"ساۋد ارابياسى تۇبەگەيلى رەفورمالار جولىنا ءتۇستى"

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساۋد ارابياسى كورولدىگىنە رەسمي ساپارى قارساڭىندا سول ەلدەگى قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى باقىت باتىرشاەۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ارنايى سۇحبات بەرگەن ەدى. – ەلشى مىرزا, ساۋد ارابياسى كو­رولدىگى اراب جانە مۇسىلمان ەلدە­رىنەن العاشقى بولىپ 1991 جىلى 30 جەلتوقساندا قازاق­ستاننىڭ تاۋەل­سىزدىگىن تانىدى. ال بۇگىندە قوس مەملەكەت اراسىن­داعى بايلانىستاردىڭ وزگە اراب ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا ەرەك­شەلىگى جانە ناتيجەسى قانداي؟ – بۇل – قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساۋد ارابياسىنا جاساپ جاتقان ءۇشىنشى رەسمي ساپارى. الدىڭعى ساپارلار 1994 جانە 2004 جىلدارى ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. ول ساپارلار بارىسىندا ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ نەگىزدەرى مەن قاعيداتتارى ايقىندالىپ, ەكى ەلدىڭ مۇددەلەرى قاي سالالاردا تو­عى­سادى, قاي باعىتتار مەن قاعيدالارعا سۇيە­نەدى, قانداي ەكونوميكالىق جوبالارعا كوڭىل اۋدارۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەردە تاراپتاردىڭ ۇستانىمدارى تۇبەگەيلى انىقتالدى. ەلباسىمىزدىڭ ءار ساپارى كورول­دىكپەن بايلانىستاردى جاڭا بەلەستەر­گە كوتەرىپ وتىردى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى اراسىندا شىنايى دوستىق پەن سىيلاستىق ورناپ, ەكى ەل بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, يسلام ىنتى­ماق­تاستىعى ۇيىمى جانە باسقا دا حالىق­ارالىق جانە وڭىرلىك بىرلەستىكتەر نەگى­زىندە جەمىستى ارىپتەستىكتى قالىپ­تاستىردى. ساۋد ارابياسى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان العاشقى ەل­دەردىڭ قاتارىندا بولعانىمەن قوسا, سول ءداستۇرىن بۇزباي ەلبا­سى­مىز كوتەرگەن بارلىق باستامالاردى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن­دەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋ, مەملەكەتىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارعا تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى, ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسۋ, شتاب-پاتەرى استانادا ورنالاساتىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىن قۇرۋدى قىزۋ قولداعانداردىڭ قاتارىنان تابىلدى. بۇعان قوسا, ەكى مەملەكەت وزەكتى سايا­سي جانە ەكونوميكالىق پروبلەمالار بويىنشا ءاردايىم اقىل­داسىپ, ءوز ۇستانىمدارىن ۇيلەستىرىپ وتىرا­دى. وتكەن كەزەڭدە قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى اراسىندا پارلامەنت توراعا­لارى, مينيسترلەر, مەملەكەتتىك مەكەمە­لەر, سوت, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دەڭ­گەيىندە 80-گە جۋىق ساپار ۇيىمداستى­رىلىپ, التى ءىرى قازاقستان-ساۋد ارا­بيا­سى بيزنەس-فورۋمى وتكىزىلدى. سون­­داي-اق, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە گۋ­­ما­نيتارلىق سالالارداعى ىنتى­ماقتاستىقتى رەتتەيتىن 20-دان استام كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. كورولدىك ەلورداداعى پار­لا­مەنت سەناتىنىڭ عيماراتىن (15 ملن دوللار), جۇرەك اۋرۋلا­رى ورتالىعىن (12 ملن دوللار), وسا­كاروۆ – ۆيشنەۆكا جولىن (12 ملن دوللار), سەمەيدە بالالارعا ارنالعان تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردى (7 ملن دوللار) سالۋ مەن ب.