ءۇيلى بولۋ كۇيلى بولۋدى بىلدىرە مە؟

تەڭگە باعامىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ, اقش اقشاسىنىڭ اقىسى ارتقاننان بەرى ەلدەگى ساۋدا جايى «سىلتىپ باسىپ», اينالىمىنىڭ «اقساعانى» راس. دوللار باعاسى كوتەرىلگەندە كوپشىلىك ەندى جىلجىمايتىن م ۇلىك ارزاندايدى دەپ بولجاعان. ارينە, سالىستىرمالى تۇردە سولاي بولدى دا. بىراق ودان تۇرعىن ءۇيدىڭ وتىمدىلىگى ارتىپ كەتكەن جوق. ساتۋشى تىلىمەن ايتساق, «ساۋدا جوق». تۇتىنۋشىدا اقشا از. ونىڭ ۇستىنە, الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇبىلمالى شاعىندا نارىقتا ناقتى ءبىر باعانىڭ تۇراقتانۋى دا ەكىتالاي. ايتپاعىمىز, بۇل ايدا قىمباتتاعان م ۇلىك كەلەسى ايدا ارزانداپ كەتۋى دە ابدەن مۇمكىن. ەلىمىز دوللارسىزدانۋعا قاراي قادام جاساعانىمەن, ءىرى كولەمدەگى ەسەپ-قيساپ ەل اراسىندا ءالى دە بولسا سول ءبىر «كوك قاعازدىڭ» قۇنىمەن ولشەنەتىنى جاسىرىن ەمەس. مۇنداي قۇبىلمالى شاقتا حالىق ءۇي سات­ىپ الۋعا دا, ساتۋعا دا ءۇيىر بولما­سى انىق. البەتتە, سۇرانىس بولماعان سوڭ ۇسىنىس باعامى تۇسە باس­تايدى. سوندىقتان, تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ از دا بولسا ارزان­داۋى ۋاقىتشا قۇبىلىس بولۋى دا ىقتيمال, ياعني كەنەتتەن سۇرانىس ارتسا, قايتا كوتەرىلۋى وڭاي. بىراق قازىر پاتەر قۇنى ارزانداعانىمەن, ەسەسىنە ءىرى قالالارداعى جالدامالى پاتەرلەرگە سۇرانىس ارتىپ, ولاردىڭ قۇنى 10 پايىزعا دەيىن قىمباتتاعان. قازىر تۇرعىن ءۇي باعاسى ارزاندادى دەسەك تە, قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرەتىندەي ەمەس. سونىمەن قاتار, باعا ءالى داعدارىسقا دەيىنگى دەڭگەيگە بارا قويماعان. جالپى, 2004 جىلدان بەرى تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى وسۋمەن كەلەدى. ارينە, بۇعان الەمدىك داعدارىستارمەن قاتار, ەلدەگى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى, كوشى-قون سياقتى فاكتورلار دا اسەر ەتۋدە. ايتالىق, 2004-2005 جىلدارى جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسى ورتا ەسەپپەن شارشى مەترىنە 107-110 مىڭ تەڭگە بولسا, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 280  مىڭ تەڭگەدەن اسىپ تۇسكەن, ال وسى جىلدىڭ باسىندا بۇل باعا 400 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بارعان. ماسەلەن, ەلدىڭ باستى قالاسى  ەلوردادا 2015 جىلدىڭ ماۋسىمى مەن 2016 جىلدىڭ ماۋسىمى ارالىعىندا  ءۇيدىڭ شارشى مەترى 288 مىڭ تەڭگەدەن 344 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلگەن. ال قازان ايىندا ءبىر شارشى مەتردىڭ  ورتاشا باعاسى 338 800 تەڭگەنى قۇراعان. ناقتىلاپ ايتساق, قازىر استانادا  34-35 شارشى مەتردى قۇرايتىن ءبىر بولمەلى پاتەردىڭ قۇنى وڭ جاعالاۋدا 12-14 ملن تەڭگە بولسا, سول جاعالاۋدا 15 ميلليوننان جوعارى. حالىق ءۇيدى بانكتەردەن قورىقپاستان ۇزاق جىلعا يپوتەكامەن الىپ, ونى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قىمبات باعامەن قايتا ساتتى. ءسويتىپ, ودان تۇسكەن اقشادان بانكتەگى قارىزدارىن جاۋ­ىپ تاستاپ, باسقاسىن الىپ جات­تى. تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ءتاۋ­ەكەلگە تولى شىم-شى­تى­رىق ساۋدا وسى كەزدەرى قىزىپ تۇردى. بۇل استاناداعى قۇ­رى­لىستىڭ قارىشتاعان كەزى. ال الماتىداعىلاردىڭ كوبى استاناعا قاراي قونىس اۋىس­تىرىپ جاتقان.  