قازاق ەلىنىڭ وركەندەپ, دامۋىنا جالپى ايەلدەردىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى قانداي؟ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-رۋحاني سالالارداعى ولاردىڭ الار ورنى مەن اتقارار ءرولى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ ايەلدەردىڭ زەينەتاقىسى مەن جاردەماقىسىنىڭ قازىرگى قالىبى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر ما؟ ايەل-انالاردىڭ جۇمىسسىزدىعىمەن بيلىك قالاي كۇرەسۋدە؟ ايەل جانىنىڭ جاڭعىرىعى دەگەندە, ونى جۇرتتىڭ قوعام ارىنىڭ ايناسى ىسپەتتى قابىلداۋى بەكەر ەمەس دەسەك, جاڭعىرۋ, جاڭارۋ, جالعاسۋ انا اتتى الىپ اتپەن بايلانىستى. وتان-انا, جەر-انا, تابيعات-انا بولىپ, ەڭ اسىل اتاۋلارمەن قوسارلانا ايتىلۋىنىڭ ءوزى بۇل ۇعىمدى بارىنشا ۇلىقتاتا تۇسەدى. سوندىقتان دا «ءبىر قولىمەن بەسىكتى, ال ەكىنشى قولىمەن الەمدى تەربەتكەن» ايەل-انانىڭ قۇدىرەتى جايىندا قانشا اڭگىمە قوزعاساق تا ارتىقتىق ەتپەيدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ ءمينيسترى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ابدIقالىقوۆامەن بولعان سۇحباتتا, مىنە, وسى جانە مۇنان دا باسقا ماسەلەلەر ءسوز بولدى.
– گۇلشارا ناۋشاقىزى, قازاق ايەلىنىڭ قازىرگى تىنىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى سۇراقتىڭ الدىمەن قويىلۋى زاڭدى دا شىعار. تەك قازاق ايەلدەرىنىڭ عانا بويىنا ءتان بولىپ كەلەتىن قاسيەتتەردەن ولار مۇلدە اجىراپ قالعان دەۋشىلەر دە كەزدەسىپ جاتادى. وسى سوزدەر قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟ ءوزىڭىز قازىرگى ايەلدەردىڭ بەينەسىن قالاي سيپاتتاپ بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا ايەلدەر ۇيدەگى جۇمىستى ۇيدەگىدەي, سىرتتاعى جۇمىستى مۇنان دا اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن, ەكەۋىن جاراسىمدى جۇپتاستىرىپ, ءسۇتتەي ۇيىعان شاڭىراقتىڭ بەرەكەسىن كىرگىزىپ, بالالارىنىڭ باقىتى ءۇشىن كۇرەسكەن ارداقتى انا, اسىل جار, اياۋلى ارۋ, سونىمەن قاتار وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ءمىنسىز اتقارىپ, كاسىبىنەن ءناسىبىن ادال تاۋىپ جۇرگەن, قوعامداعى بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ قاشاندا الدىڭعى لەگىندە جۇرەتىن بىلىكتى, بەلسەندى جاندار دەپ ەسەپتەيمىن.
– قيىندىققا مويىماي قاپ ارقالاپ كەتكەن ايەلدەردىڭ ارقايسىسىنىڭ اۋلەتتى ءبىر ءوزى اسىراعان قايسارلىعى ەسكە ورالادى وسىندايدا...
– 90-شى جىلدارى قازاقستاندا ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى جارتىلاي قىسقارىپ, اۋىلدى جەرلەردىڭ جاعدايى ودان دا مۇشكىل حالدە ەدى. Cول كەزەڭدە كوپ ايەلدەردىڭ شيەتتەي بالا-شاعالارىن اسىراۋ ءۇشىن وتباسىنان ايلاپ-جىلداپ جىراقتا ءجۇرىپ جۇمىس ىستەۋىنە تۋرا كەلگەنى راس. سول ۋاقىتتا قانشاما ايەلدەردىڭ ءوز ماماندىقتارىن تاستاپ, ءبىرى بازاردا نان ساتسا, ەكىنشىسى تىگىنشى بولىپ, ال ەندى ءۇشىنشى بىرەۋلەرى ءۇي قىزمەتشىلىگىنە جالدانىپ دەگەندەي, كۇنكورىستىڭ قامىمەن ءتۇرلى جۇمىسقا اۋىسىپ كەتكەنىنە كۋا بولدىق. ولاردىڭ اراسىندا دارىگەرلەر, مۇعالىمدەر, ونەر سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, ت.ب. تولىپ ءجۇردى. مۇنى ولاردىڭ جۇرەك قالاۋى دەپ تە ايتا المايسىز. سولاي ىستەۋگە ءومىر ماجبۇرلەدى. قيىندىققا مويىمايتىن قاجىرلى رۋحتىڭ ەجەلدەن ايەل بولمىسىمەن بىتە قايناسقان قاسيەت ەكەنىن سوندا ءبىر توپشىلاعانمىن. نە دەگەن تاباندىلىق دەسەڭشى! ادەتتە وتباسىنداعى بار اۋىرتپالىقتى ەر-ازاماتتار كوتەرۋى ءتيىس دەگەن ۇعىم سانامىزعا ابدەن قاتىپ-سەمىپ قالعان عوي. سولايى-سولاي-اۋ, بىراق نازىك جاراتىلىس يەلەرىنىڭ ەلدىك تە ەرلىك ىستەرىنە بايلانىستى تاريحتا مىسال جەتكىلىكتى. ايەلدىڭ اقىل-پاراساتى ءبىر اۋىز سوزبەن تارقاتىپ ايتىپ بەرە سالاتىن ءسوز ەمەس. ال, 90-شى جىلدار تاپشىلىعى قالاي جويىلدى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, ول ايەلدىڭ ءار جۇمىستىڭ دا كوزىن تابا بىلەتىن ۇيلەستىرگىش قابىلەتىمەن, قايراتتى قالىبىمەن تەجەلگەنى كۇمان تۋعىزبايدى.
– مەملەكەت تاراپىنان ءبۇگىندە انا مەن بالاعا, جاس وتباسىلارعا ناقتى قانداي كومەكتەر كورسەتىلۋدە؟
– ەلىمىزدىڭ سوڭعى جىلدارعى ەكونوميكالىق جاعىنان قارقىندى دامۋى ءسوزسىز حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلارىنىڭ جاقسارۋىنا ەداۋىر ىقپالىن تيگىزۋدە. ۇكىمەت ءاسىرەسە, حالىقتىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمىنىڭ ارتۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ كەلەدى. مۇنداي قامقورلىقتى كوپ بالالى انالارعا بەرىلەتىن «التىن القا», «كۇمىس القا» بەلگىلەرىنەن, جاس وتباسىلارعا كورسەتىلەتىن ءجاردەماقى مولشەرىنىڭ ۇدايى ءوسىمىنەن انىق بايقاۋعا بولادى. ەلiمiزدە «التىن القا», «كۇمiس القا» بەلگiلەرiمەن ماراپاتتالعان, «باتىر انا» اتاعىن, ءبىرىنشى, ەكىنشى دارەجەلى «انا داڭقى» وردەنىن العان كوپ بالالى انالار سانى ءجۇز مىڭنىڭ ۇستىندە. جىل سايىن بيۋدجەتتەن ولار ءۇشىن بولىنەتىن ارناۋلى تولەمدەر ارتۋدا. انا مەن بالانى قولداۋ ماقساتىندا «بالالى وتباسىلارعا بەرiلەتiن مەملەكەتتiك جاردەماقىلار تۋرالى» قر زاڭى قابىلداندى. وندا بالا تۋىنا بايلانىستى بiرجولعى مەملەكەتتiك ءجاردەماقى, بالا بiر جاسقا تولعانعا دەيiن بەرiلەتiن بالا كۇتiمi جونiندەگi جاردەماقى, ايلىق تابىسى جان باسىنا شاققاندا ورتا ەسەپپەن ازىق-تۇلiك سەبەتiنiڭ قۇنىنان تومەن وتباسىلارعا بەرiلەتiن ون سەگiز جاسقا دەيiنگi بالالارعا ارنالعان جاردەماقى بەرiلەدi. بىلتىرعى جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ: ءتورتiنشi جانە ودان كەيiنگi بالا تۋعاندا بەرiلەتiن بiرجولعى ءجاردەماقى 70650 تەڭگەگە, بالا بiر جاسقا تولعانعا دەيiن بەرiلەتiن بالا كۇتiمi جونiندەگi اي سايىنعى جاردەماقى بويىنشا بiرiنشi بالاعا تولەنەتىن جاردەماقى 7772 تەڭگەگە, ەكiنشi بالا ءۇشىن – 9185, ءۇشiنشi بالانىكى –10598, ءتورتiنشi جانە ودان كەيiنگi بالالارعا بولىنگەن قارجى 12011 تەڭگەگە ارتتى.