مومىش ۇلى اتىنداعى كادەتتەر كورپۋسىنا ماتەريالدىق كومەك بەرۋ (1 ملن دوللار) سەكىلدى جوبالارعا قايتارىمسىز قارجى ءبولدى. قازىرگى كەزدە ساۋد ارابياسى تاراپىنان استاناداعى انا مەن بالا ورتالىعىنا 3,5 ملن دوللار كولەمىندە قۇرال-جابدىقتار جەتكىزىلۋدە. – ساۋد ارابياسىنىڭ قازاق­ستانعا دەگەن كوزقاراسى, ۇستا­نىمى تۋرالى ايتساڭىز. – ساۋد ارابياسى قازاقستانعا دوس­تاس ەل رەتىندە قارايدى, ال حالقى­مىزدى باۋىرلاس حالىق دەپ سانايدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەكى ەل اراسىندا دوستىق, ءوزارا سىي­لاستىق قارىم-قاتىناس ورناعان. مۇنداي جاعدايدىڭ قالىپتاسۋىنا ەلباسىنىڭ جەكە بەدەلى, تالماس كۇش-جىگەرى, كورولدىك باسشى­لىعىمەن سەنىم­دى بايلانىستارى نەگىز بولىپ وتىر. ءبۇ­گىنگى كۇندە رەسمي ەر-رياد قازاقستاندى حالىق­ارالىق دارەجەدە بەدەلى بيىك, جاۋاپتى, سىندارلى سىرتقى ساياسات ءجۇر­گىزەتىن, ورتالىق ازيانىڭ جانە ەۋرا­زيا كەڭىستىگىنىڭ كىندىك ەلى, مۇسىلمان قاۋىم­داستىعى اياسىندا ىرگەلى مەملەكەت رەتىندە قاراستىرادى. استانا مەن ەر-رياد ءتۇرلى وزەكتى سايا­سي, ەكونوميكالىق, گۋما­ني­تار­لىق ماسە­لەلەر بويىنشا ءوزارا ارەكەتتەسۋگە ءمۇد­دەلى, ونىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, ءوزارا ەكونوميكالىق بايلانىس­تار­دى دامىتۋ, حالىقتارىمىزدىڭ ارا­سىن­داعى دوستىقتى ساقتاۋ مۇددەلەرى جاتىر. – قوس مەملەكەتتىڭ حالىق­ارالىق ساياساتتاعى ءرولى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – بۇگىن الەمدىك ساياسي احۋال ۋشى­­­عىپ تۇر, اتاپ ايتقاندا, جەتەك­شى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا تەكە-تىرەس­تىڭ كۇشەيۋى, تاياۋ شىعىستا ءتۇرلى اسكە­ري قاق­تى­عىستاردىڭ ورىن الۋى, تەررو­ريزمنىڭ كەڭ قانات جايۋى, ءماج­بۇرلى كوشى-قوننىڭ كوبەيۋى, ەكونوميكالىق پروب­لە­مالاردىڭ تەرەڭدەي ءتۇسۋى ءوز وڭىرلە­رىندە, حالىقارالىق ارەنادا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى سياقتى ءىرى ەلدەردەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىلداردى تالاپ ەتەدى. مۇنداي ىن­تىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى حالىق­ارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋ, وزەكتى پروب­لەمالاردىڭ شەشۋ جول­دارىن ويلاستىرۋ, سولاردى رەتتەۋ باعى­تىندا ۇستانىمداردى ۇيلەستىرۋ بولىپ تابىلادى. – ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونو­ميكالىق باي­لانىستارى قانداي نەگىزدەرگە سۇيە­نەدى؟ – كورولدىك ءوزىن ارزان, ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە تالپىنۋدا. وسى ورايدا, قازاقستان سەكىلدى الەۋەتى زور ەل كەمدە-كەم. كەرىسىنشە, ءبىز ساۋد ارابياسىنىڭ مۇناي-حيميا كلاستەرىن دامىتۋ تاجىريبەسىن پايدالانۋعا ىنتالىمىز. اتوم ەنەرگەتيكاسى, تاۋ-كەن, قۇرىلىس, جاڭا تەحنولوگيالار, بىرلەسكەن عىلىمي ىزدەنىستەر – وسى سالالاردىڭ بارلىعىندا ىنتىماقتاستىق ءۇشىن سارقىلماعان زور الەۋەت بار ەكەنى بەلگىلى. ساۋدتىق كومپانيالار وراسان قار­جى­لىق مۇمكىندىكتەرگە, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار مەن باسقارۋشىلىق ءتاجى­ريبەگە يە, ءبىز وسى فاكتورلاردى ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن, ەكسپورتتىق گەوگرافيامىزدى كەڭەيتۋ ءۇشىن پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. – تاياۋ شىعىستاعى جاعداي سايا­­ساتتانۋشى عالىمدارى­مىزدىڭ نا­زارىنان تىس قالىپ جاتقان­داي. اسىرەسە, قازىرگى زامان وقيعالارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر تاپشىلىعى سەزىلەدى. اراب ەلدەرى, اراب الەمىنە قاتىس­تى وتان­دىق باسىلىمداردا جاريالانا­تىن ساراپتامالىق دۇنيەلەردىڭ ين­تەل­­لەكتۋالدىق دەڭگەيى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – ءوزىڭىز ايتقانداي, ۇلتتىق ساياساتتانۋ سالاسىندا تاياۋ شىعىسقا قاتىستى زەرتتەۋلەر كوپ ەمەس. اقپارات قۇرالدارىندا شىعىپ جاتقان حابارلار مەن ماقالالار كوبىنە ءتۇرلى اقپاراتتىق كونتەكستە, رەزونانستى وقيعاعا بايلانىستى بەرىلەدى. كەيبىرەۋلەر تاياۋ شىعىستاعى جاعدايدى قۇبىجىق تۇرىندە جەتكىزسە, كەيبىرەۋلەر اسا ماقتاپ, تىم دارىپتەپ كورسەتەدى. الايدا, تاياۋ شىعىس, اراب الەمى – عاسىرلار بويى وزىندىك وركەنيەتى, سالت-ءداستۇرى, ومىرگە كوزقاراسى قالىپتاسقان ءوڭىر, حالىقتار مەكەنى. سوندىقتان دا بۇل وركەنيەتتىڭ, ءوڭىردىڭ جەتىستىكتەرى, جاقسى جاقتارى, شەشىلمەي جاتقان ءتۇيىندى پروبلەمالارى, تالپىنىستارى مەن جوسپارلارى دا بار. بۇل ەلدەردە دە توقتاۋسىز رەفورمالار جۇرگىزىلۋدە, دامۋ مەن ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلۋ ۇستىندە. وسىدان كەلە, تاياۋ شىعىستاعى جاعدايدى بايىپپەن, تەرەڭ زەرتتەيتىن, وقىرمانعا وبەكتيۆتى شىندىقتى جەتكىزەتىن زەرتتەۋشىلەر مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ كوپ بولعانى, ارينە, كوڭىلگە قونىمدى-اق. – يسلام ءدىنى عاسىرلار بويىنا ازيا جانە افريكا ەلدەرىنىڭ ميلليونداعان حالقى ءۇشىن بولمىس پەن تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. ولار ءۇشىن يسلام – ويلاۋ مەن ارەكەت ءتۇرى, ادىلدىككە دەگەن سەنىم. قازىرگى كەزدە يسلام ءدىنى ونىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنان بەيحابار ادامداردىڭ سانا-سەزىمىنە ۇرەي-فاكتور رەتىندە قابىلدانا باستاعانىن كورىپ وتىرمىز. اراب ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە ساۋد ارابياسىنداعى يسلام فاكتورى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – يسلام ءدىنىنىڭ بۇگىنگى بولىپ جاتقان قىلمىستارعا, بۇلدىرگى ارەكەتتەرگە قاتىسى جوق. يسلام تۋرالى بىرنارسە ايتۋدان بۇرىن وسى ءدىننىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ءبىلۋ, مازمۇنىمەن تانىسۋ, ونى دۇرىس ءتۇسىنۋ قاجەت. ورىن الىپ جاتقان قاتەلىكتەردىڭ, بۇرىس ويلاردىڭ بارلىعى ادام تابيعاتىنان, ونىڭ ومىرگە كوزقاراسى, تاربيەسى, ومىردە كورگەنىنەن باستاۋ الىپ, بۇرىس جولعا باستاپ وتىر. مىسالى, يسلام ءدىنى ورازا ايىن كەشىرىم, كىشىپەيىلدىك, تاتۋلاسۋ ايى دەپ ايتسا, ەكسترەميستەر ونى كەك الۋ, اللا جولىندا باسقا دىندەرگە سوعىس اشىپ, شاحيد بولۋ ايى دەپ بۇرمالاپ العان. وسى سەكىلدى مىسالدار كوپ. ارينە, مۇنداي تەرىس قۇبىلىستاردى كەيبىر كۇشتەر ءوزىنىڭ ساياسي ەسەپتەرى, الەمدە يسلاموفوبيانى قوزدىرۋ ءۇشىن پايدالانادى. ساۋد ارابياسىنا كەلەتىن بولساق, ول – يسلامنىڭ بەسىگى, ارداق­تى ءدىنىمىز باس­تاۋ الىپ, بۇكىل الەمگە تاراعان قاسيەتتى مەكەن. كو­رولدىك جەرىندە بار­لىق مۇسىل­ماندار ءۇشىن قاسيەتتى قوس كيە – مەككەدە ءال-حارام مەشىتى مەن مە­دينە قالاسىندا پايعامبار­دىڭ مەشىتى ورنالاسقان. ساۋد ارا­بياسىنا سول قاسيەتتى جەرلەردى قامقورلىققا الۋ, جىل بويى ۇزىلمەيتىن مۇسىلمانداردىڭ قاجى­لىعىن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. سون­دىقتان دا مۇنداي ەرەكشە تاريحي جاعدايلاردىڭ اسەرىمەن قالىپتاسقان مەملەكەت رەتىندە ساۋد ارابياسىندا يسلامنىڭ الار ورنى ەرەكشە. بۇل كورولدىكتىڭ ەرەكشە تاريحي ميسسياسىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. – وتكەندە ساۋد ارابياسى تاق مۇ­راگەرىنىڭ مۇراگەرى حانزادا مۇحاممەد بەن سالمان مۇناي باررەلىنىڭ قۇنى 30 دوللاردان تومەن بولعان جاعدايدىڭ وزىندە, وزگە سەكتور ارقىلى كىرىس كوزىن ارتتىرامىز دەپ مەملەكەتتى «مۇناي تاۋەلدىلىگىنەن» قۇتقارۋعا مىقتاپ كىرىسپەك ويى بارىن ايتقان ەدى. وسى باعىتتا ساۋد ارابياسى نەندەي تالپىنىستار جاساپ جاتىر؟ – ءيا, ساۋد ارابياسى بۇگىنگى كۇنى تۇبەگەيلى رەفورمالار جولىنا ءتۇستى. مۇناي باعاسىنىڭ قۇلاۋى كورولدىكتىڭ ەكونوميكاسىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى. 2016 جىلعى بيۋدجەت ەل تاريحىندا ءبىرىن­شى رەت 138 ملرد دوللار كولەمىندەگى تاپشى­لىقپەن بەكىتىلدى. مۇناي ءداۋىرىنىڭ ءبىرتىن­دەپ اياقتالاتىنىن تۇسىنگەن ساۋد ارا­بياسى الداعى جىلدارى ءوز ەكونوميكاسى­ن مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋدى كوز­دەيدى. بۇل باعىتتا 2016 جىلى «Saudi Vision-2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى قابىل­داندى. بۇل ستراتەگيانىڭ باستى ماق­ساتى مۇنايدان تۇسكەن تابىستى ماڭىز­دى سالالارعا باعىتتاۋ بولىپ تابىلادى. ياعني, ساۋد ارابياسىنىڭ ۇكى­مەتى ءوز فيلوسوفياسىن وزگەرتىپ, بەلسەندى ينۆەس­تيتسيالىق ساياسات­قا كوشتى. جوعارىدا اتالعان سترا­تەگيالىق قۇجاتقا سايكەس ۇكىمەت: ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەردى ارتتىرۋ; ەكونوميكادا جاڭا سالالاردى قالىپتاستىرۋ; كەڭ كولەمدى جەكە­شە­لەندىرۋدى جۇرگىزۋ; اسكەري-ءوندىرىس سالاسىن قالىپتاستىرۋ; تاۋ-كەن سالاسىن دامىتۋ; بالامالى ەنەرگەتيكاعا كوشۋ باعىتتارىن باستى باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەدى. مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق قورعا بارلىق ۇكىمەتتىڭ مەنشىگىندەگى اكتيۆتەر بەرىلىپ, بۇل قوردى الداعى جىلدارى 2 ترلن دوللار كولەمىنە جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. قولعا الىنىپ جاتقان شارا­لاردىڭ ىشىنەن ۇلتتىق «ارام­كو» مۇناي كومپانياسىن جەكەشە­لەندىرۋ, بايلانىس, سۋ, جانارماي, ەلەكتر قۋاتى باعاسىن ءوسىرۋ, ىشكى نارىقتى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا اشۋ, ۆيزالىق رەجىمدى قايتا قاراۋ, سالىقتار ەنگىزۋ سەكىلدى قادامداردى اتاۋعا بولادى. وسى تۇرعىدان قازاقستان بيزنەسمەندەرىنە دە ساۋد ارابياسىنا ءتيىمدى ينۆەستيتسيالار سالۋ مۇمكىندىگى اشىلىپ وتىرعانىن ايتقىم كەلەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ساباەۆا, جۋرناليست