وتىرار كىتاپحاناسى: اڭىز بەن اقيقات

بايدىبەك اۋدانىنان مۇحتار تۇرداليەۆ اقساقال حابارلاستى. ءبىرىنشى رەت ەمەس. الدەنەشە رەت. سۇرايتىنى, بىلگىسى كەلەتىنى ءبىر حابار: «وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ جاتقان جەرى تۋرالى ماقالا گازەتكە قاشان شىعادى؟» ەندى ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلەيىك. مۇحتار تۇرداليەۆ وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى كەڭشاردا ساناۋلى مانساپ يەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپتى. قىزمەت جاقسى, بالا-شاعا ءدىن امان. الاڭدايتىنداي ەشتەڭە جوق سياقتى. ءبىر كۇنى ءتۇس كورەدى. باسىندا سالدە, ۇستىنە جىبەك شاپان كيگەن, قولىندا كىتابى بار ماۋىزداي جىگىت اعاسى كىرىپ: «مەن ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيمىن», دەپ ءوزىن تانىستىرادى. شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراعان كونە وتىراردىڭ باي كىتاپحاناسى قاي جەرگە كومىلگەنىن ايتىپ, «سونىڭ قازىلىپ الىنۋىنا سەن مۇرىندىق بولاسىڭ», دەيدى. بۇل كىسى ءوڭى مە, ءتۇسى مە ەكەنىن ايىرا الماي: «اۋ, مەن وتىرار قالاشىعىنىڭ ورنىن وسى كەزگە دەيىن كورگەن ادام ەمەسپىن, قالاي تابامىن؟!» دەپ شىرىلداعانىمەن الگى ادام «وندا ءوز وبالىڭ وزىڭە» دەپ شىعىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. ۇيقىداعى تۇستەن باستىعىرىلىپ قالعان ادامنىڭ ءسوزى عوي دەپ حيكايانى وسى جەردەن تامامداۋعا بولار ەدى. بىراق, وسى كەزگە دەيىن ويناپ-ك ۇلىپ الاڭسىز جۇرگەن تۇرداليەۆتەر وتباسىنا ۇلكەن ابىگەرشىلىك كىرگەن ەكەن. ءتۇس اۋىق-اۋىق قايتالانا بەرگەن. سونىمەن بىرگە, وتباسىندا باقىتسىزدىق كوبەيە بەرىپتى. ءوزى اۋرۋعا ۇشىراعان, ءسۇيىپ-كۇيىپ قوسىلدى دەگەن ۇل-قىزدارى وتباسىلارىمەن بىرىنەن سوڭ ءبىرى اجىراسا باستاعان. جۇمىستان ءمان كەتكەن, سوڭىندا زايىبى دۇنيەدەن وتەدى. مۇحتار اقساقال وسىنى ايتقاندا ءوزىمىز دە تىكسىنىپ قالدىق. بىراق, «ەگەمەن قازاقستان» ءتۇس كوردىم, پالەنشە ايان بەردى دەپ عىلىمي دالەل-دەرەگى جوق ماتەريالدى شىعارا سالاتىن باسىلىم ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, شاپقىنشىلىققا ۇشىراعان وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ قاي جەرگە جاسىرىلعاندىعى تۋرالى الىپ-قاشپا اڭگىمە كوپ. ءبىر قويشى ۇلىتاۋدىڭ ەتەگىندە قوي باعىپ ءجۇرىپ تۇلكى ىندەتىپ سول جەردەن تەرىگە جازىلعان كىتاپ تاۋىپ الىپتى-مىس. ول جەر كىتاپحانا بولۋى مۇمكىن-اۋ. وسىلاي كەتە بەرەدى. مۇحتار كوكەمىزگە دە وسى جاعدايدى ايتساق, يلىگەر بولمادى. امال جوق, تۇركىستان ساپارىنان كەلگەندە سول كەزدەگى باس رەداكتور جانبولات اۋپباەۆ اعامىزدىڭ الدىنان وتۋگە تۋرا كەلدى. سول كەزدەسۋگە ارنايى كەلگەن مۇحاڭ بارلىق جايتتى ايتىپ بەرگەن. كورەيىك دەگەننەن كەيىن ءبىر كۇنى مۇحتار تۇرداليەۆ باستاعان ازاماتتارمەن بىرگە كونە وتىرار قالاشىعىنىڭ ورنىنا كەلدىك. ءبىز بارعاندا جاڭبىر شەلەكتەپ قۇي­ىپ تۇرعان ەدى, تايعاناقتاپ ءجۇرىپ مەجەلى جەرگە زورعا جەتتىك. مۇحاڭ ون جىلدان بەرى تالاي مەكەمە­نىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعان­عا ۇقسايدى. ونىڭ ايتۋىمەن اكادەميك, ارحەولوگ كارل بايپاقوۆ ارنايى ماماندارمەن كەلىپ, كورسەتىلگەن جەردى ءبىراز قازىپ, قارجىلاندىرۋ جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان جۇمىستى توقتاتىپتى. – مەن