيەتتىڭ ءۇلگىسىن اكەلدى, ونىڭ دامۋىنا جول اشتى. ول – قازاق بالاسىنا قارا تانىتقان, ۇلتتىق قۇندىلىقتار ارقىلى ءتالىمدى تاربيە بەرگەن ۇلى ۇستاز,
كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ى.التىنسارين تۋرالى كەيبىر تاربيەگە بايلانىستى ماقالالاردا ول اتەيست, مۇسىلماندار دىنىنە قارسى دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇردى. بۇل نە قارا نەمەسە اق دەپ تۇسىندىرەتىن كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ كەسىر-كەساپاتىنان دەپ بىلەمىز.
اقيقاتىنا كەلسەك, مەدرەسەلەردە يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاپ ساباق بەرەتىن مولدالاردىڭ زامان تالابىنا سايكەس زايىرلى ءبىلىم بەرۋگە قابىلەتسىزدىكتەرىنە كوزى جەتكەن ى.التىنسارين قازاق-ورىس مەكتەپتەرىن اشۋ ارقىلى قازاق جاستارىنا ءبىلىم بەرىپ, كاسىپكە ۇيرەتۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويدى. سوندىقتان ول مۇسىلمان دىنىنە قارسى بولدى, حريس-
تيان ءدىنىن تاراتۋعا كۇش سالدى دەپ قورىتىندى جاساۋ شىندىققا جاناسپايتىن, جاڭساق پىكىر.
كەرىسىنشە, ول جۇرەگىندە يمانى بار, ءوزىن مۇسىلمان ساناپ وتكەن ۇستاز ەكەنىندە داۋ جوق. «جاز» دەگەن ولەڭىندە «قۇدايعا شۇكىر ەتەر جاس پەن كارى, بەردىڭ دەپ جاڭعا راحات مۇنداي ءدارى» دەسە, تاعى ءبىر ولەڭىندە «جاراتتى نەشە الۋان جۇرت ءبىر قۇدايىم, تەڭ ەتتى بارىمىزگە كۇن مەن ايىن», - دەيدى. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. 1884 جىلى ءدىن ساباعىن بەرەتىن مۇعالىمدەرگە ارنالعان «مۇسىلمانشىلىقتىڭ تۇتقاسى. شاريات-ۋل-يسلام» وقۋلىعىن جازىپ, قازان قالاسىندا اراب ارپىمەن باستىرىپ شىعارۋى دا ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى.
ى.التىنسارين ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە ءدىن ساباعى وقىلاتىن كەزدە قازاق بالالارىنا جەكە ءدىني تاربيە بەرىلۋى قاجەتتىگى جونىندە تالاپ قويدى. ۆ.ۆ.كاتارينسكيگە جازعان ءبىر حاتىندا: «سىزگە وتە ءبىر قايعىلى حابار بىلدىرۋىمە تۋرا كەلىپ وتىر. ءبىزدىڭ بەسسونوۆ الەكساندر گريگورەۆيچ, ءسىرا, ەسىنەن ايرىلعان بولار دەيمىن. ويتپەسە, ونىڭ ءوز وقۋشىلارىنا ىستەگەن سوراقىلىقتارىن باسقاشا تۇسىنە الاتىن ەمەسپىن.
…باقسام, ول وقىتۋشىلار مەكتەبىنىڭ 3-جانە 4-كلاستارىندا, وقىتۋشىلاردىڭ قارسى بولۋىنا قاراماستان, ءبىر اي بويى ءىنجىل مەن ونىڭ پارىزدارىن ۋاعىزداي باستاپتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, ءبىر جاعىنان, ول وقۋشىلارعا وشىگىپ, قاتال قاراي باستايدى دا, ەكىنشى جاعىنان, وقۋشىلار وقۋدان باس تارتا باستاپتى...», دەيدى.
سوندىقتان دا ى.ءالتىنساريننىڭ ەڭبەگىنە باعا بەرگەندە, سولاردىڭ ءىشىندەگى ەلىمىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ونىڭ حالىققا ءبىلىم بەرۋ جولىنداعى زايىرلى مەكتەپتەر اشۋ, اۋىل بالالارىن وقىتۋ, ولاردى كاسىپكە ۇيرەتۋ, قازاق قىزدارىن ساۋاتتىلىققا باۋلۋ بولعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت.
قازاق حالقىنىڭ اسىل پەرزەنتى, ى.التىنساريندى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىمەن ونىڭ ەسىمى وتانىمىزدا 51 مەكتەپكە, 1 كوللەدجگە, 1 پەداگوگيكالىق ينستيتۋت پەن ءبىلىم اكادەمياسىنا بەرىلگەن. تۇڭعىش-پەداگوگ اتىمەن ءبىرقاتار ەلدى مەكەن, كوپتەگەن كوشە اتالعان, مۇراجايلار اشىلعان. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىكتەرى ءۇشىن «ى.التىنسارين» مەدالى تاعايىندالعان.
بۇگىنگى كۇنى ى.ءالتىنساريننىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا, ونىڭ ءبىلىم سالاسىن دامىتۋداعى تاريحي ءرولىن ساراپتاي وتىرىپ, ءداستۇر مەن يننوۆاتسيانىڭ ساباقتاستىعىنىڭ ماڭىزىن اسا تەرەڭ سەزىممەن تۇسىنەمىز. وسى ساباقتاستىق ارۋاقىتتا اكادەميا قىزمەتىنىڭ نەگىزىن قۇراپ كەلدى. ول ەڭ الدىمەن, ءبىلىم جۇيەسىن ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋگە, بارلىق دەڭگەيدەگى وقۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتتارىن جاساۋعا جانە ەنگىزۋگە باعىتتالعان.
اكادەميا شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردى (شجم) قوسا ەسەپتەگەندە, جالپى ءبىلىم مەكتەپتەرىنىڭ پەداگوگتارىنا وقۋ-تاربيە ىسىندە كومەكتەسەتىن وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالدار ازىرلەيدى. جىل سايىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىندە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى» نۇسقاۋلىق-ءادىستەمەلىك حات دايىندالادى. قىزمەتكەرلەرى بايقوڭىر قالاسىنىڭ قازاقستاندىق مەكتەپتەرى ءۇشىن وتپەلى وقۋ باعدارلامالارىن ازىرلەگەنىن ايتا كەتسەك دەيمىن. ءبىلىم ورداسى ءوز سايتىندا بارلىق عىلىمي-ادىستەمەلىك ماتەريالداردى ورنالاستىرا وتىرىپ ەلىمىزدىڭ ۇستازدار قاۋىمداستىعىمەن ۇنەمى تىعىز بايلانىس جاساپ وتىر.
اكادەميا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ءبىلىم سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر. تەك كەيىنگى ءۇش جىلدا 9 عىلىمي جوبا ورىندالدى. ولاردىڭ بارلىعى ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى تاراپىنان جوعارى بالل الدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى پراكتيكاعا ەنگىزىلۋدە.
جاسالعان جوبالارعا كەلەر بولساق: ءبىرىنشى, «تاربيەنىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەمەلەرى», «ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ەرەجە»; ەكىنشى, پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋ جانە پەداگوگتاردى تاۋەلسىز سەرتيفيكاتتاۋ; ءۇشىنشى, شجم-دە ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جول كارتاسىنىڭ; تورتىنشىدەن ءبىلىم سالاسىنداعى العاشقى كاسىپتىك ستاندارتتار.
بۇگىنگى كۇنى اكادەميا قىزمەتكەرلەرى ءبىلىم سالاسىنداعى بىلىكتىلىكتىڭ سالالىق شەڭبەرى جانە پەداگوگتىڭ كاسىپتىك ستاندارتىن جاڭارتۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنىن رەسپۋبليكانىڭ 30-عا جۋىق پيلوتتىق مەكتەبىندە, 41 مەكتەپتە دەڭگەيلىك وقۋلىقتاردى جانە قازاق ءتىلى بويىنشا وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردى ساراپتامادان وتكىزۋدىڭ باستالۋىنا بايلانىستى (نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى تاجىريبەسىن تاراتۋ) اكادەميا ءتيىستى مونيتورينگتى زەرتتەۋدى جۇرگىزۋ ۇستىندە.
جۇيەلى دەڭگەيدەگى جۇمىستار قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارىن, مۇعالىم-پراكتيكتەردى جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردى شاقىرا وتىرىپ, الەمدىك تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە اتقارىلادى. اكادەميا 2013 جىل مەن 2016 جىل ارالىعىندا 25 شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت (انگليا, گەرمانيا, رەسەي, ت.ب.) جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن (يۋنەسكو, يۋنيسەف, ت.ب.) مەموراندۋمدار جانە كەلىسىمدەر جاسادى. ىنتىماقتاستىق شەڭبەرى اياسىندا سوڭعى 3 جىلدا 9 حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى; 400-گە
جۋىق عىلىمي جۇمىستار جاريالاندى, ونىڭ ىشىندە 3 حالىقارالىق ۇجىمدىق مونوگرافيا (رەسەي, گەرمانيا, گونكونگ), يمپاكت-فاكتور جۋرنالدارىندا 6 ماقالا جارىق كوردى. توقسان سايىن ءۇش عىلىمي جۋرنال جاريالانادى. اكادەميانىڭ مەرەيتويلىق كىتابى شىعارىلدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەر اكادەميانىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ بارلىعىمەن دەرلىك سۇبحات جۇرگىزىپ, مۇراعات ماتەريالدارىن, ارداگەرلەر ەستەلىكتەرىن جينادى, ارداگەرلەرمەن اكادەميا تىعىز بايلانىستا.
ى.ءالتىنساريننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي اكادەميا «ى.التىنسارين جانە زاماناۋي ءبىلىم» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋگە دايىندىق ءۇستىندە. ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى ءوزىنىڭ قىزمەتىندە وتكەن جىلدارداعى ءتاجىريبەلەردى ەسكەرىپ وتىرادى. ونىڭ تاريحى 95 جىلدى قۇرايدى. ءبىلىم ورداسى باستاۋىن 1921 جىلى ورىنبور قالاسىندا قازاقتىڭ تانىم مەن رۋحاني كۇمبەزىندە تەمىرقازىقتاي ورنى بار عۇلاما احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ باسقارۋىمەن قازاق حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى جانىنان قۇرىلعان اكادەميالىق ورتالىقتان (اكورتالىق) الادى. 1933 جىلى پەداگوگيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى, 1951 جىلى ول پەداگوگيكا عىلىمدارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا اينالدى.
«ىبىراي ءالتىنساريننىڭ 125 جىلدىعىن تويلاۋ» تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسى نەگىزىندە پەداگوگيكا عىلىمدارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ىبىراي التىنسارين ەسىمى بەرىلدى. 1993 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بازاسىندا ى.التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم ءماسەلەلەرى ينستيتۋتى قۇرىلسا, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن 1998 جىلى ى.التىنسارين اتىنداعى قازاق ءبىلىم اكادەمياسى دەپ اتالدى. ول 2008 جىلعى 18 ءساۋىردەگى ۇكىمەتتىڭ № 365 قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى» مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنى بولىپ قايتا جاساقتالدى.
اكادەميا ءوزىنىڭ بۇكىل تاريحي جولىندا, ونىڭ ىشىندە ۇلى اعارتۋشى-پەداگوگ اتىن العان 50 جىل بويى, ءبىلىم بەرۋدەگى يگىلىكتى مىندەتىن ىرگەلى ىستەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ىبىراي التىنسارين اتىندا ەكەندىگىن ءبىز ماقتان تۇتامىز, ءارى زور جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەمىز.
جانبول جىلباەۆ,
ى.التىنسارين اتىنداعى
ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ بولاشاعىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن بايلانىستىرعاندا, الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىنە ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قويادى. ۇلتتىڭ تاريحي جادى نەعۇرلىم تەرەڭ, تاريحي ساناسىنىڭ تامىرى نەعۇرلىم بەرىك بولعان سايىن ءاربىر ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا رۋحاني الەمى كەڭ ءارى تازا بولادى.
بۇگىنگىنى تانىپ, بولاشاقتى بارلاۋ ءۇشىن وتكەندى ءبىلۋ قاجەت. اسىرەسە, حالقىنىڭ قامىن جەپ, ۇلتىنىڭ ەرتەڭىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن, ەل تاريحىندا اتى ماڭگى وشپەيتىن دارا تۇلعالاردىڭ تاعىلىمعا تولى ءومىر جولىنان ۇلگى-ونەگە الا ءبىلۋ ماڭىزدى. سونداي عۇلامالاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى قىسقا دا جارقىن عۇمىرىن اعارتۋشىلىق ىسكە ارناعان, قازاقتىڭ اسا كورنەكتى اعارتۋشى-پەداگوگى, جازۋشى, ەتنوگراف, فولكلورشى, قوعام قايراتكەرى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ تۋعانىنا بيىلعى جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا 175 جىل تولادى.
ىبىراي قوستاناي وبلىسى, قوستاناي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءۇش-ءتورت جاسىندا اكەسى التىنسارى قايتىس بولىپ, اتاسى بالعوجا ءبيدىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى. ورىنبور شەكارا كوميسسياسى قازاق بالالارىنا ارناپ اشقان مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرەدى. دۇنيە ءجۇزى ادەبيەتى كلاسسيكتەرى – ۋ.شەكسپيردىڭ, ي.گەتەنىڭ, د.بايروننىڭ, ا.س.پۋشكيننىڭ, م.يۋ.لەرمونتوۆتىڭ, ن.ۆ.گوگولدىڭ, ي.ا.كرىلوۆتىڭ, ءا.ءفيردوۋسيدىڭ, گ.ءنيزاميدىڭ, ءا.ناۋايدىڭ, تاعى باسقالاردىڭ شىعارمالارىمەن ەرتە تانىس بولادى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ورىنبور وبلىسى باسقارماسىندا اۋدارماشى بولىپ ىستەيدى.
1860 جىلى ىبىراي التىنسارين تورعاي مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ كەلدى. وقۋ-تاربيە ءىسىن جاڭا باعىتتا ۇيىمداستىردى. بالانىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسى مەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋدى كوزدەدى, وقۋدى انا تىلىندە جۇرگىزدى, ءپان نەگىزدەرىنەن ءبىلىم بەرۋگە تىرىستى. بالالاردى وقىتۋدا, اسىرەسە, انا تىلىنە ۇيرەتۋدە ك.د.ۋشينسكيدىڭ ويلارىن باسشىلىققا الدى. ۇلى اعارتۋشى مۇعالىمنىڭ اتقاراتىن ءرولىن جوعارى باعالايدى. «حالىق مەكتەپتەرى ءۇشىن ەڭ كەرەكتىسى – مۇعالىم. تاماشا جاقسى پەداگوگيكا قۇرالدارى دا, ەڭ جاقسى ۇكىمەت بۇيرىقتارى دا, ابدەن مۇقيات تۇردە جۇرگىزىلەتىن ينسپەكتور باقىلاۋى دا مۇعالىمگە تەڭ كەلە المايدى», – دەۋى سوعان دالەل.
1876 جىلى ى. التىنسارين پەتەربۋرگ, قازان قالالارىنا بارىپ ورىستىڭ اعارتۋشىلىق جۇيەسىن, اعارتۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەدى. ودان سوڭ ول تورعاي وبلىسى مەكتەپتەرىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. بۇل ونىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتىنىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا مول مۇمكىندىك بەرەدى. 1879-1883 جىلدار ارالىعىندا تورعاي وبلىسىنىڭ ءتورت ۋەزىندە (تورعاي, ىرعىز, ترويتسك, اقتوبە) جاڭا مەكتەپتەر اشادى. 1887 جىلى ەلەك ۋەزىنە قاراستى بورتە بولىسىنان, قوستاناي ۋەزىنىڭ وباعان ءجانە جىتىقارا بولىستارىنان قازاق بالالارى ءۇشىن 25 ورىندىق ينتەرناتتارى بار ءبىر سىنىپتىق مەكتەپتەر قۇرىلادى.
ۇلت زيالىسى وقۋلىق مەكتەپتەگى ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ باستى قۇرالى دەپ قارايدى. ورىس-قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن ارناۋلى وقۋ قۇرالدارىن شىعارۋ قاجەت دەپ ساناپ, كىتاپتاردى قازاقتىڭ ءوز تىلىندە باسىپ شىعارۋ كەرەك دەپ ءبىلدى.
ى. التىنسارين – كيريلليتسا تاڭبالارى نەگىزىندە قازاق ءالىپبيىن تۇڭعىش قۇراستىرۋشى ەكەنى بەلگىلى. 1879 جىلى ورىنبور قالاسىندا جارىق كورگەن «قازاق حرەستوماتياسى» سونىڭ مىسالى بولادى. زايىرلى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ العاشقى وقۋلىعى. سول جىلى ورىنبوردا شىققان «قازاقتارعا ورىس ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ باستاۋىش قۇرالى» – مۇعالىمدەرگە ارنالعان تۇڭعىش وقۋ قۇرالى بولدى. ەكى وقۋلىق تا ك.د.ۋشينسكيدىڭ پەداگوگيكاسى مەن ونىڭ «بالالار الەمىنىڭ», ل.ن.تولستويدىڭ, ي.ي.پاۋلسوننىڭ, ن.ا.كورفتىڭ جانە باسقالاردىڭ وقۋ قۇرالدارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاق اۋىز ادەبيەتى مەن سالت-ءداستۇرلەرىنىڭ وزىق ۇلگىسىنە نەگىزدەلگەن. بۇل كىتاپتارداعى وسكەلەڭ ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە, ەڭبەككە, يماندىلىققا ءتاربيەلەيتىن ۇلگى-ونەگەگە, عيبراتقا تولى شىعارمالارى ەشقاشان دا ءوزىنىڭ ماڭىزىن جويمايدى. ولار بالالار مەن جاستاردى تالاپتىلىققا, سابىرلىلىققا, مەيىرىمدىلىككە, راقىمدى بولۋعا, وبال مەن ساۋاپتى تانىپ-بىلۋگە, ءالسىزدەردى رەنجىتپەۋگە تاربيەلەيدى. سول سەكىلدى شەشەندىككە, باتىرلىققا, حالىق قامىن ويلاپ, قورعانى بولا بىلۋگە باۋليدى. سونىمەن قاتار, ول شىعارمالار يماندى, شىنشىل, جومارت بولۋعا شاقىرا وتىرىپ, ويلانىپ سويلەۋگە, كاسىپكەرلىككە, تازالىققا, ادەپتىلىككە, قاناعاتشىلدىققا, ءادىلدىككە, جيناقىلىققا, وتىرىك ايتپاۋعا, ناداندىقتان اۋلاق بولۋعا, جاماندىقتىڭ وزىنە جاقسىلىق جاساۋعا, قوناقجايلىلىققا, تاكاپپار بولماۋعا, جان-جانۋارعا قامقورلىق كورسەتۋگە ۇندەيدى جانە ۇيرەتەدى.
ۇلى اعارتۋشى حالىقتى بىلىمگە, عىلىمعا شاقىردى, وقۋ-ءبىلىمنىڭ تەك ىزدەنىس, ەڭبەكپەن تابىلاتىنىنا نازار اۋداردى. ۇلت ۇستازى «قازاق حرەستوماتياسى» تۋرالى: «بۇل كىتاپتى قۇراستىرعاندا مەن, بىرىنشىدەن, وسى ءبىزدىڭ انا تىلىمىزدە تۇڭعىش رەت شىققالى وتىرعان جالعىز كىتاپتىڭ ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە تاربيەلەنىپ جۇرگەن قازاق بالالارىنا وقۋ كىتابى بولا الۋ جاعىن, سونىمەن قابات, جالپى حالىقتىڭ وقۋىنا جارايتىن كىتاپ بولا الۋ جاعىن كوزدەدىم...» دەپ اتاپ كورسەتكەنى وسى ويىمىزدىڭ ءبىر دالەلى بولسا كەرەك.
ى.التىنسارين ەسكىشىل ادەت-عۇرىپتارمەن كۇرەستىڭ ءبىر جولى رەتىندە قازاق قىزدارىن وقىتۋ ءىسىن قولعا الادى. بىراق, بۇل ماڭىزدى باستامانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ول پاتشا وكىمەتى تاراپىنان جاسالعان كەدەرگىلەرگە تاپ بولدى. حالىق ىسىنە تاباندىلىق, قاجىر-قايرات كورسەتەدى, ءسويتىپ 1887 جىلى ىرعىزدا ارنايى قۇرالدارمەن جابدىقتالعان تۇڭعىش قىزدار مەكتەبىن ۇيىمداستىرادى. وندا قازاق قىزدارى ورىس ءتىلىن جانە اريفمەتيكانى وقىدى, وقۋ پاندەرى تىگىنشىلىك ونەرىن مەڭگەرۋگە ارنالادى.
ىبىراي – جاستارعا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تەرەڭ تۇسىنگەن تۇلعا. قازاق جاستارىن وقۋ, ونەر, تەحنيكانى يگەرۋگە ۇندەيدى. 1883 جىلى تورعاي قالاسىندا ول اشقان قولونەر مەكتەبى قازاق دالاسىنداعى تۇڭعىش كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋ ورنى بولدى. 1888 جىلى ورسكىدە باستاۋىش مەكتەپتەر ءۇشىن قازاق جاستارىنان وقىتۋشىلار دايارلايتىن مۇعالىمدەر مەكتەبى اشىلادى. ءوزىنىڭ مال-مۇلكىن قوستانايدا اۋىلشارۋاشىلىق ۋچيليششەسىن اشۋعا جۇمساۋعا وسيەت ەتۋى دە ىبىرايدىڭ ازاماتتىق-اعارتۋشىلىق تۇلعاسىن بيىكتەتە تۇسەدى.
ى.التىنسارين – جازۋشى, عالىم, ەتنوگراف, جازبا قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ىبىراي ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرى – حالىقتى بىلىمگە, عىلىمعا شاقىرعان, جاستاردى ەڭبەكسۇيگىشتىككە, رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارعا ۇندەگەن, ءوز ەلى, جەرى, تابيعاتىن جىرلاپ, سول ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاق بويىندا تابيعاتتى, وتاندى ءسۇيۋ سەزىمدەرىن تاربيەلەۋگە باعىتتالعان كوركەم ادەبيەت جاۋھارلارى.
ۇلت اعارتۋشىسى – قازاق ادەبيەتىندەگى تۇڭعىش اۋدارماشى. ك.د.ۋشينسكي, ل.ن.تولستوي, ي.ا.كرىلوۆ, ي.پاۋلسون شىعارمالارىن قازاق تىلىنە ءتارجىمالاپ, دەموكراتتىق, گۋمانيستىك ادەبيەتتىڭ ءۇلگىسىن اكەلدى, ونىڭ دامۋىنا جول اشتى. ول – قازاق بالاسىنا قارا تانىتقان, ۇلتتىق قۇندىلىقتار ارقىلى ءتالىمدى تاربيە بەرگەن ۇلى ۇستاز,
كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ى.التىنسارين تۋرالى كەيبىر تاربيەگە بايلانىستى ماقالالاردا ول اتەيست, مۇسىلماندار دىنىنە قارسى دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇردى. بۇل نە قارا نەمەسە اق دەپ تۇسىندىرەتىن كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ كەسىر-كەساپاتىنان دەپ بىلەمىز.
اقيقاتىنا كەلسەك, مەدرەسەلەردە يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاپ ساباق بەرەتىن مولدالاردىڭ زامان تالابىنا سايكەس زايىرلى ءبىلىم بەرۋگە قابىلەتسىزدىكتەرىنە كوزى جەتكەن ى.التىنسارين قازاق-ورىس مەكتەپتەرىن اشۋ ارقىلى قازاق جاستارىنا ءبىلىم بەرىپ, كاسىپكە ۇيرەتۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويدى. سوندىقتان ول مۇسىلمان دىنىنە قارسى بولدى, حريس-
تيان ءدىنىن تاراتۋعا كۇش سالدى دەپ قورىتىندى جاساۋ شىندىققا جاناسپايتىن, جاڭساق پىكىر.
كەرىسىنشە, ول جۇرەگىندە يمانى بار, ءوزىن مۇسىلمان ساناپ وتكەن ۇستاز ەكەنىندە داۋ جوق. «جاز» دەگەن ولەڭىندە «قۇدايعا شۇكىر ەتەر جاس پەن كارى, بەردىڭ دەپ جاڭعا راحات مۇنداي ءدارى» دەسە, تاعى ءبىر ولەڭىندە «جاراتتى نەشە الۋان جۇرت ءبىر قۇدايىم, تەڭ ەتتى بارىمىزگە كۇن مەن ايىن», - دەيدى. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. 1884 جىلى ءدىن ساباعىن بەرەتىن مۇعالىمدەرگە ارنالعان «مۇسىلمانشىلىقتىڭ تۇتقاسى. شاريات-ۋل-يسلام» وقۋلىعىن جازىپ, قازان قالاسىندا اراب ارپىمەن باستىرىپ شىعارۋى دا ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى.
ى.التىنسارين ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە ءدىن ساباعى وقىلاتىن كەزدە قازاق بالالارىنا جەكە ءدىني تاربيە بەرىلۋى قاجەتتىگى جونىندە تالاپ قويدى. ۆ.ۆ.كاتارينسكيگە جازعان ءبىر حاتىندا: «سىزگە وتە ءبىر قايعىلى حابار بىلدىرۋىمە تۋرا كەلىپ وتىر. ءبىزدىڭ بەسسونوۆ الەكساندر گريگورەۆيچ, ءسىرا, ەسىنەن ايرىلعان بولار دەيمىن. ويتپەسە, ونىڭ ءوز وقۋشىلارىنا ىستەگەن سوراقىلىقتارىن باسقاشا تۇسىنە الاتىن ەمەسپىن.
…باقسام, ول وقىتۋشىلار مەكتەبىنىڭ 3-جانە 4-كلاستارىندا, وقىتۋشىلاردىڭ قارسى بولۋىنا قاراماستان, ءبىر اي بويى ءىنجىل مەن ونىڭ پارىزدارىن ۋاعىزداي باستاپتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, ءبىر جاعىنان, ول وقۋشىلارعا وشىگىپ, قاتال قاراي باستايدى دا, ەكىنشى جاعىنان, وقۋشىلار وقۋدان باس تارتا باستاپتى...», دەيدى.
سوندىقتان دا ى.ءالتىنساريننىڭ ەڭبەگىنە باعا بەرگەندە, سولاردىڭ ءىشىندەگى ەلىمىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ونىڭ حالىققا ءبىلىم بەرۋ جولىنداعى زايىرلى مەكتەپتەر اشۋ, اۋىل بالالارىن وقىتۋ, ولاردى كاسىپكە ۇيرەتۋ, قازاق قىزدارىن ساۋاتتىلىققا باۋلۋ بولعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت.
قازاق حالقىنىڭ اسىل پەرزەنتى, ى.التىنساريندى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىمەن ونىڭ ەسىمى وتانىمىزدا 51 مەكتەپكە, 1 كوللەدجگە, 1 پەداگوگيكالىق ينستيتۋت پەن ءبىلىم اكادەمياسىنا بەرىلگەن. تۇڭعىش-پەداگوگ اتىمەن ءبىرقاتار ەلدى مەكەن, كوپتەگەن كوشە اتالعان, مۇراجايلار اشىلعان. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىكتەرى ءۇشىن «ى.التىنسارين» مەدالى تاعايىندالعان.
بۇگىنگى كۇنى ى.ءالتىنساريننىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا, ونىڭ ءبىلىم سالاسىن دامىتۋداعى تاريحي ءرولىن ساراپتاي وتىرىپ, ءداستۇر مەن يننوۆاتسيانىڭ ساباقتاستىعىنىڭ ماڭىزىن اسا تەرەڭ سەزىممەن تۇسىنەمىز. وسى ساباقتاستىق ارۋاقىتتا اكادەميا قىزمەتىنىڭ نەگىزىن قۇراپ كەلدى. ول ەڭ الدىمەن, ءبىلىم جۇيەسىن ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋگە, بارلىق دەڭگەيدەگى وقۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتتارىن جاساۋعا جانە ەنگىزۋگە باعىتتالعان.
اكادەميا شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردى (شجم) قوسا ەسەپتەگەندە, جالپى ءبىلىم مەكتەپتەرىنىڭ پەداگوگتارىنا وقۋ-تاربيە ىسىندە كومەكتەسەتىن وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالدار ازىرلەيدى. جىل سايىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىندە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى» نۇسقاۋلىق-ءادىستەمەلىك حات دايىندالادى. قىزمەتكەرلەرى بايقوڭىر قالاسىنىڭ قازاقستاندىق مەكتەپتەرى ءۇشىن وتپەلى وقۋ باعدارلامالارىن ازىرلەگەنىن ايتا كەتسەك دەيمىن. ءبىلىم ورداسى ءوز سايتىندا بارلىق عىلىمي-ادىستەمەلىك ماتەريالداردى ورنالاستىرا وتىرىپ ەلىمىزدىڭ ۇستازدار قاۋىمداستىعىمەن ۇنەمى تىعىز بايلانىس جاساپ وتىر.
اكادەميا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ءبىلىم سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر. تەك كەيىنگى ءۇش جىلدا 9 عىلىمي جوبا ورىندالدى. ولاردىڭ بارلىعى ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى تاراپىنان جوعارى بالل الدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى پراكتيكاعا ەنگىزىلۋدە.
جاسالعان جوبالارعا كەلەر بولساق: ءبىرىنشى, «تاربيەنىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەمەلەرى», «ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ەرەجە»; ەكىنشى, پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋ جانە پەداگوگتاردى تاۋەلسىز سەرتيفيكاتتاۋ; ءۇشىنشى, شجم-دە ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جول كارتاسىنىڭ; تورتىنشىدەن ءبىلىم سالاسىنداعى العاشقى كاسىپتىك ستاندارتتار.
