اعا اماناتى

اۋىل – قازاقتىڭ التىن بەسىگى, قۇت-بەرەكەسى. ادەت-عۇرپىمىزدىڭ, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ قايماعى بۇزىلماعان قارا شاڭىراعى. بىزگە دەيىن سان تولقىن ۇرپاقتىڭ كىندىك قانى تامعان, ماڭداي تەرى توگىلگەن كيەلى مەكەن. سوندىقتان دا اۋىل ءار قازاق ءۇشىن ىستىق, قىمبات. ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ: «ءبىز كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ءتۇپ-تامىرى اۋىل جۇرتىندا جاتاتىنىن ەستەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز», – دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسى دا وسىندا دەپ ويلايمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىنشىلىقتىڭ اۋىلدى اينالىپ وتپەگەنى بارلىعىمىزعا بەلگىلى. قازاقى ءداستۇردىڭ, بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ ءتۇپ-تامىرى – اۋىلدىڭ بۇرىنعى كەلبەتىنە تۇسكەن كولەڭكە كەز كەلگەن ازاماتتى ويلاندىرعانى ءسوزسىز. وسى كەزدەگى اۋىلىمنىڭ  جايى مەنى دە بەيجاي قالدىرمادى. ءبىر كەزدەرى سىر ءوڭىرىنىڭ ماقتانىشىنا اينالىپ, شارۋاشىلىعى وركەندەپ, قالا ءتيپتى اۋىل اتانعان ءوز اۋىلىمدى وركەندەتۋ پەرزەنتتىك ءبىر پارىزىم ەكەندىگىن سەزىندىم. كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ تاپقان تابىسىمدى اۋىلىمدى كوتەرۋگە جۇمساماق بولدىم. ويىمدى اۋدان باسشىلارى دا, اۋىلداستارىم دا قولدادى, قۋاتتادى. اۋىل اعالارى: «بۇل – الدەكەڭ باسقارعان اۋىل. سونى ۇمىتپا, ەسىڭنەن شىعارما, ابزال!», – دەدى تەك قانا. ومىردەن وتكەن جاندارعا قۇرمەتپەن قاراۋ, ەستە ساقتاپ, سىيلاۋ قازاقتىڭ قانىندا بار قاسيەت قوي. بۇل ءسوز موينىما ارتىپ وتىرعان جاۋاپكەرشىلىك جۇگىمدى ودان ءارى سالماقتاندىرا, اۋىرلاتا تۇسكەندەي بولدى. اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ اماناتىنداي سەزىندىم. ۇلت تاريحىندا ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن ۇلگىلى ءىس تىندىرىپ, ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن ەلدىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە ارناعان, ەل مۇددەسىن ءوز مۇددەسىنەن بيىك قويعان ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەت جولى – بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى ۇرپاق ءۇشىن تاعىلىمدى مەكتەپ, عيبرات, ونەگە جولى. وتكەن كۇننىڭ شەجىرەسىنە كوز جۇگىرتسەك, «الاشتىڭ انا­سى» اتانعان سىر وڭىرىنەن ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەتىگىمەن سۋ كەشكەن باتىر ۇلدار, ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن تەر توككەن ەڭبەك ەرلەرى, حالىقتىڭ اۋىزبىرشىلىگى مەن ىنتىماعىن ارىنداي ساقتاپ, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاعان بي-شەشەندەر از شىقپاعان. مەنىڭ تۋعان اۋىلىمنىڭ توپىراعىندا دا وسىنداي يگى جاقسىلاردىڭ ىزدەرى سايراپ جاتىر. بالا كەزىمىزدەن ەستىپ وسكەن اقيقات پەن تۋعان اۋىلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, ەلىمىزدەگى ىرگەلى, ۇلگىلى شارۋاشىلىققا اينالۋىنا بىردەن-ءبىر ۇلەس قوسىپ, تەر توككەن ادام 18 جىل بويى وسى كەڭشاردى باسقارعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى الدابەرگەن بيسەنوۆ بولاتىن. سول 1970-1980 جىلدارى ءار وبلىس, اۋداندا ۇلگىلى شارۋا­شىلىق جاساۋ ءداستۇرى بار ەدى. ونداي شارۋاشىلىققا قويىلاتىن تالاپتىڭ ءبىرى – وبلىس ورتالىعىنان قا­شىق بولماۋى. قىزىلوردا وبلىسى بويىن­شا ەڭ قولايلى شارۋاشىلىق رەتىندە تەرەڭوزەك اۋدانىنا قاراستى قازاق كسر-ءىنىڭ 50 جىلدىعى اتىنداعى كەڭشار تاڭ­دالادى. ال شارۋاشىلىقتى ۇلگىلى دەڭگەيگە جەتكىزەتىن ىسكەر باسشى, كورەگەن ۇيىم­داس­تىرۋشى رەتىندە وبلىس, اۋدان باسشى­لىعىنىڭ تاڭداۋى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى الدابەرگەن بيسەنوۆكە تۇسەدى. بۇل كىسى ول كەزدە جالاعاش اۋدانىنا قاراستى «جاڭاتالاپ» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى ەدى. ءوزىنىڭ ەڭبەككەشتىگىمەن, شارۋاشىلىقتى باسقارۋداعى ەرەكشە تالانتىمەن, «قارا قىلدى قاق جارعان» ادىلدىگىمەن ەلگە تانىلعان كىسى وسىلاي ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلدى. الدابەرگەن اعا 1972 جىلى قازاق كسر-ءىنىڭ 50 جىلدىعى اتىنداعى (قازىرگى ن.ءىليا­سوۆ اتىنداعى اۋىل) كەڭشارعا ديرەكتور بولىپ كەلگەن كۇننەن 1988 جىلعا دەيىنگى ۋاقىت ارالىعىندا اۋىلدى وركەندەتۋدىڭ ورەلى وتكەلدەرى بويىمەن الىپ ءوتتى. وسى كەزەڭدە شارۋاشىلىقتىڭ تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى جۇمىسى جولعا قويىلىپ, اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا 4000 باسقا ءوسىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنان جىلىنا 3800 ليتردەن ءسۇت وندىرىلەتىن كۇندەرگە قول جەتتى. عىلىم مەن تەحنيكا جاڭالىقتارىن وندىرىسكە باتىل ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 50 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم الىندى. بۇل سول كەزەڭدەردەگى وبلىس قانا ەمەس, رەس­پۋبليكامىزداعى ۇلكەن كورسەتكىش بولاتىن. ەل ىشىندەگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماقتا­نىشپەن ايتىلاتىن وقيعانىڭ ءبىرى – شا­رۋاشىلىقتى الدابەرگەن بيسەنوۆ باس­قارىپ تۇرعان كەزدە 1976 جىلدىڭ قاڭ­تارىندا قىزىلوردا وبلىسىنا جۇمىس سا­پارىمەن كەلگەن قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ شارۋا­شىلىقتا بولۋى ەدى. الدابەرگەن بيسەنوۆ باسقارىپ وتىرعان اۋىلدىڭ ءتىر­شىلىگىمەن, ەڭبەككەرلەردىڭ ومىرىمەن تانىسقان رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ اۋىل­دىڭ وركەندەۋىنە ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, كوڭىلىنەن شىققانىن ەل ءىشى ءالى ەسكە الادى. ال سول كەزدەگى ديرەكتور بيسەنوۆتىڭ شارۋا­شىلىقتى باسقارۋداعى شەبەرلىگى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ديرەكتوردىڭ كۇرىش ەگىسىنەن مول ءونىم جيناۋ ءۇشىن كۇزگى, كوكتەمگى جەر جىرتۋ جۇمىسىنا اسا ءمان بەرگەندىگىن, ونىڭ ءناتي­جەسىن كەڭشاردىڭ باس اگرونومى مەن باس ينجەنەرىن ەرتە ءجۇرىپ, ءوزى قاداعالايتىنىن ول كىسىمەن قىزمەتتەس بولعان كىسىلەردىڭ اۋزىنان ەستىدىم. كوكتەمگى ەگىن ەگۋدەن باستاپ, ونى جيناپ العانعا دەيىنگى تىنىم­سىزدىعى, ءار كۇرىش اتىزىن اتپەن ارالاپ ءجۇرىپ, سۋ مولشەرىن تەكسەرەتىنى بۇگىنگى شارۋاشىلىق باسشىسى ءۇشىن دە تاعىلىم, ۇلگى ەكەنى انىق. جاڭا ءىستى قولعا الار كەزدە وسى جايلار­دىڭ بارلىعىن وي ەلەگىنەن وتكىزدىم. وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلداردىڭ باسى مەن سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا سالىنىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالىپ كەلگەن الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ ازىپ-توزىپ تۇرۋى دا كوڭىلگە قاياۋ ءتۇسىردى. اۋىل, اۋدان تۇر­عىندارى اراسىندا «بيسەنوۆ اعاشى» اتانىپ كەتكەن سايالى باقتىڭ دا كۇتىمسىزدىگى ويلاندىرماي قويمادى. «ۇرپاققا بۇگىنگى جاساعانىڭ ەرتەڭگى ەلدىڭ بولاشاعىنا قىزمەت ەتكەنىڭ» دەپ تۇسىنگەن الدابەرگەن اعا اۋىل مەكتەبىنە, وقۋ­شىلاردىڭ تەرەڭ ءبىلىم الىپ, تاعىلىمدى تاربيە الىپ وسۋىنە دە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكەن. الداعى اتقارار جۇمىستىڭ ءبىرى رەتىندە بۇل ماسەلە دە كوڭىلدىڭ ءبىر تۇكپىرىندە تۇردى. وسىنداي سان-سالالى ويلار قولعا الىپ, اتقارىلاتىن جوسپاردى جاساۋعا نەگىز بولدى. شىنىن ايتقاندا, ول كەزدە ويعا العان وسى جوسپاردىڭ بارلىعىن بىردەي جۇزە­گە اسىرۋ دا قيىن ەدى. دەگەنمەن, بەل شە­شىپ كىرىسىپ كەتتىك. نيەت, جاۋاپكەرشىلىك, تۋعان توپىراققا دەگەن پەرزەنتتىك پارىز ءبا­رىن الىپ شىقتى. شۇكىر, جامان بولعان جوق. كەي­دە وسى كىسىلەردىڭ ءىزى قالعان تۋعان تو­پى­راق, ارۋاق قولداپ, قورعاپ جۇرگەندەي سەزىنەم. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىر وڭىرىنە ارنايى كەلگەن ساپارىندا ن.ءىلياسوۆ اتىنداعى اۋىلعا ات باسىن بۇ­رىپ, «قازاق اۋىلىنىڭ ءبارى وسىنداي بولسا عوي», – دەگەن ءسوزى مەنى دە ىنتالاندىرا ءتۇستى. وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ تا اۋىلدا بىرنەشە رەت بولدى. اۋىل ەڭبەك­كەرلەرىنىڭ جاعدايىمەن تانىستى, ريزا­شىلىعىن ءبىلدىردى. 2013 جىلى سىر ءوڭى­رىنەن شىققان تۇڭعىش «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاندىم. قازىر مەملەكەت كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارىنشا جاعداي جاساپ جاتىر. سول ءۇشىن بيۋدجەتتەن ارنايى قارجى ءبولىپ, شارۋا­شىلىقتاردىڭ شارۋاسىن تۇزەپ الۋىنا ىقپال ەتۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعىنا سۋبسيديا ءبولۋ, اۋىل كاسىپكەرلەرىن قولداۋ, تومەنگى پايىزبەن نەسيە ءبولۋ سەكىلدى يگى ىستەر ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. ن.ءىلياسوۆ اتىن­داعى اۋىل كۇرىش شارۋاشىلىعى مەن شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا رەسپۋبليكا بويىنشا الدا كەلەدى. «ەڭبەك – ەر اتاندىرادى» دەپ ۇرپاقتان-ۇرپاققا وسيەت قالدىرعان قازاق ەڭبەك ەتكەن ءار ۇلىنا سۇيسىنە قاراپ, بولاشاعىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتتى. قاي قوعامدا دا ەڭبەك ادامى جوعارى باعالانادى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «بۇگىندە ادال ەڭبەككە ىن­تا­لاندىرۋدىڭ جولىن تابۋ, ەڭبەك تابىس­تا­رىن قوعامدىق ىنتالاندىرۋدىڭ ءجۇ­يەسىن قۇرۋ – قازاقستانداعى الەۋمەتتىك جاڭ­عىرتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى», – دەگەن ءسوزى ەڭبەككە, ەڭبەك ادامىنا دەگەن جالپىادامزاتتىق كوزقاراستى تانىتادى. وسى رەتتە بيىل تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىرعان الدابەرگەن بيسەنوۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە قوسقان ۇلەسىن, تاعىلىمدى تاجىريبەسىن ناسيحاتتاۋ, تۇلعا رەتىندە قۇرمەتتەۋ يگىلىكتى ءىستىڭ ءبىرى ەكەندىگى انىق. وتكەنسىز بۇگىنگى كۇندى ەلەس­تەتۋ مۇمكىن ەمەس. الدابەرگەن اعا باس­قارعان اۋىلدىڭ بۇگىنگى جاڭارۋى مەن جاسارۋى وتكەننەن العان تاعىلىمنىڭ, اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كورەگەندىك تاجىريبەسىن ۇمىت­پاعانىمىزدىڭ ناتيجەسى دەپ ويلايمىن. ابزال ەراليەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى