شەتەلدىك ينۆەستورلار شىعىس وڭىرىنە قانشا قارجى قۇيماق؟
وسكەمەندە بيىل ەكىنشى مارتە ۇيىمداستىرىلعان «Altai Invest-2016» حالىقارالىق فورۋمىنا 14 ەلدەن 300-دەن استام ينۆەستور قاتىستى. ولاردىڭ ىشىندە تۇركيا, اقش, قىتاي, كانادا, يتاليا, يسپانيا, بولگاريا, اۋعانستان, سلوۆاكيا, جاڭا زەلانديا, رەسەي, پولشا, تاجىكستان جانە چەحيا سىندى مەملەكەتتەردىڭ ديپلوماتتىق كورپۋستارى مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى جانە الەۋەتتى ينۆەستورلارى بار. فورۋمدا شىعىس قازاقستان ءوڭىرى ەكونوميكاسىنىڭ ءتۇرلى سالاسى بويىنشا جالپى قۇنى 927 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 84 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
شەتەلدىك ينۆەستورلارعا اگروونەركاسىپ كەشەنى, ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, تۋريزم سالالارى بويىنشا اۋقىمدى جوبالار ۇسىنىلدى. سونداي-اق, كولەمى 278 گەكتار بولاتىن اۋماقتا ءتۋريزمدى دامىتۋعا ارنالعان دامۋ كەلەشەگى زور 46 ورىن كورسەتىلدى. بۇل جوبالاردىڭ بارلىعى جۇزەگە اسىرىلسا, 10 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باعدارلاما اياسىندا الدىمەن ءوڭىر كاسىپكەرلەرى ونىمدەرىنىڭ كورمەسى مەن جوبالاردىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. جەكپە-جەك سارايىنداعى تانىستىرىلىم الاڭىندا مەيماندار شىعىس ءوڭىرىنىڭ برەندىنە اينالعان تاۋار تۇرلەرىمەن تانىستى. «اس» بالىق وڭدەۋ كاسىپورنىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر سۋحوۆەرحوۆتىڭ ايتۋىنشا, كورمە ءوز ءونىمىڭدى جارنامالاۋمەن بىرگە, وزگە ەلدەردىڭ وكىلدەرىمەن تاجىريبە الماسۋعا جانە ىسكەرلىك بايلانىس ورناتۋعا تاپتىرماس ءمۇمكىندىك سىيلايدى. شەتەلدىك قوناقتار شىعىسقازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. اسىرەسە, «روزا» جشس, «مەليسسا» جشس سورەلەرىنىڭ ماڭىندا جۇرت جينالىپ قالدى. وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ فورۋم اياسىندا تۇساۋى كەسىلگەن تىڭ جوبالارعا توقتالدى. اسىرەسە, بۇقتىرما سۋ قويماسى ارقىلى وتەتىن كوپىر قۇرىلىسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ جەتەكشىسى دجانەت حەكمانعا قىمباتقا تۇسسە دە شىعىسقازاقستاندىقتار ءۇشىن اسا قاجەت قۇرىلىس بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجىلاندىرىلاتىنىن جەتكىزدى.
– ءيا, ءبىزدىڭ شىعىس وڭىرىنە قىزىعۋشىلىعىمىز وراسان. بۇقتىرما كوپىرى – ءىرى جوبا. ءبىز ونى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. سونىمەن بىرگە, وسكەمەن قالاسى ءۇشىن قوعامدىق كولىكتى جاڭارتۋ جوباسىنىڭ وزەكتى ەكەنىن دە بىلەمىز, – دەدى دج.حەكمان.
مۇنداي اۋقىمداعى فورۋمدى ەلوردادا ەمەس, وڭىردە وتكىزۋدىڭ ءوزىندىك ەرەكشەلىگى بار. ويتكەنى, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى جوبالار وبلىستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. بۇگىندە ساراپشىلار الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاھاندىق سيپات الىپ بارا جاتقانىن ايتۋدا. سوندىقتان, فورۋمدى وڭىردە وتكىزۋ شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندىق قوعامعا دەندەي ەنۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدىك داعدارىس بارلىق مەملەكەتتەرگە, ونىڭ ىشىندە ەلىمىزگە دە سالقىنىن تيگىزدى. وسىنداي قيلى كەزەڭدە قازاقستانعا ەكونوميكالىق ءوسىمدى ساقتاپ قالۋ وڭاي ەمەس. بۇل رەتتە شىعىس قازاقستان رەسپۋبليكا قازىناسىنا ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. دەگەنمەن, ءوندىرىسى ورگە باسقان ءوڭىر بيىك ءارى شيكىزاتتىق ەمەس جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا كوزدەرىن ىزدەستىرۋدە.
فورۋمنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلعانىن جەتكىزگەن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ساياساتىنىڭ ءناتيجەسىندە قازاقستاندا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, تۇراقتىلىققا جانە ادىلدىككە كەپىلدىك بەرىلىپ وتىرعانىن, ياعني ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ءوزارا ءتيىمدى ساياساتتىڭ ايرىقشا مۇمكىندىك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جاڭا يدەيالار, يننوۆاتسيالار مەن ينۆەستيتسيالارعا جول اشاتىن, زاماناۋي ەكونوميكا قۇرۋعا باعىتتايتىن بۇل فورۋمنىڭ وبلىسىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور. ءبىز بارلىق ينۆەستورلارمەن بىرگە ءوزارا ءىس-قيمىلعا كوشۋگە ءازىر ەكەنىمىزدى ايتامىز ءارى ءتيىمدى ارىپتەستىككە شاقىرامىز, دەدى فورۋم جۇمىسىن اشقان ءوڭىر باسشىسى دانيال احمەتوۆ.
