«اقىلدى قالانىڭ» ادىمدارى

«ەلوردا – ەلباسىنىڭ ءتول قولتاڭباسى» دەدىك. ويتكەنى, بۇل شاھار تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ بىرەگەي شەشىمىنىڭ جەمىسى ءھام جەڭىسى. «استانا, پاي-پاي, شىركىن, ارمان قالا!» دەپ تامساندىق. مۇنىڭ دا سەبەبى ايقىن: الىس-جاقىن ەلدەردىڭ «سەن تۇر, مەن اتايىن» ساۋلەتشى-ارحيتەكتورلارى كەلىپ, كەڭەسىپ «پىشكەن» كەسكىندەرىنەن, كەرەمەت, عاجايىپ دەپ تانىلعان تۋىندىلارىنان تۋعان قالا قالاي كوز سۇيسىنتپەسىن, قالاي اسەم بولماسىن؟! «استانا – ايرىقشا, عالامدىق يدەيالاردىڭ الاڭى» دەگەنىمىز بار تاعى.   ەلدى ەلەڭدەتكەن ەكسپو الدىمەن الەم نازارىن اۋدارعان حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسىن اڭگىمەلەسەك. قوزى كوش اۋماقتا جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىس جۇ­مىس­تارى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالماق. «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما توراعاسى اح­مەت­جان ەسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, بايراقتى شاراعا 100 مەملەكەت قاتىسادى, تاعى 18 حالىقارالىق ۇيىم بار. كورمە كەزىندە جيىرما شاقتى ەل ۇلت­تىق كۇندەرىن وتكىزەدى. كورمە وتكىزۋ ۋاقى­تى جاقىنداعان سايىن, الەم ەلدەرى تاراپىنان قىزىعۋشىلىق كوپتەپ بايقالىپ جاتقان سىڭاي­لى. ماسەلەن, جاقىندا فينليانديا ەلى كورمەگە قاتىساتىنى تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويعان. ەنەرگيا ۇنەمدەۋ مەن «جاسىل تەحنولوگيالار» سالاسىندا الدىڭعى قاتارداعى فين كومپانيالارى ەكسپو-2017 كورمەسىنە ارناپ ەكسپوزيتسيا جاساۋعا شەشىم قابىلداعان. ەلوردا ءتۋريزمىن دامىتۋ – كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. ال ەكسپو كورمەسى ءۇش ايدا 5 ميلليونعا تارتا قوناق قابىلداماق. ولارعا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن دايىندىق جۇمىستارى بۇگىننەن باستالىپ كەتكەن. ارينە, ەڭ الدىمەن تۋريستىك اقپاراتتىق تۋرلار قولعا الىندى. ماسەلەن, 100 شەتەلدىك ترەۆەل-كومپانيا ءۇشىن جەتپىستەن استام تۋريستىك باعدارلار ازىرلەندى. اقمولا تۋريزم باسقارماسى استانا, الماتى, اقمولا, پاۆلودار جانە سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ تۋروپەراتورلارىنا «ششۋچە-بۋراباي» شيپاجاي ايماعى بويىنشا «بۋراباي – قازاقستاننىڭ قازىناسى» اقپاراتتىق-جارناما تۋرىن ۇسىندى. وسىلايشا, كورمەگە كەلۋشىلەر ەلىمىزدىڭ كوركەم جەرلەرىن, مادەني جانە تاريحي نىساندارىن كورۋگە مۇمكىندىك الادى. بۇگىندە 30 جەتەكشى شيپاجاي نى­سانى وكىلدەرى جانە وڭىرلىك تۋروپەراتورلار ارا­سىندا كەلىسىمشارت جاسالعان. ماماندار كور­مەگە كەلەتىن ءاربىر شەتەلدىكتىڭ ەلىمىزدە شامامەن ءتورت كۇن بولاتىنىن ءارى 1,5 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە قاراجات جۇمسايتىنىن ايتادى.   بۇل جۇيە جول  جۇرۋدى جەڭىلدەتەدى جازدىڭ ورتاسىندا عانا «ەلوردا تۇرعىندارى ميلليوننان استى» دەپ جار سالعانبىز. مەگاپوليسكە اينالعان شاھار حالقىنىڭ 33 پايىزى قوعامدىق كولىكتەردى پايدالانادى ەكەن. بۇل كورسەتكىش از, ارينە. سالىستىرىپ كورەلىك, «اقىلدى قالالاردىڭ» العاشقى توبىنان تابىلاتىن نيۋ-يورك تۇرعىندارىنىڭ 54,3 پا­يىزى, سينگاپۋرلىقتاردىڭ 63 پايىزى, ماسكەۋ شاھارىنىڭ 66 پايىزى, لوندون حالقىنىڭ 37 پايىزى قوعامدىق كولىكتىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. دەسە دە, قالا باسشىلىعى الگى ساندى 45 پايىزعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ال ول ءۇشىن يگىلىگى مول ىلكىمدى ىستەر ۇزىلمەۋى ءتيىس. ماسەلەن, «ASTRA PLAT» قوعامدىق كولىكتەردە ءجۇرۋ اقىسىن تولەۋدىڭ ەلەكتروندى جۇيەسى – ەلوردانىڭ وسى سالاسىن دامىتۋداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى. كولىك كەشەنىن جاڭعىرتۋ جوسپارىنىڭ اجىراماس بولىگى دەسەك تە قاتەلەسپەيمىز. جولاۋشىلار تاسىمالىن بۇرىنعىدان دا جايلى ەتۋدى ماقسات ەتكەن شارا قوعامدىق كولىكتى پايدالانۋشىلاردىڭ ستاتيستيكاسىن وڭاي قالىپتاستىرىپ, مارشرۋتتىق جەلىنى ءتيىمدى جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى. سونىمەن قاتار, قالتادا اقشا ۇستاپ ءجۇرۋ قاجەتتىلىگىنەن بوساتىپ, قولما-قول اقشا ۇرلىعىن تومەندەتەدى ەكەن. قوعامدىق كولىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ تابىستى جاسىرىپ قالۋى, جول جۇرۋگە تولەم جاساۋ جۇيەسىنىڭ جالپى قولايسىزدىعى سىندى پروبلەمالاردى شەشەتىنى تاعى بار. ماماندار سوزىنە سەنسەك, جول ءجۇرۋ اقىسىن تولەۋدىڭ ەلەكتروندى جۇيەسى تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتادى, قارجىلىق اينالىمدار مەن سالىقتىق الىمداردى ارتتىرادى, جولاۋشىلاردى وتىرعىزىپ, ءتۇسىرۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى, «بيلەتسىز جۇرەتىندەردى» انىقتاۋعا سەپتەسپەك. بۇگىندە جول جۇرۋگە ارنالعان كولىكتىك تولەم كارتالارىنىڭ ديزاينى ماقۇلدانىپ, 320-شاقتى اۆتوبۋسقا ارنايى جابدىقتار ورناتىلىپ ۇلگەرگەن. يتاليا, فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, يزرايل, كورەيا, اقش سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى پايدالانىلعان بۇل جوبانىڭ العاشقى كەزەڭى اياقتالۋعا جاقىن. «الدىن الا جۇرگىزىلگەن باقىلاۋدان جۇيەنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ جولاۋشىلار تاراپىنان جاقسى قابىلدانعانىن بايقادىق. بۇل استانالىق كولىك سالاسىنىڭ دامۋ تاريحىندا ءبىرىنشى رەت قالا ماڭىنا قاتىنايتىن اۆتوبۋستاردا قولدانىلدى. ال جاڭا جۇيەنىڭ وڭ باعالانۋى جولاقىسى ورتاشا ەسەپپەن 50 تەڭگەگە, كەيبىر ايماقتارعا, ماسەلەن, باباتايعا 120 تەڭگەگە, ارشالىعا 100 تەڭگەگە ارزانداعانىمەن بايلانىستى. تاريفتەر سانى 84-تەن 5-كە دەيىن قىسقاردى. الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەرگە يە ازاماتتار تەگىن جۇرەدى», دەيدى «استانا-LRT» جشس جولاۋشىلار كولىگى بويىنشا مامانى ءابدىحاميت تاماباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, «اSTRA PLAT» ەلەكتروندى جۇيەسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى جۇردەك اۆتوبۋستاردا كولىكتىك كارتامەن تولەم جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇستا ايتا كەتەرلىگى, جۇيە تولىق ىسكە قوسىلعانشا, قالا اۋماعىندا تولەم كارتالارىن ساتاتىن وتىز اۆتومات پەن ون كاسسا ورناتىلماق.   «SmartAstana» –  «اقىلدى قالانىڭ» ايشىعى «مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قازىر زەرتتەلىپ جاتقان سمارت-شەشىمدەردىڭ تولىق سپەكترى ىقپال ەتەدى. بۇل – جۇمىستىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ, تكش جۇيەسىنىڭ الدەقايدا ايقىن جۇمىسىن قالىپتاستىرۋ, قوعامدىق كولىك, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا سمارت-شەشىمدەردى ەنگىزۋ. بۇگىندە بىرقاتار جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى», دەگەنى بار استانا اكىمى اسەت يسەكەشەۆتىڭ. ونىسى – «استانا Innovations» اق قولعا العان كادىمگى «SmartAstana» جوباسى. شاپاعاتىن كورىپ, سەزىنىپ جۇرگەنىمىز دە راس. وتكەن جىلى جوبانىڭ بىرنەشە تارماعى ينۆەستورلاردىڭ قارجىسى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلا باستاعان. باسىم بولىگى پورتال مەن «SmartAstana» ءموبيلدى قوسىمشاسىنا بىرىكتىرىلدى. ول بارلىق ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا قولجەتىمدى. كەز كەلگەن ادام ۇيالى بايلانىس تەلەفونىنا «Apple Store» جانە «Play ناۋket» باعدارلامالارى ارقىلى تەگىن جۇكتەي الادى. مۇنى قولدانۋشى قالالىق اۆتوبۋستاردىڭ قوزعالىسىن ونلاين رەجىمدە وپ-وڭاي باقىلاپ, جول قوزعالىسى ەرەجەلەرى ايىپپۇلدارىن تەكسەرە الادى. سونىمەن قاتار, «ينتەللەكتۋالدىق بايلانىس ورتالىعىنا» ءوتىنىش ءبىلدىرىپ, حالىقارالىق جانە ىشكى اۋە رەيستەرىنىڭ ۇشۋ, ۇشىپ كەلۋ ۋاقىتىن, پويىز, قالاارالىق اۆتوبۋستاردىڭ كەستەسىن قيىندىقسىز كورەدى. قوسىمشانىڭ «Smart tickets» ايدارى ار­قىلى «بايتەرەك» مونۋمەنتى, «اتامەكەن قازاق­ستان كارتاسى» ەتنومەموريالدىق كەشەنى, جاستار سارايى, س.سەيفۋللين اتىنداعى مۋزەي, ق.قۋا­نىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى, مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونيا, قۋىرشاق تەاترى سىندى مادەني ورىنداردا وتەتىن ءىس-شارالار بيلەتىن ونلاين ساتىپ الۋعا بولادى. جاقىندا سپورتتىق شارالارعا دا بيلەت ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى تۋماق. قوسىمشا, سونداي-اق, مەكتەپتەردەگى ساباقتاردىڭ بولماۋى, تاس جولداردىڭ جابىلۋى مەن اشىلۋى جانە قالاداعى جايسىز اۋا رايى تۋرالى push-حابارلامالاردى لەزدە الۋ فۋنكتسياسىمەن ىڭعايلى. بۇگىندە مۇنى 60 مىڭنان استام ادام جۇكتەپ ۇلگەرىپتى. «SmartAstana» جوباسىنىڭ ءبىر تارماعى – جىل باسىندا ىسكە قوسىلعان «ينتەللەكتۋالدى بايلانىس ورتالىعى». «101», «102», «103» سەكىلدى جەدەل قىزمەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلعان «109» ءنومىرى ەندى قاراپايىم ازاماتتاردى قالاداعى قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمەلەرمەن تىكەلەي بايلانىستىرادى. ياعني, كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق سيپاتتاعى ماسەلەلەردى شەشۋگە بارىنشا كومەك بەرمەك. ورتالىق تەك تەلەفون ارقىلى عانا ەمەس, بايلانىستىڭ بارلىق تۇرلەرى, اتاپ ايتقاندا, «SmartAstana» ءموبيلدى قوسىمشاسى, «smart.astana.kz» web-پورتالى جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى «Astana 109» پاراقشالارى بو­يىنشا تۇسكەن وتىنىشتەرگە جاۋاپ بەرەدى. جوبا جۇزەگە اسقاننان بەرى 150 مىڭعا جۋىق ءوتىنىم قابىلداپتى. «Smart مەكتەپ» تە وقۋشىلاردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىمەن قاتار, ءبىلىم وشاعىنداعى ۇدەرىستەردى جەڭىلدەتۋدە. ازىرگە قاناتقاقتى باستاما ەلوردانىڭ №3 مەكتەپ-گيمنازياسى مەن №15 مەكتەپ-ليتسەيى بازاسىندا جۇزەگە اسۋدا. مۇندا ءاربىر وقۋشىنىڭ عيماراتقا كىرىپ-شىققان ۋاقىتى اتا-انالارعا SMS-حابارلاما ارقىلى جەتەدى. «Smart مەكتەپتىڭ» ىشىندەگى «ە-اسحانا», «ە-كىتاپحانا» ايدارلارى جەتكىنشەكتەردىڭ الاڭسىز ءبىلىم الۋلارىنا ىڭعايلاندىرىلعان. سول سياقتى, №4 قالالىق ەمحانادا سىناقتان ءوتىپ جاتقان «Smart ەمحانا» جوباسى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدى كوزدەسە, «Smart كوشە جارىعى» ەلەكتر ەنەرگياسىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە كوشە جارىعى شىعىندارىن ازايتۋعا باعىتتالعان. «Smart Payments», «3D تەح­نو­لوگيالار ورتالىعى», «Open Wi-Fi», «قا­ۋ­ىپ­سىز قالا» سياقتى جوبالاردىڭ دا الداعى ۋاقىت­تا كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ قاجەتىنە كەڭىنەن جارارى ءسوزسىز.   ەل يگىلىگىن كورگەن «ەكوتاكسي» ءۇش جىل بۇرىن عانا تانىستىرىلعان «ەكوتاك­سي» قىزمەتىن بۇگىندە بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم. ەكولوگيالىق وتىنمەن جۇرەتىن كولىكتەردىڭ قىزى­عىن قازىرگى تاڭدا الماتىلىقتار مەن شىم­كەنت­تىكتەر دە كورۋدە. ەلوردادا ەكولوگيالىق وتىن­مەن جۇرەتىن كولىكتەرگە ارنالعان ءىرى تاكسي پار­كىن اشۋدى جانە كەلىمدى-كەتىمدى قوناقتارعا قوعام­دىق قىزمەتتىڭ زاماناۋي ءتۇرىن ۇسىنۋدى ماق­سات ەتكەن جوبا باستاپقى ۇدەدەن شىعىپ تا ۇلگەرگەن. «Astana Mobility» جوباسىنىڭ اياسىندا جۇزە­گە اسقان «ەكوتاكسي» قىزمەتىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى قول­داپ, تاكسوپاركتىڭ العاشقى جولاۋشىسى اتان­عا­نى دا كوز الدىمىزدا. «بۇل جوبانى ىسكە اسى­رۋ ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋگە قالا ينفرا­قۇرىلىمىن دايارلاۋداعى العاشقى قادام­داردىڭ ءبىرى», دەگەن ەدى سوندا ەلباسى ريزا كەيىپپەن. «ەكوتاكسي» قىزمەتى العاش ىسكە قوسىلعاندا, وڭتۇستىككورەيالىق «Ssang Yong Kyron» ماركالى 100 اۆتوكولىك جولعا شىققان-تىن. كوپ ۇزاماي «Peugeot Partner Tepee» ماركالى 70 اۆتو­كولىك قاتاردى تولىقتىردى. الەم ەلدەرىن ەلەڭدەتكەن ەكسپو كورمەسى كەزىندە 500-گە جەتكىزىلمەك. «ەكوتاكسي» جولاۋشىلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن دە باستى نازارعا العان. سالونىندا قاجەتتى جاعداي بارىنشا جاسالعان. تاكسيدىڭ قايدا جۇرگەنىن ديسپەتچەرلەر مونيتور ارقىلى باقىلاپ وتىراتىندىقتان, جولاۋشىلار كولىكتى كوپ كۇتپەيدى. جولاقى قۇنىن تاكسومەتر ەسەپتەپ شىعارادى. بۇل جۇرگەن جولىڭىزدىڭ قاشىقتىعىنا بايلانىستى. نەگىزگى تاريف – بەس شاقىرىمعا دەيىن – 650-750 تەڭگە. ودان ءارى ءار شاقىرىمىنا 140-150 تەڭگە قوسىلادى. بۇگىندە ەكوتاكسيلەردىڭ كوپشىلىگىنە تولەم قابىلداۋ تەرمينالى ورناتىلعان. وعان قوسا, «Wi-Fi» عالامتور جەلىسىمەن قامتىلعان. اسحات رايقۇل, «ەگەمەن قازاقستان»