ناۋان حازىرەت

قاسيەتتى كوكشە جەرىندە ەل باستاعان كوسەمدەر, كۇمىس كومەي شەشەندەر, اقىن-جىراۋلار, باتىر-بيلەر, اقىلگوي-دانالار دۇنيەگە كەلمەپ پە ەدى! ءدال سونداي تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ناۋرىزباي تالاس ۇلى. وقىمىستى عۇلاما بولعاندىقتان, ول ادەبيەتتە دە, حالىق اراسىندا دا ناۋان حازىرەت دەپ اتالىپ كەتكەن. ناۋان حازىرەت – رۋحى بيىك, جان-جاقتى ءبىلىمدار, اعارتۋشى, حالقىنىڭ قامىن جەپ, بولاشاعىن بولجاعان, وعان مۇسىلماندىقتىڭ شاپاعاتىن جايۋعا بۇكىل ءومىرىن ارناعان قايراتكەر. ناۋان حازىرەت تۋراسىنداعى ادە­بي نۇسقالارعا, قۇجاتتار مەن دەرەكتەرگە توقتالساق, ونداي دۇنيە بار­شىلىق. سولار­دىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇندىلارىنىڭ ءبىرى – اقان سەرىنىڭ ناۋان حازىرەت­­كە ارنا­عان 28 شۋماقتان تۇ­را­تىن تولعاۋى. ەكىن­شى وتە قۇندى دۇنيە – ول الاش قوز­عا­لىسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 1910 ج. سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كورگەن «كيرگيزى» (قازاق – ا.ك.) اتتى ەڭبەگى. بۇل ەڭبەگىندە الەكەڭ رە­سەي پاتشالىعى تاراپى­نان قا­زاق جەرىندە وتارلاۋ ساياساتى ءجۇر­گى­زىلىپ وتىرعانىن ايتا كە­لىپ, اسىرەسە, ورىس­تاندىرۋ, قازاق­تاردى مۇسىلمان دىنىنەن الاس­تاتىپ, حريستيانداندىرۋ ارەكەتىن اشكەرەلەيدى. ناۋرىزباي تالاس ۇلى قابىر باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستاعى جا­زۋ­عا قاراعاندا, 1843 جىلى بارا­تاي اۋىلىنىڭ ماڭىن­داعى جىل­كەلدى دەگەن قاراعاي-قايىڭ باس­قان نۋلى دا سۋلى ءوڭىر­دە تالاس قۇت­بولات ۇلىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. شىق­قان تەگى قاراۋىل رۋىنىڭ ەسەمباي-شۇڭ­عىرشا تارماعىنان. ناۋرىزباي اۋىل موللاسى­نان حات تانىعاننان كەيىن, بالاسىنىڭ قابىلەتىن اڭعار­عان اكەسى ونى قىزىلجار مەدرە­سە­سىنە وقۋعا بەرگەن. مەدرەسەنى ءۇز­دىك وقىپ بىتىرگەن سوڭ ول ەرەك­شە دارىندى ءتۇ­لەك رەتىندە سول كەزدەگى ءدىني جوعارى وقۋ ور­نى بولىپ سانالاتىن بۇحار مەد­رە­سە­­سىنە جولداما الادى. ەلىنە كەلىپ, بارا­تاي­عا جا­قىن بەسقاراعاي دەگەن جەردە مەشىت سالۋ جۇمىسىن ۇيىم­داس­تىرىپ, ءبى­رەر جىل سوندا يمام­دىق جۇمىسىن اتقا­رادى. ءايت­كەن­مەن, بىلىمگە, وقۋعا دەگەن قۇش­تار­لىق تالابى ناۋاندى ودان ءارى جەتە­لەي­دى. ول ازىن-اۋ­لاق قارجى جيناپ, بۇحار­عا بارا جاتقان كەرۋەنگە ىلەسىپ, ءالي­حان بوكەيحانوۆ ايتقانداي, «كەزىندە لومونوسوۆ ماسكەۋگە قالاي بارسا, بۇل دا بۇحارعا سولاي بارادى». ون بەس جىل وقىپ, بۇحار مەدرەسە­سىن ۇزدىك بىتىرگەن ناۋ­رىز­بايدىڭ ۇلكەن دارىن يەسى ەكەندىگىن تانىعان مەدرەسە عا­لىم­دارى ونى بۇكىل مۇسىلمان ءدىنى­نىڭ ورتالىعى بولعان باع­دات شاھارىنا جىبەرەدى. ول جەر­دە ءبىلىمىن تەرەڭدەتكەن ناۋ­رىز­­بايدى بۇحار مەدرەسەسى ءوز قابىرعاسىندا ۇستاز ەتىپ قال­دىر­ادى. بىراق, كوكشەتاۋلىق مۇسىلماندار قاۋىمى بۇ­حا­ر­عا ارنايى دەلەگاتسيا ءجى­بە­رىپ, سولتۇستىك قازاقستان ءوڭى­رى­ندە مۇسىلماندىقتى ۋاعىز­داي­تىن بىردە-ءبىر جوعارى ءبىلىم­دى يمام­نىڭ جوقتىعىن ءتىل­گە تيەك ەتىپ, ناۋ­رىزبايدى ەلى­نە قايتارۋدى ءوتىن­دى. وسى جاعدايلاردى ەس­كەر­­گەن مەدرەسە باسشىلارى كوك­شە­تاۋلىقتاردىڭ تالا­بىن ورىندى دەپ تاۋىپ, ناۋ­رىز­بايدى ەلىنە قايتارادى. شىعىس وركەنيەتىنىڭ ورتا­لىق­تارى بولىپ سانالاتىن باع­دات پەن بۇحار جوعارى وقۋ ورىن­­دارىن ءتامامداپ ەلگە ورال­عاندا ناۋان حازىرەت جان-جاقتى ءبىلىمدار, عۇلاما عا­لىم, تاجىريبەلى ۇستاز بولىپ قا­لىپ­تاسۋمەن قاتار, جاديتتىك باعىت­تى ۇستانعان قوعامدىق قاي­رات­كەر دە بولىپ ۇلگەرگەن. مىنە, ەندى سول وقىپ-بىلگەنىن, ءوز قىزمەتىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋ, حال­قىن وتارشىلدىق بۇعاۋدان ازات ەتۋ جولدارىن ويلاستىرادى. 1886 جىلى كوپشىلىك قاۋىم­نىڭ سۇراۋىمەن وبلىستىق ءدىني باس­قار­ما­سى ناۋان حازىرەتتى كوك­شەتاۋ مەشىتى­نە يمام قى­لىپ تاعايىندادى. جاڭا يمام حا­لىق اراسىندا وقۋ-اعارتۋ ءما­سە­لە­­لە­رى­مەن اينالىسىپ, ءدى­ني­ ادەت-عۇ­رىپ­­تاردى رەتكە كەل­تى­­رەدى, كورشىلەس وياز­دارداعى مەشىت­­تەرمەن تىعىز بايلانىس ورنا­­تا­دى. ول كىسىنىڭ بەدەلىنىڭ قان­­داي جوعارى بولعاندىعىن مىنا ءبىر دەرەك دالەلدەي ءتۇس­سە كەرەك. حالىقتان جي­­نال- عان قارجىعا كوكشەتاۋ قالاسى­ندا جاڭا مەشىت سالىنادى. مە­شىت­­­تە نەكە قيۋ, جاڭا تۋ­عان نارەستەلەردى تىركەۋ سياق­تى داستۇرلەر كەڭىنەن ەنگىزى­لە­­دى. ارحيۆتىك ءبىر دەرەكتە وياز باستىعى كوستىركونىڭ تۇ­­سىن­دا, ال كەيىن باسشىلار تۋپولەۆ, كونوۆالوۆ, سەليتسكي, كەلتسەۆ تۇسىندا دا وسى ءتارتىپ ساقتالدى دەلىنگەن. زامانىنىڭ وتە ءبىلىمدى ادام­دارىنىڭ ءبىرى ناۋان حا­زى­رەت حالىق اعارتۋ سالاسىنا كوپ كوڭىل