ۇلتتىق بانك باسشىسى دانيار اقىشەۆ بۇگىندە قازاقستانعا قارجى قۇيۋدىڭ ءتيىمدى جانە پايدالى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەۋرازيالىق وداق ەلدەرى اراسىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا كوش باستادىق. سوڭعى 9 ايدىڭ ىشىندە ەكونوميكاعا شەت ەلدەردەن 9 ميلليارد تەڭگە سالىندى. سونداي-اق, ۆاليۋتالىق شەكتەۋ ساياساتى بارلىق تاۋەكەلدەردى تومەندەتتى. قازىر ءبىز قور نارىعىن قايتا جۇكتەۋدەمىز. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن جاڭا مەحانيزم. كوپتەگەن ءوندىرۋشىلەردىڭ تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ, قور بيرجاسىن جەتىلدىرۋدەمىز. قازاقستاندىق ونەركاسىپكە قۇندى قاعازداردى ساتىپ الۋ ارقىلى اقشا قۇيۋعا بولادى. وعان قاتىسۋشىلار جىل ساناپ كوبەيە تۇسۋدە, دەدى د.اقىشەۆ.
بۇگىندە شىڭجان-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى مەن شىعىس ءوڭىرىنىڭ ءداستۇرلى ەكونوميكالىق بايلانىستارى ءبىرشاما نىعايدى. فورۋمعا كورشى قىتاي ەلىنەن از ادام كەلگەن جوق. شۇار-داعى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى اۋداندىق كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرجان تۇراحۇن ەكى ەل اراسىنداعى جاڭا باعىت «جاڭا جىبەك جولى» بولاتىنىن ايتتى. ەكى مىڭ جىل بۇرىن بۇل باعىت ازيا مەن ەۋروپانى جالعاستىردى. قازاقستان مەن قىتاي باعىتتى جاڭعىرتىپ, قارجى قۇيۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى. مەنىڭ ويىمشا, ءبىز بۇل جوبادان ءبىرگە تابىس تابامىز, دەدى ەرجان تۇراحۇن.
فورۋمعا كورشى وڭىرلەردەن دە مارتەبەلى مەيماندار كەلگەن بولاتىن. پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى بولات باقاۋوۆ ەرتىس جاعالاۋىنداعى بۇقارا مويىن بۇرعان ونىمدەردى ايتىپ بەردى. بۇل – شىعىس ءوڭىرىنىڭ جەرگىلىكتى اۆتوكولىكتەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن تاعام ونىمدەرى. ال قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرمۇحامەد ابدىبەكوۆ ەكى ءوندىرىستىك وبلىستىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 190 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىنىن ايتتى. ءبىز مۇندا بەكەر كەلگەن جوقپىز. مەنىمەن بىرگە كوپتەگەن كاسىپكەر كەلدى. وسى جىلى ءبىز 1 تريلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردىق. ەڭ باستىسى, بىزدە وڭدەۋشى كاسىپورىننىڭ 8,7 پايىزدىق ءوسىمى تىركەلدى. شىعىس قازاقستاننىڭ اۋقىمدى ونەركاسىپتىك الەۋەتى بار. سوندىقتان, سىزدەرمەن ءتيىمدى تاۋار مەن تەحنولوگيا الماسامىز, دەدى قاراعاندى وبلىسىنىڭ باسشىسى. ايتقانداي, د.احمەتوۆ ساۋدا ارىپتەستىگى تۋرالى مەموراندۋمعا الدىمەن وسى ەكى وبلىس اكىمدەرىمەن قول قويىستى.
ال ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيسترى البەرت راۋ قارجىنى قايدا قۇيۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى اڭگىمەلەدى. باياندامادا ايتىلعانداي, ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ تارتىمدىسى ماشينا جاساۋ قۇرىلىسى, حيميا ونەركاسىبى, تاعام يندۋسترياسى جانە ساۋدا سالاسى بولىپ وتىر. باسىم باعىتتار يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا ەنەتىندىكتەن قارجى سالۋشىلارعا ەرەكشە جەڭىلدىكتەر بەرىلەدى. ءۇيدب – ەلباسى مەن ۇكىمەتتىڭ قاداعالاۋىندا. سەبەبى, 2035 جىلى قازاقستان يندۋسترياسى دامىعان ەلدەردىڭ ساناتىنا ەنۋى كەرەك. قازاقستان دامۋ بانكىنىڭ باسقارما توراعاسى بولات جامىشەۆ ءوز كەزەگىندە قارجى سەكتورىندا بيزنەس-كليماتتى جاقسارتۋعا جاسالىپ جاتقان جاعداي تۋرالى ايتىپ بەردى. ءبىز ۇنەمى ينۆەستورلارعا ارنالعان ۇدەرىستەردى جەتىلدىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيمىز. ماسەلەن, قازىردىڭ ءوزىندە بارلىق وتىنىمدەر ءبىزدىڭ بانككە قاراپايىم ساۋالناما ءتۇرىندە بەرىلەدى. جوبالاردى الدىن الا ساراپتاۋ ارقىلى ءبىز ونى قارىز الۋشى شىعىن شەكپەۋى ءۇشىن ەكىگە ءبولىپ قاراستىرامىز. جاقىندا تۇتىنۋشىلارعا ارنالعان ەلەكتروندى كابينەت پايدا بولادى. بۇل بارلىق قۇجاتتاردى رەسىمدەۋدىڭ ۋاقىتىن قىسقارتادى. سۋمەن قامتۋ جۇيەسىندە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكپەن كەڭىنەن شۇعىلدانباقپىز. شەتەلدىك ءتاجىريبەلەر وتە قاجەت. سول سەبەپتى باسقا ەلدەردىڭ كاسىپكەرلەرىنەن پايدالى ۇسىنىستار كۇتەمىز, دەدى ب.جامىشەۆ.
شىعىس ءوڭىرىنىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى – ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىساتىنىن تاعى دا دالەلدەدى. فورۋم بارىسىندا اتالعان ينستيتۋت قارجىلاندىرۋى ءتيىس ءۇش جوبا بەكىتىلدى. بۇل – وسكەمەن مەن سەمەي قالالارىنداعى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جانە جارىقتاندىرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جوبالارى. شىعىس قازاقستان وبلىسى – بارشا ينۆەستورلار ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەردىڭ كوزى. ءبىز قۋات ۇنەمدەۋشى جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىز تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە قاتىسۋعا ءمۇددەلىمىز. وڭىردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك جەلىسى بويىنشا 225 جوباعا قولداۋ كورسەتتىك. بۇل تاراپتاعى وتىنىمدەر بۇدان ءۇش ەسە كوپ بولدى, دەدى ەققدب ديرەكتورى دج.حەكمان.
فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا جالپى قۇنى 255 ملرد تەڭگەگە جۋىق 38 كەلىسىم مەن مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. بۇل وتكەن جىلعىدان ءبىرشاما ارتىق. ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋدى قورىتىندىلاعان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى دۇيسەنعازى مۋسين وڭىردە ينۆەستورلاردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە جاسالعان جاعداي بار ەكەنىن جەتكىزدى.
– فورۋم ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ارنالعان پايدالى ءىس-شارالار الاڭىنا اينالدى. ءبىز بارلىق باستامالار مەن جاڭاشىلدىقتى قولدايمىز. قاراشا ايىندا وسى ىسپەتتى جيىن پاۆلودار وبلىسىندا وتكىزىلمەك. ينۆەستورلارمەن بايلانىس ءتاجىريبەمىز كورشى وبلىستىڭ دا كادەسىنە اسادى, – دەدى ول.
وڭىردە 400-گە جۋىق تۋريستىك نىسان بار. ونىڭ بارلىعى ءبىر مەزەتتە 22 مىڭنان استام ادام قابىلداي الادى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق وماردىڭ پىكىرىنشە, وبلىستىڭ الەۋەتى ودان دا جوعارى. بۇل پىكىرمەن ەۋرووداقتىڭ «قازاقستاننىڭ وڭىرلىك دامۋى» تۋريستىك جوباسىنىڭ ساراپشىسى, بولگاريانىڭ «سولنەچنىي بەرەگ» تۋريستىك كەشەنى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى سونيا ەنيلوۆانىڭ ويى دا ۇندەس. ول كونسالتينگتىك كومپانيالار ارقىلى جاعدايدى ءجىتى سارالاپ, سالانى دامىتۋعا ارنالعان كۇش-ءجىگەردى قالاي جۇمساۋ كەرەكتىگىن ءبىلىپ الۋعا كەڭەس بەردى. شەتەلدىك ماماننىڭ ايتۋىنشا, ءوڭىردىڭ الەۋەتى, رەسۋرستارى جەتكىلىكتى. كەلۋشىلەردى تارتۋ ءۇشىن تەك وسى الەۋەت پەن رەسۋرستى بىرىكتىرە, ءۇيلەستىرە بىلگەن ابزال. گيدتەر, ساياحاتتى ۇيىمداستىرۋشىلاردى دايارلاۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. بۇگىنگى ينۆەستيتسيالىق فورۋم باسقا ەلدەردەن تۋريستەردى تارتۋعا جاسالعان العاشقى ماڭىزدى قادام بولدى. قازاقستاندا كوپتەگەن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بىراق ءبىر عانا ارحەولوگيالىق سالاعا بايلانىپ قالۋعا بولمايدى. ويتكەنى, بۇل سالاعا قىزىعۋشىلار وتە از. سوندىقتان تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە ءمادەني باعىتتاردى قوسۋ كەرەك, دەدى ول.
«دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورى وڭىرلىك فيليالىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر ەكەەۆ قاتىسۋشىلارعا ءتۋريزمدى قولداۋ بويىنشا قانداي قۇرالداردى پايدالانۋعا بولاتىنىن ءتۇسىندىردى. ونىڭ ىشىندە سۋبسيديا, مەملەكەت كەپىلدىگىمەن قارىز, قارجى گرانتتارى جانە باسقالار بار. ال مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتىڭ وڭىرلىك ورتالىعى ديرەكتورى شاكارىم بۇقتۇعۇتوۆ حالىقتى الەۋمەتتىك ماڭىزدى نىساندارمەن قامتۋدا مەملەكەتپەن ارىپتەستىك ورناتقان كاسىپكەرلەرگە بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەر تۋرالى ايتىپ بەردى. ءۇرجار مەن كاتونقاراعاي اۋداندارىنىڭ وكىلدەرى دە ينۆەستورلار نازارىنا ىرگەلى جوبالار ۇسىندى. ونىڭ ىشىندە اۋىل تۋريزمى, ومارتاشىلىق, قوناقۇيلەر قۇرىلىسى, ءدامحانا جانە شيپاجايلار بار.
«اltai Invest-2016» حالىقارالىق فورۋمى اياسىندا كاسىپكەرلىك مەن ەنەرگەتيكا, اگروونەركاسىپ كەشەنى, تۋريزم جانە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك سالالارى بويىنشا روۋد-شوۋلار وتكىزىلدى. تۋريزم مەن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ءارىپتەستىك سالالارى بويىنشا وتكىزىلگەن روۋد-شوۋ مەن ۆ2ۆ كەزدەسۋلەرى سوڭىندا فورۋم دەلەگاتتارى ىقپالداستىق جونىندەگى 14 مەموراندۋمعا قول قويدى. فورۋم بارىسىندا شىعىس قازاقستاننىڭ تۋريستىك وپەراتورلارى بولگاريا مەن قىتايدا وزدەرىنىڭ جاڭا نارىقتارىن اشتى. اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسى بويىنشا 1,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 11 مەموراندۋمعا قول قويدى. تارتىلعان قاراجات كوزىن جەر سۋارۋ جۇيەسىن دامىتۋعا, ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءجانە ەت پەن مايلى داقىلداردى ءوڭدەۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا جۇمسايتىن بولادى. سونىمەن قاتار, اعاش وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالدى. كاسىپكەرلىك پەن ەنەرگەتيكا سالاسى بويىنشا 33,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 4 مەموراندۋم جاسالدى. ينۆەستورلارعا وبلىستاعى اگروونەركاسىپ كەشەنى, ەنەرگەتيكا, تۋريزم سالالارى بويىنشا 927 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 84 جوبا ۇسىنىلدى.
– ءبىز اتالعان كەلىسىمدەردىڭ ءجۇزەگە اسۋىن قاداعالايتىن بولامىز. سەبەبى, وڭىردە ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا مۇددەلىمىز, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ومار. ال وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءدۇيسەنعازى مۋسين اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىنداعى روۋد-شوۋ باعدارلاماسىن اشىپ, وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ ءوندىرىسى تارتىمدى بولاتىنىن ايتتى. شىعىس ءوڭىرىنىڭ ەلىمىزدە جەر كولەمى جاعىنان ءۇشىنشى ورىن الاتىنىن, 28 ميلليون گەكتاردىڭ باسىم بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعانىن, قازاقستانداعى بارلىق اعاش قورىنىڭ 44 پايىزى شىعىستا شوعىرلانعانىن جەتكىزدى. بۇل جىل سايىن ميلليون تەكشە مەترگە دەيىنگى شيكىزاتتى وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا ماڭىزدى 16 ينۆەستيتسيالىق جوبا جونىندە باسقارما باسشىسى قونىسباي تولەۋبەكوۆ باياندادى. قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسى جانە شىعىننىڭ بەلگىلى بولىگىن قايتارۋ باعىتىندا مەملەكەتتەن قولداۋعا يە جوبالار قاتارىندا ءۇرجار مەن ۇلان اۋداندارىنداعى ەت جانە جۇمىرتقا باعىتىنداعى قۇس فابريكاسى, سەمەي قالاسىنداعى تەرى وڭدەۋ زاۋىتى, اياگوز اۋدانىنداعى ەت كومبيناتى مەن بورداقىلاۋ الاڭى بار. پايدالى جوبالار ساپىندا باسقا قالالار مەن اۋداندار دا بار. ايتالىق, وسكەمەندە تاعى ءبىر ماي زاۋىتىن سالۋ كوزدەلسە, تارباعاتاي مەن زايسان اۋداندارى ءىرى بورداقىلاۋ الاڭدارىن قۇرۋ بويىنشا ۇسىنىستار كۇتەدى. ريددەر قالاسى مەن گلۋبوكوە جانە بورودۋليحا اۋداندارى ءسۇت وڭدەۋگە دەن قويىپ وتىر. جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ۆيكتوريا بارسۋكوۆانىڭ ايتۋىنشا, سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋ دە ينۆەستيتسيا تارتۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل رەتتە اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇسىنۋىمەن بەسقاراعاي, زايسان, كاتونقاراعاي, كۇرشىم, تارباعاتاي, ۇلان اۋداندارى مەن سەمەي قالاسىندا يگەرۋگە ءتيىس تەلىمدەر جەتەرلىك. ورمان ءوسىرۋ مەن اعاشتى تەرەڭ وڭدەۋ دە ءالى شەتى كەرتىلمەگەن رەسۋرس. بۇل سالالاردىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنداعى قازىرگى ۇلەسى 15-20 پايىزدى عانا قۇرايدى. فورۋم بارىسىندا «لۋن سين» جشس پرەزيدەنتى سۋي ليتسزيۋن ءوزىنىڭ وڭىردەگى جۇمىس تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. ونىڭ اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورنى بەسقاراعاي اۋدانىندا بىلتىر تىركەلگەن بولاتىن. كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن ويداعىداي اتقارعان ولار سويا, كۇنباعىس جانە باقشا داقىلدارىن ەگىپتى. 55 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرىپ, ءونىمدى جيناۋ كەزىندە 300 ادامعا دەيىن جۇمىس كوزىن تاۋىپ بەرگەن. سۋي سالىق جەڭىلدىكتەرى مەن سۋبسيديالاۋدىڭ وڭ تۇسىنا ءسۇيسىنىپ وتىر. كەلەشەكتە وسىرىلگەن ءونىمدى وڭدەۋ زاۋىتىن سالماق.
فورۋمنىڭ پلەنارلىق ءبولىمىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شىعىس قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جالپى سوماسى 218 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 9 مەموراندۋم مەن كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونداي-اق روۋد-شوۋ فورۋمى شەڭبەرىندە ونەركاسىپ پەن ەنەرگەتيكا, اگروونەركاسىپ كەشەنى, تۋريزم جانە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك سالاسىندا 35,3 ميلليارد تەڭگەنىڭ 29 مەموراندۋمى بەكىتىلدى. وسىلايشا, فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا جالپى سوماسى 255 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق 38 قۇجاتقا قول قويىلىپ وتىر.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن
شەتەلدىك ينۆەستورلار شىعىس وڭىرىنە قانشا قارجى قۇيماق؟
وسكەمەندە بيىل ەكىنشى مارتە ۇيىمداستىرىلعان «Altai Invest-2016» حالىقارالىق فورۋمىنا 14 ەلدەن 300-دەن استام ينۆەستور قاتىستى. ولاردىڭ ىشىندە تۇركيا, اقش, قىتاي, كانادا, يتاليا, يسپانيا, بولگاريا, اۋعانستان, سلوۆاكيا, جاڭا زەلانديا, رەسەي, پولشا, تاجىكستان جانە چەحيا سىندى مەملەكەتتەردىڭ ديپلوماتتىق كورپۋستارى مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى جانە الەۋەتتى ينۆەستورلارى بار. فورۋمدا شىعىس قازاقستان ءوڭىرى ەكونوميكاسىنىڭ ءتۇرلى سالاسى بويىنشا جالپى قۇنى 927 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 84 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
شەتەلدىك ينۆەستورلارعا اگروونەركاسىپ كەشەنى, ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, تۋريزم سالالارى بويىنشا اۋقىمدى جوبالار ۇسىنىلدى. سونداي-اق, كولەمى 278 گەكتار بولاتىن اۋماقتا ءتۋريزمدى دامىتۋعا ارنالعان دامۋ كەلەشەگى زور 46 ورىن كورسەتىلدى. بۇل جوبالاردىڭ بارلىعى جۇزەگە اسىرىلسا, 10 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باعدارلاما اياسىندا الدىمەن ءوڭىر كاسىپكەرلەرى ونىمدەرىنىڭ كورمەسى مەن جوبالاردىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. جەكپە-جەك سارايىنداعى تانىستىرىلىم الاڭىندا مەيماندار شىعىس ءوڭىرىنىڭ برەندىنە اينالعان تاۋار تۇرلەرىمەن تانىستى. «اس» بالىق وڭدەۋ كاسىپورنىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر سۋحوۆەرحوۆتىڭ ايتۋىنشا, كورمە ءوز ءونىمىڭدى جارنامالاۋمەن بىرگە, وزگە ەلدەردىڭ وكىلدەرىمەن تاجىريبە الماسۋعا جانە ىسكەرلىك بايلانىس ورناتۋعا تاپتىرماس ءمۇمكىندىك سىيلايدى. شەتەلدىك قوناقتار شىعىسقازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. اسىرەسە, «روزا» جشس, «مەليسسا» جشس سورەلەرىنىڭ ماڭىندا جۇرت جينالىپ قالدى. وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ فورۋم اياسىندا تۇساۋى كەسىلگەن تىڭ جوبالارعا توقتالدى. اسىرەسە, بۇقتىرما سۋ قويماسى ارقىلى وتەتىن كوپىر قۇرىلىسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ جەتەكشىسى دجانەت حەكمانعا قىمباتقا تۇسسە دە شىعىسقازاقستاندىقتار ءۇشىن اسا قاجەت قۇرىلىس بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجىلاندىرىلاتىنىن جەتكىزدى.
– ءيا, ءبىزدىڭ شىعىس وڭىرىنە قىزىعۋشىلىعىمىز وراسان. بۇقتىرما كوپىرى – ءىرى جوبا. ءبىز ونى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. سونىمەن بىرگە, وسكەمەن قالاسى ءۇشىن قوعامدىق كولىكتى جاڭارتۋ جوباسىنىڭ وزەكتى ەكەنىن دە بىلەمىز, – دەدى دج.حەكمان.
مۇنداي اۋقىمداعى فورۋمدى ەلوردادا ەمەس, وڭىردە وتكىزۋدىڭ ءوزىندىك ەرەكشەلىگى بار. ويتكەنى, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى جوبالار وبلىستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. بۇگىندە ساراپشىلار الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاھاندىق سيپات الىپ بارا جاتقانىن ايتۋدا. سوندىقتان, فورۋمدى وڭىردە وتكىزۋ شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندىق قوعامعا دەندەي ەنۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدىك داعدارىس بارلىق مەملەكەتتەرگە, ونىڭ ىشىندە ەلىمىزگە دە سالقىنىن تيگىزدى. وسىنداي قيلى كەزەڭدە قازاقستانعا ەكونوميكالىق ءوسىمدى ساقتاپ قالۋ وڭاي ەمەس. بۇل رەتتە شىعىس قازاقستان رەسپۋبليكا قازىناسىنا ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. دەگەنمەن, ءوندىرىسى ورگە باسقان ءوڭىر بيىك ءارى شيكىزاتتىق ەمەس جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا كوزدەرىن ىزدەستىرۋدە.
فورۋمنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلعانىن جەتكىزگەن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ساياساتىنىڭ ءناتيجەسىندە قازاقستاندا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, تۇراقتىلىققا جانە ادىلدىككە كەپىلدىك بەرىلىپ وتىرعانىن, ياعني ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ءوزارا ءتيىمدى ساياساتتىڭ ايرىقشا مۇمكىندىك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جاڭا يدەيالار, يننوۆاتسيالار مەن ينۆەستيتسيالارعا جول اشاتىن, زاماناۋي ەكونوميكا قۇرۋعا باعىتتايتىن بۇل فورۋمنىڭ وبلىسىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور. ءبىز بارلىق ينۆەستورلارمەن بىرگە ءوزارا ءىس-قيمىلعا كوشۋگە ءازىر ەكەنىمىزدى ايتامىز ءارى ءتيىمدى ارىپتەستىككە شاقىرامىز, دەدى فورۋم جۇمىسىن اشقان ءوڭىر باسشىسى دانيال احمەتوۆ.
ۇلتتىق بانك باسشىسى دانيار اقىشەۆ بۇگىندە قازاقستانعا قارجى قۇيۋدىڭ ءتيىمدى جانە پايدالى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەۋرازيالىق وداق ەلدەرى اراسىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا كوش باستادىق. سوڭعى 9 ايدىڭ ىشىندە ەكونوميكاعا شەت ەلدەردەن 9 ميلليارد تەڭگە سالىندى. سونداي-اق, ۆاليۋتالىق شەكتەۋ ساياساتى بارلىق تاۋەكەلدەردى تومەندەتتى. قازىر ءبىز قور نارىعىن قايتا جۇكتەۋدەمىز. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن جاڭا مەحانيزم. كوپتەگەن ءوندىرۋشىلەردىڭ تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ, قور بيرجاسىن جەتىلدىرۋدەمىز. قازاقستاندىق ونەركاسىپكە قۇندى قاعازداردى ساتىپ الۋ ارقىلى اقشا قۇيۋعا بولادى. وعان قاتىسۋشىلار جىل ساناپ كوبەيە تۇسۋدە, دەدى د.اقىشەۆ.
بۇگىندە شىڭجان-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى مەن شىعىس ءوڭىرىنىڭ ءداستۇرلى ەكونوميكالىق بايلانىستارى ءبىرشاما نىعايدى. فورۋمعا كورشى قىتاي ەلىنەن از ادام كەلگەن جوق. شۇار-داعى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى اۋداندىق كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرجان تۇراحۇن ەكى ەل اراسىنداعى جاڭا باعىت «جاڭا جىبەك جولى» بولاتىنىن ايتتى. ەكى مىڭ جىل بۇرىن بۇل باعىت ازيا مەن ەۋروپانى جالعاستىردى. قازاقستان مەن قىتاي باعىتتى جاڭعىرتىپ, قارجى قۇيۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى. مەنىڭ ويىمشا, ءبىز بۇل جوبادان ءبىرگە تابىس تابامىز, دەدى ەرجان تۇراحۇن.
فورۋمعا كورشى وڭىرلەردەن دە مارتەبەلى مەيماندار كەلگەن بولاتىن. پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى بولات باقاۋوۆ ەرتىس جاعالاۋىنداعى بۇقارا مويىن بۇرعان ونىمدەردى ايتىپ بەردى. بۇل – شىعىس ءوڭىرىنىڭ جەرگىلىكتى اۆتوكولىكتەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن تاعام ونىمدەرى. ال قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرمۇحامەد ابدىبەكوۆ ەكى ءوندىرىستىك وبلىستىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 190 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىنىن ايتتى. ءبىز مۇندا بەكەر كەلگەن جوقپىز. مەنىمەن بىرگە كوپتەگەن كاسىپكەر كەلدى. وسى جىلى ءبىز 1 تريلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردىق. ەڭ باستىسى, بىزدە وڭدەۋشى كاسىپورىننىڭ 8,7 پايىزدىق ءوسىمى تىركەلدى. شىعىس قازاقستاننىڭ اۋقىمدى ونەركاسىپتىك الەۋەتى بار. سوندىقتان, سىزدەرمەن ءتيىمدى تاۋار مەن تەحنولوگيا الماسامىز, دەدى قاراعاندى وبلىسىنىڭ باسشىسى. ايتقانداي, د.احمەتوۆ ساۋدا ارىپتەستىگى تۋرالى مەموراندۋمعا الدىمەن وسى ەكى وبلىس اكىمدەرىمەن قول قويىستى.
ال ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيسترى البەرت راۋ قارجىنى قايدا قۇيۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى اڭگىمەلەدى. باياندامادا ايتىلعانداي, ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ تارتىمدىسى ماشينا جاساۋ قۇرىلىسى, حيميا ونەركاسىبى, تاعام يندۋسترياسى جانە ساۋدا سالاسى بولىپ وتىر. باسىم باعىتتار يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا ەنەتىندىكتەن قارجى سالۋشىلارعا ەرەكشە جەڭىلدىكتەر بەرىلەدى. ءۇيدب – ەلباسى مەن ۇكىمەتتىڭ قاداعالاۋىندا. سەبەبى, 2035 جىلى قازاقستان يندۋسترياسى دامىعان ەلدەردىڭ ساناتىنا ەنۋى كەرەك. قازاقستان دامۋ بانكىنىڭ باسقارما توراعاسى بولات جامىشەۆ ءوز كەزەگىندە قارجى سەكتورىندا بيزنەس-كليماتتى جاقسارتۋعا جاسالىپ جاتقان جاعداي تۋرالى ايتىپ بەردى. ءبىز ۇنەمى ينۆەستورلارعا ارنالعان ۇدەرىستەردى جەتىلدىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيمىز. ماسەلەن, قازىردىڭ ءوزىندە بارلىق وتىنىمدەر ءبىزدىڭ بانككە قاراپايىم ساۋالناما ءتۇرىندە بەرىلەدى. جوبالاردى الدىن الا ساراپتاۋ ارقىلى ءبىز ونى قارىز الۋشى شىعىن شەكپەۋى ءۇشىن ەكىگە ءبولىپ قاراستىرامىز. جاقىندا تۇتىنۋشىلارعا ارنالعان ەلەكتروندى كابينەت پايدا بولادى. بۇل بارلىق قۇجاتتاردى رەسىمدەۋدىڭ ۋاقىتىن قىسقارتادى. سۋمەن قامتۋ جۇيەسىندە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكپەن كەڭىنەن شۇعىلدانباقپىز. شەتەلدىك ءتاجىريبەلەر وتە قاجەت. سول سەبەپتى باسقا ەلدەردىڭ كاسىپكەرلەرىنەن پايدالى ۇسىنىستار كۇتەمىز, دەدى ب.جامىشەۆ.
شىعىس ءوڭىرىنىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى – ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىساتىنىن تاعى دا دالەلدەدى. فورۋم بارىسىندا اتالعان ينستيتۋت قارجىلاندىرۋى ءتيىس ءۇش جوبا بەكىتىلدى. بۇل – وسكەمەن مەن سەمەي قالالارىنداعى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جانە جارىقتاندىرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جوبالارى. شىعىس قازاقستان وبلىسى – بارشا ينۆەستورلار ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەردىڭ كوزى. ءبىز قۋات ۇنەمدەۋشى جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىز تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە قاتىسۋعا ءمۇددەلىمىز. وڭىردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك جەلىسى بويىنشا 225 جوباعا قولداۋ كورسەتتىك. بۇل تاراپتاعى وتىنىمدەر بۇدان ءۇش ەسە كوپ بولدى, دەدى ەققدب ديرەكتورى دج.حەكمان.
فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا جالپى قۇنى 255 ملرد تەڭگەگە جۋىق 38 كەلىسىم مەن مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. بۇل وتكەن جىلعىدان ءبىرشاما ارتىق. ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋدى قورىتىندىلاعان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى دۇيسەنعازى مۋسين وڭىردە ينۆەستورلاردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە جاسالعان جاعداي بار ەكەنىن جەتكىزدى.
– فورۋم ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ارنالعان پايدالى ءىس-شارالار الاڭىنا اينالدى. ءبىز بارلىق باستامالار مەن جاڭاشىلدىقتى قولدايمىز. قاراشا ايىندا وسى ىسپەتتى جيىن پاۆلودار وبلىسىندا وتكىزىلمەك. ينۆەستورلارمەن بايلانىس ءتاجىريبەمىز كورشى وبلىستىڭ دا كادەسىنە اسادى, – دەدى ول.
وڭىردە 400-گە جۋىق تۋريستىك نىسان بار. ونىڭ بارلىعى ءبىر مەزەتتە 22 مىڭنان استام ادام قابىلداي الادى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق وماردىڭ پىكىرىنشە, وبلىستىڭ الەۋەتى ودان دا جوعارى. بۇل پىكىرمەن ەۋرووداقتىڭ «قازاقستاننىڭ وڭىرلىك دامۋى» تۋريستىك جوباسىنىڭ ساراپشىسى, بولگاريانىڭ «سولنەچنىي بەرەگ» تۋريستىك كەشەنى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى سونيا ەنيلوۆانىڭ ويى دا ۇندەس. ول كونسالتينگتىك كومپانيالار ارقىلى جاعدايدى ءجىتى سارالاپ, سالانى دامىتۋعا ارنالعان كۇش-ءجىگەردى قالاي جۇمساۋ كەرەكتىگىن ءبىلىپ الۋعا كەڭەس بەردى. شەتەلدىك ماماننىڭ ايتۋىنشا, ءوڭىردىڭ الەۋەتى, رەسۋرستارى جەتكىلىكتى. كەلۋشىلەردى تارتۋ ءۇشىن تەك وسى الەۋەت پەن رەسۋرستى بىرىكتىرە, ءۇيلەستىرە بىلگەن ابزال. گيدتەر, ساياحاتتى ۇيىمداستىرۋشىلاردى دايارلاۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. بۇگىنگى ينۆەستيتسيالىق فورۋم باسقا ەلدەردەن تۋريستەردى تارتۋعا جاسالعان العاشقى ماڭىزدى قادام بولدى. قازاقستاندا كوپتەگەن قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بىراق ءبىر عانا ارحەولوگيالىق سالاعا بايلانىپ قالۋعا بولمايدى. ويتكەنى, بۇل سالاعا قىزىعۋشىلار وتە از. سوندىقتان تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە ءمادەني باعىتتاردى قوسۋ كەرەك, دەدى ول.
«دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورى وڭىرلىك فيليالىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر ەكەەۆ قاتىسۋشىلارعا ءتۋريزمدى قولداۋ بويىنشا قانداي قۇرالداردى پايدالانۋعا بولاتىنىن ءتۇسىندىردى. ونىڭ ىشىندە سۋبسيديا, مەملەكەت كەپىلدىگىمەن قارىز, قارجى گرانتتارى جانە باسقالار بار. ال مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتىڭ وڭىرلىك ورتالىعى ديرەكتورى شاكارىم بۇقتۇعۇتوۆ حالىقتى الەۋمەتتىك ماڭىزدى نىساندارمەن قامتۋدا مەملەكەتپەن ارىپتەستىك ورناتقان كاسىپكەرلەرگە بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەر تۋرالى ايتىپ بەردى. ءۇرجار مەن كاتونقاراعاي اۋداندارىنىڭ وكىلدەرى دە ينۆەستورلار نازارىنا ىرگەلى جوبالار ۇسىندى. ونىڭ ىشىندە اۋىل تۋريزمى, ومارتاشىلىق, قوناقۇيلەر قۇرىلىسى, ءدامحانا جانە شيپاجايلار بار.
«اltai Invest-2016» حالىقارالىق فورۋمى اياسىندا كاسىپكەرلىك مەن ەنەرگەتيكا, اگروونەركاسىپ كەشەنى, تۋريزم جانە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك سالالارى بويىنشا روۋد-شوۋلار وتكىزىلدى. تۋريزم مەن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ءارىپتەستىك سالالارى بويىنشا وتكىزىلگەن روۋد-شوۋ مەن ۆ2ۆ كەزدەسۋلەرى سوڭىندا فورۋم دەلەگاتتارى ىقپالداستىق جونىندەگى 14 مەموراندۋمعا قول قويدى. فورۋم بارىسىندا شىعىس قازاقستاننىڭ تۋريستىك وپەراتورلارى بولگاريا مەن قىتايدا وزدەرىنىڭ جاڭا نارىقتارىن اشتى. اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسى بويىنشا 1,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 11 مەموراندۋمعا قول قويدى. تارتىلعان قاراجات كوزىن جەر سۋارۋ جۇيەسىن دامىتۋعا, ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءجانە ەت پەن مايلى داقىلداردى ءوڭدەۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا جۇمسايتىن بولادى. سونىمەن قاتار, اعاش وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالدى. كاسىپكەرلىك پەن ەنەرگەتيكا سالاسى بويىنشا 33,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 4 مەموراندۋم جاسالدى. ينۆەستورلارعا وبلىستاعى اگروونەركاسىپ كەشەنى, ەنەرگەتيكا, تۋريزم سالالارى بويىنشا 927 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 84 جوبا ۇسىنىلدى.
– ءبىز اتالعان كەلىسىمدەردىڭ ءجۇزەگە اسۋىن قاداعالايتىن بولامىز. سەبەبى, وڭىردە ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا مۇددەلىمىز, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ومار. ال وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءدۇيسەنعازى مۋسين اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىنداعى روۋد-شوۋ باعدارلاماسىن اشىپ, وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ ءوندىرىسى تارتىمدى بولاتىنىن ايتتى. شىعىس ءوڭىرىنىڭ ەلىمىزدە جەر كولەمى جاعىنان ءۇشىنشى ورىن الاتىنىن, 28 ميلليون گەكتاردىڭ باسىم بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعانىن, قازاقستانداعى بارلىق اعاش قورىنىڭ 44 پايىزى شىعىستا شوعىرلانعانىن جەتكىزدى. بۇل جىل سايىن ميلليون تەكشە مەترگە دەيىنگى شيكىزاتتى وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا ماڭىزدى 16 ينۆەستيتسيالىق جوبا جونىندە باسقارما باسشىسى قونىسباي تولەۋبەكوۆ باياندادى. قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسى جانە شىعىننىڭ بەلگىلى بولىگىن قايتارۋ باعىتىندا مەملەكەتتەن قولداۋعا يە جوبالار قاتارىندا ءۇرجار مەن ۇلان اۋداندارىنداعى ەت جانە جۇمىرتقا باعىتىنداعى قۇس فابريكاسى, سەمەي قالاسىنداعى تەرى وڭدەۋ زاۋىتى, اياگوز اۋدانىنداعى ەت كومبيناتى مەن بورداقىلاۋ الاڭى بار. پايدالى جوبالار ساپىندا باسقا قالالار مەن اۋداندار دا بار. ايتالىق, وسكەمەندە تاعى ءبىر ماي زاۋىتىن سالۋ كوزدەلسە, تارباعاتاي مەن زايسان اۋداندارى ءىرى بورداقىلاۋ الاڭدارىن قۇرۋ بويىنشا ۇسىنىستار كۇتەدى. ريددەر قالاسى مەن گلۋبوكوە جانە بورودۋليحا اۋداندارى ءسۇت وڭدەۋگە دەن قويىپ وتىر. جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ۆيكتوريا بارسۋكوۆانىڭ ايتۋىنشا, سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋ دە ينۆەستيتسيا تارتۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل رەتتە اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇسىنۋىمەن بەسقاراعاي, زايسان, كاتونقاراعاي, كۇرشىم, تارباعاتاي, ۇلان اۋداندارى مەن سەمەي قالاسىندا يگەرۋگە ءتيىس تەلىمدەر جەتەرلىك. ورمان ءوسىرۋ مەن اعاشتى تەرەڭ وڭدەۋ دە ءالى شەتى كەرتىلمەگەن رەسۋرس. بۇل سالالاردىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنداعى قازىرگى ۇلەسى 15-20 پايىزدى عانا قۇرايدى. فورۋم بارىسىندا «لۋن سين» جشس پرەزيدەنتى سۋي ليتسزيۋن ءوزىنىڭ وڭىردەگى جۇمىس تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. ونىڭ اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورنى بەسقاراعاي اۋدانىندا بىلتىر تىركەلگەن بولاتىن. كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن ويداعىداي اتقارعان ولار سويا, كۇنباعىس جانە باقشا داقىلدارىن ەگىپتى. 55 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرىپ, ءونىمدى جيناۋ كەزىندە 300 ادامعا دەيىن جۇمىس كوزىن تاۋىپ بەرگەن. سۋي سالىق جەڭىلدىكتەرى مەن سۋبسيديالاۋدىڭ وڭ تۇسىنا ءسۇيسىنىپ وتىر. كەلەشەكتە وسىرىلگەن ءونىمدى وڭدەۋ زاۋىتىن سالماق.
فورۋمنىڭ پلەنارلىق ءبولىمىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شىعىس قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جالپى سوماسى 218 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 9 مەموراندۋم مەن كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونداي-اق روۋد-شوۋ فورۋمى شەڭبەرىندە ونەركاسىپ پەن ەنەرگەتيكا, اگروونەركاسىپ كەشەنى, تۋريزم جانە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك سالاسىندا 35,3 ميلليارد تەڭگەنىڭ 29 مەموراندۋمى بەكىتىلدى. وسىلايشا, فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا جالپى سوماسى 255 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق 38 قۇجاتقا قول قويىلىپ وتىر.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن
سوڭعى جاڭالىقتار
كونستيتۋتسيادا ادام كاپيتالى – نەگىزگى باسىمدىق
ساياسات • بۇگىن, 09:00
كولىك سالاسىنداعى كەلەلى ىستەر
ساياسات • بۇگىن, 08:55
پىكىر • بۇگىن, 08:50
ينفلياتسيا: قاتاڭدىق ەمەس, يكەمدىلىك كەرەك
ەكونوميكا • بۇگىن, 08:45
يندۋستريالىق ايماقتار وركەندەپ كەلەدى
ەكونوميكا • بۇگىن, 08:40
تسيفرلىق تاڭبالاۋ – ساپانى قاداعالاۋ
ەكونوميكا • بۇگىن, 08:35
عالىمدار مارتەبەسى ايقىندالادى
ۇكىمەت • بۇگىن, 08:32
رۋحانيات • بۇگىن, 08:30
تەكتى اۋلەتتەن شىققان ءور تۇلعا
تۇلعا • بۇگىن, 08:25
عىلىمي اتاقتار تۋرالى كەلىسىم ماقۇلداندى
ساياسات • بۇگىن, 08:23
تۇرعىندار تۇيتكىلىن كىم شەشەدى؟
ايماقتار • بۇگىن, 08:20
جاركەنت مەشىتى مەن ۆوزنەسەنسك شىركەۋى الەمدىك مۇرا نىسانىنا ەنەدى
قازاقستان • بۇگىن, 08:17
شايدوروۆتىڭ كىلەمدەگى شىنايى بەينەسى
ونەر • بۇگىن, 08:15
رەفورمالاردىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىردى
ساياسات • بۇگىن, 08:13
سپورت • بۇگىن, 08:10