ايتقان جەر باسقا ەدى, بايپاقوۆ ءسال قيىس قازىپتى, – دەيدى مۇحاڭ اقساقال. ول بىزگە وسى جەردە جاتقانىنا كەپىلدىك بەرەمىن دەگەندەي قىلدى. ءوزىنىڭ كۇنى كەشەگە دەيىن وتىرار قورعانىن بىلمەگەنىن, وسىندا­عى ارشىلعان قالا اۋماعىن, تاريحي جادىگەرلەردى تۇسىندە كورگەنىن ايتىپ, مىنە, يمانىم دەپ تۇرعان­نان كەيىن سەنگەندەي بولدىق. ايتسە دە اقساقالدىڭ اۋانىمەن ءجۇرىپ كەتۋگە بولمايتىن ەدى. وتىرار مەملەكەتتىك-ارحەولو­گ­يا­لىق قورىق-مۇراجاي­ىنىڭ دي­رەك­تورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى ەسجان ەرجان اۋەس­حان ۇلىمەن سويلەسكەنىمىزدە, ءبىراز جايتقا قانىققانداي بولدىق. كارل بايپاقوۆ قازىپ, قول سىلتەپ كەتكەن كەزدەن بەرىدە تالاي وقيعا بولعانعا ۇقسايدى. شىمكەنتتىڭ تورعىن امان­گەليەۆا دەگەن تۇرعىنى: «قايىرحان تۇسىمە كىرىپ, وتىرار كىتاپحاناسىن قاي جەرگە كومگەنىن كورسەتتى», دەپ تا­لاي لاۋازىمدى ازاماتتاردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپتى. ءبىر قىزىعى, ەكەۋىنىڭ كورسەتىپ وتىرعان جەرلەرى ەكى باسقا. بۇعان قوسىمشا, وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ ومىردە بولعانىنا كۇمانداناتىن, ويتكەنى ول تۋرالى ەشقانداي تاريحي دەرەك­تەر جوق­تىعىن العا تارتىپ جاتقاندار دا تابىلىپ جاتىر. سولاي-اۋ دەپ قويا سالايىن دەسەڭ, فاراب قالاسىنان شىققان عۇلامالاردىڭ ءبىرازى سىرتتان وقىدى دەگەننىڭ وزىندە قالعاندارى ءوزى دۇنيەگە كەلگەن قا­لادان ۇزامادى عوي. تاقىرىپقا قايتا ورالار بول­ساق, مۇحتار تۇرداليەۆ اقساقال ءوزىنىڭ ءتۇ­سىن­دە كورگەنىنەن ەش اينىماق ەمەس. «مەن وسى ارقىلى اتاق شىعاراي­ىن دە­گەن ادام ەمەسپىن. «كىتاپحانا­نىڭ ورنىن سەن كورسەتەسىڭ», دەپ ءارۋ­اق مازامدى الىپ, وتباسىم ويراندالۋ­عا ءسال قالدى. ماعان ايتىلعان جەردى قازسا بولدى, باسقا ەشتەڭە كەرەگى جوق. سوندا وتباسىمدا تىنىش­تىق ورنايتىن شىعار», دەيدى. ال وتىرار قورىق-مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى ەكى تاراپتىڭ ايتقانىنا كۇماندا­نىپ وتىر. قازاقستان تاريحىندا وتىرار ەڭ كوپ شاپقىنشىلىققا ۇشىراعان قالا. ارحەولوگتار قان­شا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەنىمەن, ايتارلىقتاي ولجاعا كەزىكپەگەن. مۇحتار تۇرداليەۆ لاۋازىمدى ادامدارعا كوپ شاعىمدانعان­نان كەيىن سەگىز مەتر تەرەڭدىكتە دەپ بول­جانعان قازبا جۇمىستارى­نىڭ شىعىنىن ەسەپتەپ بەر­گەن. ول 20 ملن تەڭگە شاماسىن­دا بولادى. تۇرداليەۆتى قولدا­عان ۇلىق ازامات بەس-التى جەردەن ەكس­كاۆاتورمەن قازۋدى ۇسىنىپ, تراكتور بەرەتىندىگىن ايتقان. بۇل ەن­دى, قازبا جۇمىستارىنىڭ جاي­­ىن بىلمەيتىن ادامنىڭ ءسوزى, تاريح­تى تالقانداۋ. اتالعان قارجى جوق. جوق بولاتىن سەبەبى, ءبىر شال ءتۇس كوردى ەكەن دەپ مينيسترلىك قارجى بولە المايدى. عىلىمي نەگىز جوق بولعاندىقتان, وتىرار قورىق-مۇراجايى ديرەكتورىنىڭ دا دىمى قۇرىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, «بىلاي تارتساڭ اربا سىنادى, ولاي تارتساڭ وگىز ولەدىنىڭ» كەرى. جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالا بەرسىن دەيىن دەسەڭ, مۇحتار اقساقال: «ول جەردى ارشىپ كورسەتپەسەم, وتباسىم قيراپ بىتەتىن بولدى», دەپ قۇدايدىڭ زارىن قىلادى. نە ىستەمەك كەرەك؟! بۇعان مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى نە ءۋاج ايتادى؟ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان»