قۇرىلىستاعى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى

قايتسە قامتاماسىز ەتىلەدى؟ قۇرىلىسشى دەگەن – قۇرمەتتى ماماندىق. بۇرىنىراقتا قۇرىلىسشى بولۋ ءۇشىن جۇيەلى ءبىلىم الىپ, جىلدار بويى تاجىريبە جيناقتاۋ كەرەك ەدى. قازىر كۇرەك ۇستاي بىلەتىندەردىڭ بارلىعى دەرلىك قاپتاعان قۇرىلىس فيرمالارىنا كىرىپ, ءبىر ساتتە قۇرىلىسشى بولىپ شىعا كەلەدى. جان-جاقتان جۇمىس ىزدەپ, قالالارعا اعىلعان جاستارعا قۇرىلىستاعى قوسالقى مەردىگەر فيرمالار ماردىمسىز جالاقىعا كىرپىش قالاپ, بەتون قۇيۋدى ۇسىنادى. ولارعا قۇرىلىسشى ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ جاتقان دا ەشكىم جوق, قۇرىلىس الاڭدارىنداعى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن ساقتاۋدى ءتۇسىندىرىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. سونىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى قۇرىلىس الاڭدارى ەڭ قاۋىپتى اپات ايماقتارىنا اينالعان. الىسقا بارماي-اق, استانانىڭ قۇرىلىس الاڭدارىن الاتىن بولساق, جىل سايىن ونداعان ادام وپات بولىپ, كوپتەگەن قۇرىلىسشى ءارتۇرلى دارەجەدەگى اۋىر جاراقاتتار الادى. تەك ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سەگىز ايىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, استانا­نىڭ قۇرىلىس نىساندارىندا 18 ادام قايعىلى قازاعا ۇشىراپتى. باس قالامىزدىڭ ءبىر عانا ەسىل اۋدانىنا قاراستى قۇرىلىس نىساندارىندا وسى مەرزىم ىشىندە 20-عا تارتا اپاتتى وقيعا تىركەلگەن. قىرشىنداردىڭ ءومىرىن قي­عان ەڭ اۋىر قايعىلى وقيعا ءوت­كەن قىركۇيەك ايىندا «اينۇر استانا» تك قۇرىلىس كەشەنى نىسانىن­دا ورىن الدى. قۇرىلىس نىسانىنىڭ 20-قاباتىندا ورنا­لاس­قان كوتەرگىشتىڭ دۇرىس بەكى­تىل­مەۋى سالدارىنان ەكى جاس قۇرى­لىس­شى قۇلاپ كەتكەن. كەيىن انىق­تالعانىنداي, قايعىلى قازاعا ۇشى­ر­اعان 18-19-جاستاعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءىى كۋرس ستۋدەنتتەرى بولىپ شىقتى. وقۋ باستالعان كەزدە بۇل ستۋدەنتتەر قۇرىلىس نىسانىندا نە ىستەپ ءجۇر؟ ارنايى ماماندىعى, كاسىبي تاجىريبەسى جوق قىرشىن جاستار 20-قاباتتاعى قۇرىلىس جۇمىسىنا قالاي جىبەرىلگەن؟ ولاردى كىم, قالاي جانە قانداي ەڭبەك شارتىمەن جۇمىسقا تارتقان؟ قوس قىرشىننىڭ اششى ولىمىنە بايلانىستى سانانى تىلگىلەگەن وسى سانسىز سۇراقتارعا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاۋاپ جوق. توقتى-تورىم شەتىنەسە دە جا­ۋ­اپ­­­سىز قالمايدى عوي. ال سون­دا قۇرىلىس الاڭدارىندا قاي­عى­لى قازاعا ۇشىراپ جاتقان قىر­شىن­دار ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرەدى؟ اۋىلدان ناپاقا ىزدەپ, قالاداعى قۇ­رى­ل­ىس­تارعا جۇمىسقا تۇرعان ءورىم­دەي جاستاردىڭ كىناسى نە؟ ەڭبەك قورعاۋ زاڭى قايدا, تەح­نيكالىق قاۋىپسىزدىك شارتتارى نەگە ساقتالمايدى؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 152-(ەڭبەك قورعاۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن) جانە 245-قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزگەن كەزدە قاۋىپسىزدىك ەرەجە­لەرىن بۇزعانى ءۇشىن) باپتارى بو­يىنشا نەگە بىردە-ءبىر قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرى قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلعان جوق؟ «باقسام باقا ەكەن» دەمەكشى, وعان سوڭعى جىلدارى جۇمىس بەرۋشى­نىڭ جاعدايىنا جىعىلىپ, جاپپاي جال­پاقشەشەيلىكپەن قابىلدان­­عان زاڭ­دار مەن تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك ەرەجە­لەرىنىڭ ءوزى كىنالى سياقتى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, جۇ­مىس بەرۋشى ءۇشىن ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى شارالارىن جۇزەگە اسىرعاننان گورى, وندىرىستە زارداپ شەككەن جۇمىسشىلارعا وتەماقى تولەگەن الدەقايدا ءتيىمدى كورىنەدى. ماسەلەن, بۇگىندە كەز كەلگەن قۇ­رىلىس نىسانىنىڭ سمەتالىق جوبا­سىن جاساعان كەزدە, جەكە باپ بويىنشا تەحنيكالىق قاۋىپ­سىز­دىك شىعىندارىنا مول قارجى بەل­گىل­ەنەدى. بۇل قارجىنىڭ كولە­مى قۇ­رى­لىستا زاقىم شەككەن ادام­دارعا تولەنەتىن وتەماقىدان وندا­عان ەسە كوپ. مىنە, سوندىقتان قۇ­رى­لىس كومپانياسىنىڭ يەسى ءۇشىن قۇ­رى­لىس الاڭدارىنداعى ەڭبەك قور­عاۋ جانە تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك شا­را­­لارىنا ميلليونداعان شى­عىن شىعارعاننان گورى, جۇمىس بەرۋ­شىنىڭ مۇددەسىنە ساي جاسالعان «تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك ەرەجە­لە­رى­نە» سۇيەنە وتىرىپ, قۇرىلىستا قايعىلى قازاعا ۇشىراعاندار مەن اۋىر جاراقات العاندارعا وتەماقى تولەگەن پايدالى. ماسەلەن, تەك 2014 جىلى قازاقستاندىق جۇمىس بەرۋشىلەر وندىرىستە زارداپ شەككەندەرگە 96 ميلليارد تەڭگە وتە­ماقى تولەپتى. قۇرىلىس الاڭدارىن «ماي شەلپەككە» اينالدىرعان بۇگىنگى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۋلىعىنا قۇرىق تا بويلامايدى ەكەن. ماسەلەن, بەلگىلى ءبىر قۇرىلىس كەشەنىنىڭ نىساندارىن سالۋ جونىندەگى تەندەردى قارجىسى مول باس مەردىگەر فيرما جەڭىپ الادى. ەندى باس مەردىگەر قۇرىلىس نىساندارىن سالۋ ءۇشىن تولىپ جاتقان قوسالقى (سۋبپودرياد) قۇرىلىس فيرمالارىن جالدايدى. ال بۇل قوسالقى فيرمالار «سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق» سانسىز جەكە كاسىپكەر بريگاديرمەن شارت جاساسادى. ولار جالدامالى جۇمىسشىلاردى تارتادى. سۋبپودرياد فيرمالار ەسەبىنە تەك بريگاديرلەر عانا تىركەلەدى. ءسويتىپ, قوسالقى فيرمالاردىڭ جۇمىس شتاتىندا 20-30-دان اسپايتىن ادام عانا بولادى. زاڭ بويىنشا شتاتىندا 50 ادامنان ارتىق جۇمىسشى تىركەلگەن فيرمالار تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ينجەنەرلەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. ال شتاتتا 45 ادام كورسەتىلسە, مۇنداي «ارتىق» شتات ۇستاماۋعا بولادى. بۇرىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىندە ءبىر­شاما قۇزىرى بار باس مەم­لە­كەت­تىك ەڭبەك ينسپەكتورى بو­لۋ­شى ەدى. مينيسترلىكتەردى وڭتاي­لان­دىرۋعا بايلانىستى قازىر­گى دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ جانە الەۋ­مەتتىك دامۋ مينيسترلىگىندە بۇل قۇزىرلى ورگان قىسقارىپ كەت­كەن. قازىر مەم­لەكەتتىك ەڭبەك ينس­پەك­تورىنىڭ ءمىن­دەتتەرى وڭىرلىك اكىمدىكتەردىڭ قۇرامىنا بەرىلگەن. وركەنيەتتى ەلدەردە مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورلارى وندىرىستە ورىن ال­عان قايعىلى وقيعالاردى وزدەرى تەك­سە­رىپ, وزدەرى سوتقا تاپسىرادى. ال ءبىزدىڭ وڭىرلىك اكىم­دىكتەردەگى ەڭبەك ينسپەكتور­لارى وندىرىستە ورىن العان وقيعالاردى تىركەۋشى عانا. زارداپ شەككەن ادامدارعا ەشقانداي ناقتى كومەك كورسەتپەيدى. قۇرىلىستاعى تەحنيكالىق قا­ۋ­ىپ­­سىزدىك ساپاسىن ارتتىرىپ, ەڭبەك قور­­عاۋ شارالارىن وركەنيەتتى ەل­­­دەر­دىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋدىڭ دە ۋا­قىتى جەتتى. دەنساۋلىق ساق­تاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مي­ني­س­- ترلىگىنىڭ ەڭبەك, الەۋمەتتىك قور­عاۋ جانە كوشى-قون كوميتەتىنىڭ توراعاسى احمادي سارباسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى وندىرىستە ورىن الاتىن قايعىلى وقيعالاردىڭ 70 پايىزى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كىناسىنەن بولادى ەكەن. «جۇمىس بە­رۋ­شىلەر ءۇشىن قاۋىپسىز ەڭبەك جاعداي­ىن جاساعاننان گورى, ادام­دارعا جۇمىستا بولعان زياندى جاع­دايلار ءۇشىن وتەماقى تولەگەن ءتيىمدى. قالىپتاسقان بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك», – دەيدى كوميتەت توراعاسى. ەڭ وكىنىشتىسى, سول اۋىلدان كەل­گەن ورىمدەي جاستارىمىز ءوندى­رىستەگى تەحنيكالىق قاۋىپ­سىز­­دىكتىڭ ساقتالماۋىنان ورىن ال­عان وقيعالاردىڭ سالدارىنان بول­عان اۋىر جاراقاتتارى ءۇشىن وتەم­اقىنى دا دۇرىستاپ الا المايدى. سەبەبى, قاپتاعان قۇرىلىس فيرمالارىندا جالدانىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان قانداستارىمىز وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن بىلمەيدى نەمەسە قۇقىق­تارىن قورعاۋعا ق ۇلىقسىز. «باس جارىلسا بورىك ىشىندە, قول سىنسا جەڭ ىشىندە» دەگەندەي, قازاقشىلىققا  باسىپ, زاڭ بويىنشا ىزدەنۋدى, سوتتاسۋدى ارتىق كورەدى. وسىنى ءتۇسىنىپ العان قۇرىلىس فيرمالارىنىڭ قالتالى يەلەرى قۇرىلىس الاڭ­دارىندا جاراقات العاندارعا «اياعى سىنسا – 80-100 مىڭ تەڭگە», «بەلى ۇزىلسە – 150-200 مىڭ تەڭگە» دەگەندەي «تاكسا» دا بەلگىلەپ قويىپتى. ءيا, بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. ەندەشە, وڭىرلەردەن كەلىپ, قالا­لارداعى قاپتاعان قۇرىلىس فيرما­لارىندا جالدامالى جۇمىسقا تار­تىلعان ازاماتتاردىڭ بارلىعى ءبىر­دەي زاڭدى قۇقىعىن تالاپ ەتە بىلەتىندەي كوزى اشىق, ەڭ­بەك قورعاۋ ەرەجەلەرى بويىنشا ورەسى بيىك ادامدار ەمەس قوي. ال سون­دا ولاردىڭ تاڭنىڭ اتىسى, كۇن­نىڭ باتىسىنا دەيىن بەل شەشپەي اتقاراتىن اۋىر جۇمىسىنىڭ وتەۋى قالاي باعالانادى؟ قوسالقى قۇرىلىس فيرمالارى «ويىنشىققا» اينال­دىرعان قۇقىقتارىن كىم قورعايدى؟ ءبىر عانا مىسال: جاقىندا كەش­تەتىپ ءبىر قۇرىلىس نىسانىندا بولدىق.  ەل ورىنعا وتىراتىن ۋاقىت بولسا دا قۇرىلىسشى جىگىتتەر ەلەكتر جارىعىمەن جۇمىستى قىزدىرىپ-اق جاتىر ەكەن. – كۇنىنە قانشا ساعات جۇمىس ىستەيسىڭدەر؟ – تاڭەرتەڭگى سەگىزدەن كۇن بات­قان­شا, قاجەت بولعاندا, ءتۇن ورتاسى اۋعان­شا ىستەي بەرەمىز, – دەدى ءوزىن اي­دوس دەپ تانىستىرعان جىگىت. – ەڭبەك شارتىندا قالاي كور­سە­تىلگەن؟ – ونى كىم ءبىلىپتى. جۇمىسقا قابى­لدانعاندا ءبىر قاعازعا قول قويدىق, وندا نە جازىلعانىن دا وقىعانىمىز جوق. ول ەڭبەك شارتىندا نە تۇر دەيسىز, ءبارىبىر باستىقتاردىڭ ايتقانى بولادى عوي... قوسالقى قۇرىلىس فيرما­لا­رىنداعى «جەكە كاسىپكەر» اتىن جامىلعان بريگاديرلەردىڭ قو­لىن­داعى ەڭبەك شارتتارىندا قۇرى­لىسشىلاردىڭ جۇمىس ۋاقىتى زاڭ بويىنشا اپتاسىنا 40 ساعات دەپ جازىلعان. ايدوستىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ولاردىڭ جۇمىس ۋاقىتى 80 ساعاتتان اسىپ جىعىلادى ەكەن. ول ءۇشىن ولارعا قوسىمشا جالاقى دا تولەنبەيدى. ەڭبەك شارتىندا نە جازىلعانىن دا بىلمەيتىن جاستار وزدەرىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن دا تالاپ ەتە المايدى. مىنە, گاپ وسىندا. ەلىمىزدە قابىلدانعان «ەڭبەك كودەكسىنىڭ» تالاپتارىندا ەڭبەك شارتىنا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلگەن. باسقاشا ايتقاندا, قۇرىلىستاعى جالدامالى جۇمىس ىستەۋشىلەردىڭ قۇقى مەن مۇددەسىن قورعايتىن جال­عىز قۇجات – وسى ەڭبەك شارتى. سون­دىقتان وعان استە ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولمايدى. وسى رەتتە قۇرىلىس فيرمالارىنا جۇمىس­قا قابىلدانۋشىلارعا, اۋىلدان كەلگەن اعايىندارعا ەرەك­شە ەسكەرتەتىنىمىز, جۇمىس بەرۋ­­شىلەرمەن مىندەتتى تۇردە ەڭبەك شارتىن جاساسىپ, ەڭبەك شارتىنا قول قويعان كەزدە وزدەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددە­لەرىنىڭ تولىقتاي جازىلۋىنا بارىنشا كوڭىل اۋدارۋلارى كەرەك. بەتىن اۋلاق قىلسىن, قۇرىلىس الاڭدارىنداعى اپاتتى وقيعالاردان زارداپ شەككەندەردىڭ دە, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن الدەبىر كيكىلجىڭگە تاپ بولعانداردىڭ دا زاڭ جۇزىندە سۇيەنەرى – وسى ەڭبەك شارتى. ەندەشە, نارىقتىق قا­تىناستار زامانىندا ءوز قۇقىڭ مەن ءوز مۇددەڭدى تەك قانا ءوزىڭ قور­عاۋعا ءتيىس ەكەندىگىڭدى ەستەن شى­عارمايىق, اعايىن! جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»