ءبولدى, اتاپ ايتقاندا, قا­زاق بالالارىنىڭ ءبىلىم الۋىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىردى. مە­شىت جانىنان قىردان كەلگەن مولدالاردىڭ بىلىمدەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن وقۋ ۇيىم­داستىرىپ, حالىقتان ءتۇس­كەن قارجىعا ينتەرناتى بار مەد­رەسە اشادى. وزىنە مەكتەپ جۇمىستارى بويىنشا كومەك­شى­لىككە بۇرىنعى شاكىرتى, قو­تىر­كول بولىسىنىڭ تۇرعىنى شاي­مەردەن قوسشىعۇلوۆتى الادى. مەدرەسەدە ءدىني دارىسپەن قاتار زايىرلى ءبىلىم بەرۋ ءىسى دە ايتارلىقتاي دەڭگەيدە بولدى: شاكىرتتەر وقۋ مەن ەسەپتەۋدى, اراب ءتىلى مەن ورىس ءتىلىن قاتار ءۇي­رەن­دى, اباي ولەڭدەرىن جات­تاپ, ءبىرجان مەن اقان اندە­رىن ايتتى. اسىرەسە, شىعىس ادە­­بي­ەتىن وقىپ ۇيرەنۋگە كوپ دەن قو­يىل­دى. ول تۋرالى مىنا ءبىر دەرەكتى كەلتىرىپ كە­تۋ­گە بو­­لادى: مىسالى, وياز باس­تى­­عى­­نىڭ بۇي­­رى­­عىمەن مەكتەپ-ين­تەرناتتا ءجۇر­­گىزىلگەن ءتىن­تۋ كە­زىندە وقۋ­شى­لاردان شى­عىس عۇل­امالارى فيردوۋسي, ناۋ­اي, ساادي, ني­زامي جانە ت.ب. كىتاپ­تارى تارتىپ الىنعان. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, اتا-انالار بالالاردىڭ وقۋى ءۇشىن ەشقانداي اقى تولەمەگەن, سەبەبى مەدرەسە جانىندا قو­سال­قى شارۋاشىلىق بولىپ, ءشا­كىرتتەر قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتى وزدە­رى دايىنداعان. مۇعالىمدىك قىز­مەتتى ناۋان حازىرەت پەن شاي­مەردەن قوسشىعۇلوۆتان باس­قا, تاش­كەنتتەن كەلگەن وزبەك ينگام قاري مەن ساياسي جەر اۋدارىلعان, قازاق ءتىلىن جاقسى مەڭ­گەرگەن پەتر گارليشەۆ اتقا­ر­- دى. ناۋان حازىرەتتىڭ قىزمەت اتقارعان تۇسى رەسەيدىڭ قازاق­ستان­دا تولىق ساياسي ۇستەمدىگىن ور­ناتىپ, ەندى شارۋاشىلىق جاعى­نان يگەرۋ­­گە كىرىسكەن كەزەڭىنە ءدوپ كەلەدى. وسى ماق­ساتتا بىرقاتار اكىمشىلىك, سوت رەفورما­لارى جۇزەگە اسىرىلىپ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ قالدىعى جويىلىپ, جەر, ونىڭ قويناۋى, ورماندار مەن وزەن-كولدەر رەسەي مەملەكەتىنىڭ مەنشىگى دەپ جاريالاندى. جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ رۇق­ساتىنسىز اۋىل­دىق مۇسىل­مان مەكتەپتەرى مەن قالا­لىق مەكتەپ-ينتەرناتتاردى اشۋعا قاتاڭ تىيىم سالىندى. مەكتەپ اشۋعا باستى شارت – ول مەكتەپتەردە ورىس ءتىلى­نىڭ وقى­لۋى ەدى. سوندىقتان, قازاق مەكتەپ­تەرىنىڭ كوپشىلىگى جاسىرىن جۇمىس ىستەدى. ۇكىمەت ساياساتىنىڭ رۋحاني سالاداعى تاعى ءبىر باعىتى مۇسىلمان ءدىنىن شەكتەۋ بولاتىن. پاتشا بوداندارىنىڭ بارلىعى پاتشامەن ءبىر دىندە بولۋ قاجەتتىگى يدەيا­سىن ۇكىمەت تە قولدادى. 