مەملەكەت تاراپىنان بولىپ جاتاتىن مۇنداي قولداۋ مەن كومەكتەر باسقا دا جاعدايلاردا, ماسەلەن, وتباسى ءوزىنىڭ اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا ەگەر بۇل ءۇيدىڭ مۇشەلەرى ءالى ەڭبەككە جارامسىز بولىپ سانالسا, جاردەماقى بەرىلەدى. جاسىنا بايلانىستى جاردەماقى ازاماتتار زەينەتاقى تولەمدەرiنە يە بولماعانعا دەيىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» قر زاڭىندا بەلگiلەنگەن جاسقا جەتكەن كەزدە ورتالىقتان, جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنان تاعايىندالادى. وسىنىڭ مولشەرi ەڭ تومەنگi كۇنكورiس دەڭگەيiنiڭ جارتىسىنا تەڭ. اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ, مۇگەدەكتىگى, جاسىنا بايلانىستى مەملەكەتتiك الەۋمەتتiك جاردەماقىلار ءمولشەرiنىڭ ەڭ تومەنگi كۇنكورiس دەڭگەيi ءمولشەرiمەن ەسەپتەلىپ وتىرىلۋى دا ۋاقىت تالابىمەن ۇندەس تۋعان شەشىم. ماسەلەن, جىل باسىنان كۇنكورiس دەڭگەيiنiڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى مەملەكەتتiك الەۋمەتتiك جاردەماقىنىڭ ءمولشەرi دە ءبىرشاما ءوستى. وكىنىشكە قاراي, ءتۇيىندى ماسەلەلەر تۇگەل شەشىلىپ ءبىتتى دەپ ايتۋعا ءالى دە ەرتە. بىردەن-ءبىر الاڭداتاتىن ءجايتتىڭ ءبىرى ەلىمىزدە تاتۋلىعى جاراسپاعان شاڭىراقتاردىڭ از كەزدەسپەيتىندىگى.
– تىكەلەي وسى وتباسىلىق ماسەلەمەن جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا دەسەك, بۇل باعىتتا نە ىستەلىپ, نە قويىلىپ جاتقانى جايلى اڭگىمەلەسەڭىز قايتەدى.
– 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان ەلىمىزدە گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسى بار, مىنە, وسى قۇجاتتا وتباسىلاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر ماڭىزدىسى جاس وتباسىلارعا قاتىستى ازىرلەنگەن جۇيەلى كەشەن. بۇل جاي ءبىر ادامنىڭ, بولماسا ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ويلاپ تاپقان نارسەسى ەمەس, وعان ءبىراز جاۋاپتى ادامدار, ۇيىمدار قامتىلدى. قازاقستاننىڭ بۇكىل ايماعىنداعى احۋال تۇگەلىمەن قايتا سارالانىپ, بارلىق وبلىستار مەن استانا, الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ماسەلەلەر ءجونىندەگى كوميسسيالار جۇمىس ىستەدى. ولار جاس وتباسىلاردىڭ جاي-كۇيىمەن, ولاردى الاڭداتقان پروبلەمالارمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىسىپ شىققان سوڭ, كوپ نارسەنىڭ بەتى اشىلدى. اجىراسقانداردىڭ كوبى جاستار ەكەنى, شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا باستى سەبەپتىڭ ءبىرى ولاردىڭ وتباسىن قۇرۋعا دايىن ەمەستىگى انىقتالعان. الايدا, وتباسىلىق وداقتىڭ بۇزىلۋىنا مۇنان دا باسقا تۇرمىستىق كوپتەگەن ءجايتتەر سەبەپ بولىپ جاتادى. سول سەبەپ-سالدارلاردى ورتاعا سالا كەلە باعدارلاما ازىرلەنگەن بولاتىن. سوندا كوزىم انىق جەتكەن ءنارسە, ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋالدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن الدىمەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن بارىنشا ارتتىرۋعا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. جاڭادان عانا قۇرىلىپ جاتقان شاڭىراقتىڭ ىرگەسىنىڭ بەكەم بولۋىن ويلاۋ ەل ىرگەسىنىڭ سوگىلمەۋىن تىلەۋمەن بارا-بار ءىس. سول سەبەپتى جاس وتباسىلارعا دەگەن قامقورلىق قاشاندا ۇكىمەتتىڭ باستى نازارىنان ءتۇسپەي كەلە جاتقان وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى جانە بۇل وسىلاي بولىپ قالا بەرمەك تە. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىمەن بىرگە ۇيىمداستىرعان «قازاقستان وتباسىلارى جانە ونىڭ وركەندەۋىنە جەتى قادام» جوباسى وسى ماسەلەدەگى قوردالانعان ويلاردى تاعى دا ءبىر تۇيىندەپ الۋىمىزعا مۇمكىندىك بەردى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە «قازاقستانداعى قازىرگى وتباسى جانە ونىڭ ءماسەلەلەرى» جانە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دە «مەن جانە مەنىڭ ەلىم ءۇشىن كاسىبي-ەتيكالىق قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزدىلىعى» دەگەن اتپەن وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا تاعىلىمى ايتارلىقتاي بولدى دەپ ويلايمىن.
– مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە ءجانە باسقا دا ءتۇرلى سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەردىڭ الاتىن ۇلەس سالماعى قانداي؟
– جيىرماسىنشى عاسىردا ايەلدەردىڭ اراسىنان نەبىر عاجايىپ تۇلعالار كورىندى. ايتۋلى عالىمدار, اقىندار, ونەر ادامدارى, جازۋشىلار, جۋرناليستەر, ساياساتشىلار, پەداگوگتار جارقىراپ تۋدى. قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-مادەني سالالارداعى ولاردىڭ بەلسەندىلىگى بۇگىندە بۇرىنعىدان دا باتىلىراق, بۇرىنعىدان دا اۋقىمدىراق دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ايەلدەر مەملەكەتتىك قىزمەتتە – 57, سوت سالاسىندا – 61, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا – 73, دەنساۋلىق ساقتاۋدا 75 پايىزدى قۇراپ وتىر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مينيستر بولعان ايەلدەردىڭ سانى 11 ەكەن. ارينە, اڭگىمە ساندا ەمەس, ايەلدەرگە دەگەن قۇرمەتتى قۇرعاق تسيفرمەن كورسەتە المايسىڭ. بىراق مەن حالىق ءۇشىن قالتقىسىز تەر توگىپ جۇرگەن ءار زامانداسىمدى ماقتان تۇتامىن. ولاردىڭ ەسىمدەرىنىڭ اسقاقتاۋىن ەلىنىڭ شىن نيەتتەن تۋعان شەكسىز قۇرمەتى دەپ بىلەمىن.
– بۇگىن استانادا ايەلدەردىڭ سەزى وتكەلى وتىر. مۇندا نەندەي ماسەلەلەر ءسوز بولۋعا ءتيىس؟
– وزىڭىزگە بەلگىلى, بيىل ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە جىل. تاۋەلسىزدىگىمىزدى العانىمىزعا 20 جىل تولاتىندىعىنا وراي قىرۋار شارالار قولعا الىنۋدا. تاريح بەزبەنىمەن قاراعاندا بۇل از ۋاقىت بولىپ كورىنگەنىمەن, ءبىزدىڭ مەملەكەت ءۇشىن بۇل ارالىقتى عاسىرلارمەن تەڭەۋگە بولادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلىمىز تەك ەسىن جيىپ قانا قويماي, اتى الەمگە ءماشھۇر مەملەكەتكە اينالا باستادى. بۇل جەتىستىكتەرگە اق جاۋلىقتى انالارىمىزدىڭ, كاسىپكەر قىز-كەلىنشەكتەرىمىزدىڭ ءسىڭىرىپ جاتقان ەڭبەگى از ەمەس. سەزدى وتكىزۋدەگى باستى ماقساتىمىز – وسى 20 جىل ىشىندە نازىك جاندىلاردىڭ اتقارعان جۇمىستارىن سارالاپ, وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, كەلەر كۇنگە باتىل قادام جاساۋ. بۇل شاراعا مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا ءوز سالالارىندا لايىقتى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جەتى جۇزدەن استام ايەلدەر قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق, ولاردىڭ قاتارىندا ەلىمىزدى شەتەلدەردە ناسيحاتتاپ جۇرگەن قانداس قىزدارىمىز بەن بۇرىنعى وتانداس ايەلدەر دە وسى وقيعاعا كۋاگەر بولادى. وسىلاي ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا قىز-كەلىنشەكتەردىڭ باسىن قوسىپ, رەسپۋبليكامىزداعى تەڭگەرىمدى گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ جولدارىن جانە بۇگىنگى تاڭدا كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلەلەردى ەگجەي-تەگجەي تالقىلايتىن بولامىز. بۇعان دەيىن ايەلدەردىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسقوسۋلارى بولىپ جۇرگەنىمەن, مۇنداي اۋقىمدى شارا العاش رەت وتكەلى وتىر. سوندىقتان سەزد جۇمىسىنىڭ ءساتتى ءوتىپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەر قىز-كەلىنشەكتەرىمىزدىڭ سانىنىڭ ارتا بەرۋىنە جانە ايەلدەر قاۋىمىن 8-ءشى ناۋرىز مەرەكەسىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, شاڭىراقتارىڭىزدى شاتتىق مەكەندەۋىنە جانە بارلىق يگى ىستەرىڭىزدىڭ ءساتتى بولۋىنا تىلەكتەس ەكەندىگىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي.