بۇگىنگى كۇنى اكادەميا قىزمەتكەرلەرى ءبىلىم سالاسىنداعى بىلىكتىلىكتىڭ سالالىق شەڭبەرى جانە پەداگوگتىڭ كاسىپتىك ستاندارتىن جاڭارتۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنىن رەسپۋبليكانىڭ 30-عا جۋىق پيلوتتىق مەكتەبىندە, 41 مەكتەپتە دەڭگەيلىك وقۋلىقتاردى جانە قازاق ءتىلى بويىنشا وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردى ساراپتامادان وتكىزۋدىڭ باستالۋىنا بايلانىستى (نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى تاجىريبەسىن تاراتۋ) اكادەميا ءتيىستى مونيتورينگتى زەرتتەۋدى جۇرگىزۋ ۇستىندە.
جۇيەلى دەڭگەيدەگى جۇمىستار قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارىن, مۇعالىم-پراكتيكتەردى جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردى شاقىرا وتىرىپ, الەمدىك تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە اتقارىلادى. اكادەميا 2013 جىل مەن 2016 جىل ارالىعىندا 25 شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت (انگليا, گەرمانيا, رەسەي, ت.ب.) جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن (يۋنەسكو, يۋنيسەف, ت.ب.) مەموراندۋمدار جانە كەلىسىمدەر جاسادى. ىنتىماقتاستىق شەڭبەرى اياسىندا سوڭعى 3 جىلدا 9 حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى; 400-گە
جۋىق عىلىمي جۇمىستار جاريالاندى, ونىڭ ىشىندە 3 حالىقارالىق ۇجىمدىق مونوگرافيا (رەسەي, گەرمانيا, گونكونگ), يمپاكت-فاكتور جۋرنالدارىندا 6 ماقالا جارىق كوردى. توقسان سايىن ءۇش عىلىمي جۋرنال جاريالانادى. اكادەميانىڭ مەرەيتويلىق كىتابى شىعارىلدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەر اكادەميانىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ بارلىعىمەن دەرلىك سۇبحات جۇرگىزىپ, مۇراعات ماتەريالدارىن, ارداگەرلەر ەستەلىكتەرىن جينادى, ارداگەرلەرمەن اكادەميا تىعىز بايلانىستا.
ى.ءالتىنساريننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي اكادەميا «ى.التىنسارين جانە زاماناۋي ءبىلىم» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋگە دايىندىق ءۇستىندە. ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى ءوزىنىڭ قىزمەتىندە وتكەن جىلدارداعى ءتاجىريبەلەردى ەسكەرىپ وتىرادى. ونىڭ تاريحى 95 جىلدى قۇرايدى. ءبىلىم ورداسى باستاۋىن 1921 جىلى ورىنبور قالاسىندا قازاقتىڭ تانىم مەن رۋحاني كۇمبەزىندە تەمىرقازىقتاي ورنى بار عۇلاما احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ باسقارۋىمەن قازاق حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى جانىنان قۇرىلعان اكادەميالىق ورتالىقتان (اكورتالىق) الادى. 1933 جىلى پەداگوگيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى, 1951 جىلى ول پەداگوگيكا عىلىمدارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا اينالدى.
«ىبىراي ءالتىنساريننىڭ 125 جىلدىعىن تويلاۋ» تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسى نەگىزىندە پەداگوگيكا عىلىمدارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ىبىراي التىنسارين ەسىمى بەرىلدى. 1993 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بازاسىندا ى.التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم ءماسەلەلەرى ينستيتۋتى قۇرىلسا, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن 1998 جىلى ى.التىنسارين اتىنداعى قازاق ءبىلىم اكادەمياسى دەپ اتالدى. ول 2008 جىلعى 18 ءساۋىردەگى ۇكىمەتتىڭ № 365 قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى» مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنى بولىپ قايتا جاساقتالدى.
اكادەميا ءوزىنىڭ بۇكىل تاريحي جولىندا, ونىڭ ىشىندە ۇلى اعارتۋشى-پەداگوگ اتىن العان 50 جىل بويى, ءبىلىم بەرۋدەگى يگىلىكتى مىندەتىن ىرگەلى ىستەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ىبىراي التىنسارين اتىندا ەكەندىگىن ءبىز ماقتان تۇتامىز, ءارى زور جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەمىز.
جانبول جىلباەۆ,
ى.التىنسارين اتىنداعى
ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