1902 ج. 22 ناۋ­رىزدا ارنايى «ەرەجە» بەكىتىلدى, وندا مۇسىلمانداردى حريستيان دىنىنە اۋدارۋ, بىرىكتىرۋ, بىرتىندەپ, كۇشتەۋسىز, ايلامەن ىسكە اسىرۋ كوزدەلدى جانە جاڭا ءدىندى قابىلداۋ ءوز ەرىكتەرىمەن بولىپ جاتقانداي سيپاتتا وتكىزىلۋگە ءتيىستى بولدى. قۇجاتتا بۇدان كەيىن قازاق­تاردى شو­قىن­دىرۋ جولدارى مەن شارالارى قا­راستىرىلدى. بۇل رەتتە نەگىزگى ءرول مەكتەپ­تەر­گە جۇكتەلىپ, اۋىل مەكتەپ­تەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ كوز­دەلدى. العاشقى رەتتە حالىقتى تىنىشتاندىرۋ ماقساتىندا مۇعالىمدەردى قىرعىزداردان (قازاقتاردان – ق.ءا.) تاعايىنداۋ ۇسىنىلدى. مۇعالىمدەرگە بالالارعا ورىس وقۋىن, ءتىلىن وقى­تۋ ءمىن­دەتتەلدى, قازاق ءتىلىن­دە وقۋعا تىيىم سالىندى. مۇ­عا­لىم بولۋ ءۇشىن وقۋ ينس­پەكتور­لارى بەرەتىن ارنايى كۋالىك تالاپ ەتىلەتىن بولدى. موللالار سانىن ازايتۋ ماقسات ەتىلدى. سونىمەن ءبىر­گە قازاق ايەلدەرىنە ارنالعان قىز­دار مەكتەبىن اشۋ ۇسى­نىل­دى, «ولاردى ورىس وقۋى مەن تاربيەسى ارقىلى ورىس مادەني­ە­ت­ىنە قاراتىپ, ولار تۇرمىس قۇ­رىپ, انا بولعاندا ءوزىنىڭ كۇيەۋى مەن بالالارىنا ىقپال ەتەدى», دەپ اشىقتان-اشىق ايتىلعان. قۇجاتتا مۇسىلمان ءدىن يەلەرىن نەكە قيۋ, اجىرا­سۋ, جاڭا دۇنيەگە كەلگەن ءسا­بي­لەر­گە ازان شاقىرىپ ات قويۋ سيا­قتى راسىمدەردەن شەتتەتۋ قاراس­تىرىلدى, ءتىپتى, دۇنيەدەن قايتقان ادامداردى جەرلەۋ ءۇشىن ورىس سۆياششەننيگىنىڭ رۇقساتى كەرەك بولدى. يسلامدى قورعاۋعا قازاق قو­عامىنىڭ ءار­تۇرلى الەۋمەتتىك توپ­تارىنان شىققان ىق­پالدى ادامدار ءۇن كوتەردى, ولار اباي قۇنانباي ۇلى, اقان سەرى, مۇسا شور­مان ۇلى, شىڭعىس تورە, مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ, مامبەتالى سەردالين, ءاليحان بوكەيحانوۆ, ت.ب. ەدى. ناۋان حازىرەت تە حالىق اراسىندا ءدىن-يسلام­نىڭ, ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ قورعاۋشىسى رەتىندە ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. ول يسلام ءدىنى­نە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ورىستاندىرۋ, شوقىندىرۋ سايا­ساتىنا قارسى تۇرا الاتىن رۋحاني كۇش رەتىندە قارادى. ناۋان حازىرەت ۇلتتىق ءداس­تۇر­لەردى ساق­تاۋ ىسىنە حالىقتى توپ­تاستىرۋ ءۇشىن قازاق دالا­سى­­نىڭ بەدەلدى, بەلگىلى ادام­دار­ى­­نان كومەك سۇرادى. ونىڭ ءوزى جانە كومەكشىسى شاي­مەر­دەن قوسشىعۇلوۆ اباي قۇنان­­باي ۇلىنا ۇلتتىڭ رۋ­حا­ني-مادەني تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇ­رەس­تى باسقارۋعا ۇسى­نىس جاسادى. 1901 جىلعى 20 مامىر كۇنى وياز باس­تى­عى كەلىپ, تالاسوۆتىڭ قىز­مەتىنە تى­يىم سالىنادى دەپ, ءىس قاعازدارىن الىپ كەت­كەن. 19 قىركۇيەك كۇنى 7 بولىستىڭ وكىل­­دەرى باس قوسقان توتەنشە سيەز جينا­لادى. ول جيىلىستا سويلەگەن سوزىندە وياز باستىعى: «سەندەردە, كيرگيزدە ءدىن جوق, بۇدان بىلاي شاريعات جولىمەن ءىس اتقارۋعا تىيىم سالىنادى», دەگەن. مىنە, وسىعان قارسى جوعارىعا شاعىم حاتتار تۇسەدى. حالىق اراسىندا ۇكىمەت سايا­ساتىنا جاپپاي نارازىلىق بايقالادى. وسىنداي جاع­دايدا مۇ­سىلمان ءدىن باسىلارى قارسى ارەكەت جاساپ, جەردى تارتىپ العان, ءتىل مەن دىنگە قول سالعان وتار­شىلداردى اشكەرەلەۋگە كى­رىسەدى. سوعان بايلانىستى جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ناۋان حازىرەت پەن ش.قوسشىعۇلوۆتى قۋدالاي باستايدى. كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ ءبىرىنشى ۋچاسكەسىنىڭ كرەستيان باستىعى پودپولكوۆنيك ترويتس­كي 1903 جىلعى 2 ساۋىردە اقمولا وبلى­­س­ى­نىڭ اسكەري گۋبەرناتورى اتىنا جولداعان مالىمەتىندە بىلاي دەپ جاز­ا­دى: «2 ساۋىردە موللا تالاسوۆتىڭ مەشى­­- ت­ىندە ءتىنتۋ جۇرگىزىلدى. ءتىنتۋ كەزىندە تسەن­زۋرا رۇقسات ەتپەگەن 164 كىتاپ پەن قول­جازبالار تابىلدى. ونىڭ ءبىرازى مەكتەپ­تىكى, وزگەسى وقۋشىلاردىكى ەكەنى انىق­­تالدى, ال تالاسوۆتىڭ ءوزى­نەن 108 كىتاپ پەن جازعان حات­­تارى, قىرعىز تىلىندەگى گەك­­توگراف, باسپا ارىپتەرىنىڭ قا­لىپ­­تارى تابىلدى». ونان ءارى ترويتسكي شايمەردەن قوس­شى­­عۇلوۆتىڭ ستولىنان گەك­توگ­راف پەن سياسورعىش, بوتوۆسكىدەگى س.شورمانوۆقا, زايسان­دا­عى كەنيشوۆقا, سەمەي­دەگى قۇنان­باەۆقا پوچتا ارقىلى حاتتار جول­داعاندىعى تۋرالى قول­حات قاعازدار ادرەستەرىمەن بىرگە تابىلعانىن حابارلايدى. سونىمەن بىرگە, ترويتسكي 1903 جىلدىڭ 3 ساۋىرىندە ش.قوسشى­عۇلوۆ ونىڭ بۇيرىعىمەن تۇتقىنعا الىنىپ, تۇرمەگە قامالعاندىعىن دا مالىمدەگەن. بولعان جاي تۋرالى اقمولا وبلىسى­نىڭ اسكەري گۋبەرناتورى دەرەۋ دالا گۋبەرناتورىنا تەلەگراف سوعىپ, كوكشەتاۋ ويازىنىڭ باستىعىنا مىنانداي نۇسقاۋ بەرگەن: «تەز ارادا كوكشەتاۋداعى مەشىت جانىنان زاڭسىز اشىلعان ينتەرناتتى جاۋىپ, ونداعى وقۋشىلاردى تاراتىپ جىبەرۋ, موللا تالاسوۆتىڭ ۇستىنەن جانسىز باقىلاۋ جاساۋ قاجەت». كەيىننەن گەنەرال-گۋبەرناتور سەمەي وبلىسىنىڭ ءاس­كەري گۋبەرناتورىنا ش.قوس­شى­عۇلوۆتىڭ شىڭعىس­تاۋ بولىسىنىڭ تۇرعىنى يبرا­گيم قۇنانباەۆقا جازعان ەكى حاتى تۋرالى تەكسەرىس ۇيىم­داستىرۋدى تاپسىردى. ءاس­كەري گۋبەرناتور گەنەرال-ما­­- ي­ور گالكيننىڭ تاپسىرۋىمەن سەمەي ۋەزىنىڭ باستىعى ناۆ­رود­­سكي ءىستىڭ ءمان-جايىن تەك­سە­رىپ انىقتاۋعا اباي اۋىلىنا ءوزى كەلگەن. ارحيۆتە ۋەزد باس­تى­عىنىڭ مالىمەتى ساقتالعان ەكەن, وندا ول بىلاي دەپ جازعان: «قىستاۋ مەن كيگىز ءۇيدى تەكسەرۋ بارىسىندا قۇنانباەۆتىڭ اتى­نا جازىلعان حاتتار تابىل­دى. ول حات­تاردى شىڭعىس بولىسى رىزىق­پاي قۇدايبەرديەۆكە بەرگەن­دىگىن, حات ءتىنتۋ كەزىندە بولىس­تىڭ بەشپەتىنىڭ قالتاسىنان تابىلعاندىعىن, بۇل حاتتاردىڭ قۇنانباەۆتىڭ باسقاداي حاتتارىنا قوسىپ تىگىلگەنىن حابارلايدى. اباي تەك ءوز قانداستارىنىڭ ارا­سىندا عانا زور قۇرمەتكە يە بولىپ قويماعانىن بۇل جەردە باسا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. اباي­دى ورىس اكىمشىلىگى مەن ينتەل­ليگەنتسياسى زور قۇر­مەت تۇتىپ, سىيلاعانىن سە­مەي گۋبەرناتورىنىڭ 1903 ج. 30 قىركۇيەكتە دالا گۋبەر­ناتورىنا جازعان حاتىنان باي­قاۋعا بولادى. «ءسىزدىڭ, جو­عارى مارتەبەلىم, وسى جىل­عى 1-ءشى قىركۇيەگىندەگى №12 ۇسى­نىسىڭىزعا بايلانىستى بايان­دايتىنىم: شىڭعىس بو­لىسى­نىڭ قىرعىزى يبراگيم قۇنانباەۆ 60 جاستا (شىن­دىعىندا 59 جاس­تا – ق.ءا.), سالىستىرمالى تۇردە ۇلكەن داۋلەتكە يە – 1000-عا جۋىق جىلقىسى, 2 مىڭ قويى بار. قۇنانباەۆ وتە ساۋاتتى, ءبى­لىم­دى ادام, ول ەكى رەت ءۇش جىل­­دان بي, ءۇش رەت ءۇش جىلدان شىڭ­­عىس بولىسىنىڭ بيلەۋشىسى بول­د­ى. سونان سوڭ ۇكىمەتتىڭ تاعاي­ىنداۋىمەن 3 جىل مۇقىر بولىس­ىنىڭ باسشىسى قىز­مەتىن اتقاردى. قىزمەتتە قۇنانباەۆ ءوزىن اقىلدى باس­شى رەتىندە كورسەت­تى. قۇنانباەۆتىڭ بار­لىق بالا­لارى­نىڭ ورىسشا ساۋاتى بار. ونىڭ ورىس ادەبيەتىنەن حابارى مول, ۇنەمى كىتاپ, گازەت, جۋرنالدار جازدىرىپ الىپ وقيدى. كەزىندە بۇراتانا حا­لىق­تىڭ اراسىندا زور بەدەلگە يە بولعان كورىنەدى. قازىرگى كەز­دە قارتايۋىنا بايلانىستى پار­تياارالىق تارتىستارعا ارا­ل­اسپايدى, بىراق تا كەڭەس سۇراپ كەلەتىندەر ءالى دە كوپ…». حاتىنىڭ سوڭىن گۋبەرناتور بىلاي اياقتايدى: «قۇنانباەۆ ساياسي تۇرعىدان ەشقانداي قاۋىپ­­تى ەمەس, وعان تولىق سەنۋگە بولادى». قۇجاتقا باس شتابتىڭ گەنەرال-مايورى گالكيننىڭ قولى قويىلعان. پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ باسقا ءدىن­دەر­­دەن, اعىم­دار­دان باسىمدىلىعىن, ار­تىق­­شى­لىعىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ترويتسكي مۇسىلمان ءدىنىنىڭ قىزمەتىنە شەكتەۋلى تۇردە عانا زاڭعا سايكەس رۇقسات بەرۋ كەرەك دەيدى. وياز باستىعىنىڭ ۇسىنىس­تا­رىن تولىق ماقۇلداعان دالا گە­نە­رال-گۋبەرناتورى ىشكى ءىس­­تەر مينيسترلىگىنىڭ اتىنا «قوسش­ى­­- عۇلوۆ پەن تالاسوۆتى دالا ولكەسىنەن الاستاتۋ ءجا­نە قازاقتار اراسىنداعى سەنىم­­سىزدىك تۋدىراتىن ادامداردى ۇنەمى قاداعالاۋ ءۇشىن 155 سوم جىبەرۋدى» ءوتىنىپ, حات جولدايدى. ءتيىستى ورىنداردىڭ جاۋابى كوپ كۇت­تىر­­گەن جوق. ىشكى ىستەر مي­نيسترلىگىنىڭ 1903 جىلعى 17 شىلدەدەگى ارناۋلى ءما­جىلىسى موللا تالاسوۆ پەن قاماۋدا وتىر­عان ونىڭ كومەكشىسى قوسشى­عۇلوۆقا «وكىمەتتىڭ قاۋلىلارىنا قازاقتاردى قارسى قويۋشىلار» دەپ باعا بەردى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى قول قويعان بۇل قاۋلىدا بىلاي دەلىنگەن: «اتالعان ەكى ادام شىعىس سىبىرگە جەر اۋدارىلىپ, يركۋتسك گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ قاراماعىنا جىبەرىلسىن. قوسشىعۇلوۆقا – 5 جىل, تالاسوۆقا – 3 جىل مەرزىم كەسىلسىن. شەشىم 1903 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىنان كۇشىنە ەنسىن». حالىق اراسىندا كەڭ تانىمال ناۋان حازىرەتتىڭ جەر اۋدار­ىلۋى قازاق اراسىن­داعى جاعدايدى ودان ءارى شيەلە­نىستىردى, اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. ناقاقتان-ناقاق جالا جابىلىپ يتجەككەنگە كەتكەن حازىرەت­تى بوساتىپ الۋ تۋرالى ەل اراسىندا پە­تيتسيا­عا قول جيناۋ قوزعالىسى باستالدى. وسى ورايدا ءاليحان بوكەيحانوۆ بىلاي دەپ جازدى: «ەگەر ۇكىمەتتىڭ سا­نالى تۇردە قازاق حالقىن ورىس وقۋ-اعارتۋىنان قاساقانا ءبولىپ تاستاپ, پانيسلاميزم قۇش­اع­ىنا قۇلاتا سالعىسى كەلسە, ەسىمى ەلگە ءماشھۇر ناۋان حازىرەتتى قۋدالاۋدان ارتىق ەشت­ە­- ڭە دە ويلاپ تاپپاس ەدى». اتالمىش ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ پيعىلىندا نە ورىس حالقىنا, نە حريستان دىنىنە دەگەن قارسى كوزقاراس بولعان جوق. ناۋرىزباي تالاسوۆ پەن شايمەردەن قوسشىعۇلوۆتى ازات ەتۋ تۋرالى مي­نيستر­لىككە دەيىن ءوتىنىش جازعان قازاق قاۋى­مى وكىلدەرىنىڭ پەتيتسيا­لارىن دالەلدەيتىن كۋا­لىك­تەر مۇراعاتتا بار. وسى قوز­عالىسقا بەلسەنە ات سالىسۋشىنىڭ ءبى­رى – كەزىندە ءاليح­ان بوكەي­حان­ ۇلىمەن ومبى تەحني­كالىق ۋچي­ليششەسىندە بىرگە وقىعان مامبەتالى سەردالين بولاتىن. جەر اۋدارىلعان جەر­لەس اعا­لارىن قاماۋدان بوساتۋدى كوز­دەگەن مامبەتالى مىڭداعان ادام­داردىڭ قولدارىن قوي­دى­رىپ, پەتەربۋرگ قالاسىنا ءوزى اتتانادى. پەتەربۋرگتە ءمام­بەتالى ارقىلى بۇكىل جاي­عا تولىق قانىققان ءاليحان بارلىق بايلانىستارى مەن تانىستارى ارقىلى ميني­سترلىكتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, ناۋان حازىرەت پەن شايمەردەن قوسشىعۇلوۆتىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن بوستان­دىققا شىعۋىنا قول جەتكىزەدى. بۇل شەشىم 1905 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قابىلداندى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى قول قويعان گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ تالابىندا مىناداي ۇزىندىلەر بار: «ەگەردە قوعامدىق ءتارتىپ پەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءتارتىبىن بۇزاتىن بولسا, بىردەن جەر اۋدارىلسىن». ايداۋدان كەلگەن سوڭ ناۋان حازىرەت كوكشەتاۋ قالاسىنداعى مەشىتتىڭ يمامى قىزمەتىن جالعاستىرا وتىرىپ, جاستارعا ءبىلىم-تاربيە بەرۋ جۇمىسىن دا قايىرا قولعا الادى. سول تۇستا ناۋان حازىرەتتىڭ باستاۋىمەن حالىق قاراجاتىنا جاڭا مەشىت تۇرعىزىلادى. بىراق تا ول كەيىن كەڭەس وكىمەتى ورناعاسىن تاركىلەنىپ, ءارتۇرلى قاجەتتىلىككە پايدالانىلادى دا, 30-شى جىلدارى مۇندا تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى جايعاستىرىلادى. تەك ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قولى جەتىپ, يماندىلىققا بەت بۇرعاننان كەيىن بۇل عيمارات ناۋان حازىرەت اتىمەن ءوزىنىڭ ەرەكشە قۇزىر-پارىزىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. كوكشەتاۋدا كۇز باسىندا اي ساۋلەلى جاڭا مەشىت اشىلدى. وعان جاماعات ناۋان حازىرەت اتىن بەردى. قادىرجان ءابۋوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى كوكشەتاۋ