شىنى كەرەك, سول كەز قۇرىلىس سالاسى ۇلەسكەرلەردىڭ ۇلەسىنەن ءبىر­شاما دامىدى. بىراق 2007-2008  جىلدارداعى داعدارىس مۇنداي الىپساتارلىقتىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعاردى. ءيا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ, سونداي-اق, ۇلەسكەرلەردىڭ ماسەلەسى وسى كەزدەرى باستالعان ەدى. تۇرعىن ءۇي نارىعىندا بۇگىندە ساۋدانىڭ ازايۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ – بانكتەردىڭ يپوتەكالىق نەسيە بەرۋدەگى وزگەرىسىندە بولىپ وتىر. 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. سوعان بايلانىستى قارجى ينستيتۋتتارى نەسيە كەلىسىمشارتتارىندا قا­رىز­دى وتەۋدىڭ جاڭا شارتتارىن جاساعان. مىنە, وسىعان بايلانىستى كەيبىر بانكتەر قارىز الۋشىنىڭ تالاپتارىنا ساي پايىزدىق مولشەرلەمەنى ۇلعايتىپ, كەيبىرەۋلەر ءتىپتى يپوتەكا بەرۋدەن باس تارتقان. ونداي بانكتەر ەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتالعان سوڭ عانا نەسيە بەرەتىندىكتەرىن ايتىپتى. ال يپوتەكالىق نەسيە رەسىمدەپ جاتقاندارى قارىز بەرۋ شارتتارىن وزگەرتكەن. بانكتەردىڭ كوبى ءوز كليەنتتەرىنە عانا بەرۋدى شارتقا ەنگىزگەن. ياعني, سول قارجى ينستيتۋتىندا جەكە ەسەپ-شوتى, دەپوزيتى نەمەسە جالاقى كارتوچكاسى بولعاندا عانا مۇمكىندىگى بار. ماسەلەن, كەيبىر بانكتەن مۇنداي مۇمكىندىككە يە بولۋ ءۇشىن كەمىندە جارتى جىل بۇرىن دەپوزيت اشۋ قاجەت ەكەن. سونداي-اق, كەيبىر بانكتەر نەسيە تولەۋ ۋاقىتىن قىسقارتىپ, باستاپقى جارنا مولشەرىن كوتەرگەن. سونىمەن قاتار, قارىز الۋشىلاردىڭ كىرىس مولشەرىنە قاتىستى تالاپتار دا وزگەرگەن, ءتىپتى كەيبىر بانك­تەر نەسيە بەرۋدە پايىزدىق مولشەرلەمەنى ءوسىرىپ جىبەرگەن. سونداي-اق, بانكتەردىڭ كوپ­شىل­ىگى بۇرىن قولدانىستا بول­عان باسپانالاردى عانا نە­سيە­لەندىرەدى, ياعني قۇرىلىسى ءجۇ­رىپ جاتقان پاتەرلەردىڭ قۇجاتىن نەسيەگە رەسىمدەمەيدى ەكەن. ال جاڭا ءۇي تۇرعىزىپ جات­قان كومپانيا بانكپەن سەرىك­تەس بولعان جاعدايدا عا­نا ارنايى باعدارلاما ىسكە اس­پاق. قارجىگەرلەردىڭ ەسەپ­تەۋىنشە, استانادان نەمەسە ال­ماتىدان ءبىر بولمەلى پاتەردى يپو­تەكالىق نەسيەگە العىسى كەل­گەن وتباسىنىڭ ايلىق تابىسى شامامەن 250 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولماۋى كەرەك. ال اي سايىنعى تولەمى  جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ قۇنى, العاشقى جارنانىڭ كولەمى جانە نەسيەلەندىرۋ مەرزىمى سياقتى بىرنەشە فاكتورعا بايلانىس­تى. ارينە, يپوتەكا بەرمەگەننەن ءۇي ارزانداپ كەتپەسى انىق. ودان حالىقتىڭ قولجەتىمدىلىگى تومەندەيدى. ويتكەنى, بۇل ءتيىمدى نۇسقا بولماسا دا حالىقتىڭ ءۇيلى بولۋىنىڭ نەگىزگى كوزى بولعانىن جوققا شىعارا المايمىز. الايدا, ەكونوميكالىق جاعدايدى ەسەپكە الا وتىرىپ, قازىرگى كۇنى حالىققا بەي-بەرەكەت قارىز بەرۋدىڭ ورىنسىز ەكەنىن ۇعىنسا كەرەك. وسى رەتتە, حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋدىڭ تەتىگى مەملەكەتتىك باعدارلامالار نەگىزىندە قالىپتاسا باستادى.  ونىڭ ءبىر مىسالى, قازىر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە اقشا جيناپ جاتقاندار از ەمەس. ال قولىڭدا باستاپقى جارنانىڭ 20-30 پايىزى بولسا, ءتىپتى  نارىقتىق باعادان ءسال تومەن پايىزدىق مولشەرلەمەمەن جىلجىمايتىن م ۇلىك يەلەنۋ مۇمكىندىگى بار. قازىرگى كۇنى حالىققا اقشا جيناۋدى ۇيرەتۋدىڭ ساتىسىنان ءوتىپ, ولارعا ارزان ءۇي ۇسىنۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋ قاجەت-اق شى­عار. ارينە, مەملەكەتتىك قول­داۋمەن سالىنىپ جاتقان تۇر­عىن ۇيلەر از ەمەس. ماسەلەن, ۇكىمەت وتىرىسىندا ايتىلعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 25 جىل­عا جۋىق مەرزىمنىڭ ىشىندە 113,2 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ,  بۇل 1 ميلليوننان اس­تام وتباسىن تۇرعىن ۇيمەن قام­تاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەر­گەن. 2016 جىلعى قاڭتار-تا­مىز­دا بارلىق قارجىلاندىرۋ كوز­­دەرى ەسەبىنەن تۇرعىن ءۇيدى ءىس­كە قوسۋ وتكەن جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 14 پايىزعا وسكەن. اعىمداعى جىلى قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزدەرى ەسەبىنەن 830 ملرد تەڭگە سوماسىنا شامامەن 9 ملن شارشى مەتر تۇر­عىن ءۇيدى ىسكە قوسۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا 2020 جىلعا قاراي 4,5 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن. ارينە, ءۇيدىڭ باعاسى قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىندەي كۇيدە بولعاندىقتان دا, بۇل ماسەلەدە مەملەكەت كومەگىنە زارۋلىك باسىم. ال حالىقتى جاپپاي مەملەكەتتىڭ ەسەبىنەن باسپانامەن قامتۋ ەشقاشان مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, بۇل جەردە ەلدەگى قۇرىلىس سالاسىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ, جەكەمەنشىك سەكتوردىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋگە كۇش سالۋ كەرەك سياقتى. ويتكەنى, مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن عانا ماسەلە شەشىلمەيدى. وسى رەتتە, جاقىندا قابىلدانعان ۇلەسكەرلەر قۇقىن قورعايتىن زاڭنىڭ دا بۇل سالاعا سەنىمدى كۇشەيتىپ, قايتا جانداندىرۋعا ۇلەس قوسارىنا ءۇمىت بار. سەبەبى, تۇرعىن ءۇي نارىعىن قىزدىرۋعا ۇلەسكەرلەردىڭ جارناسىن جۇمىلدىرۋعا بولار ەدى. شىنى كەرەك, ەندى ارزان ءۇي بولماسا دا, ارزان يپوتەكا, ارزان ارەندا, ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر دەگەن تەتىكتەردى اڭديمىز. ويتكەنى, قازىرگى كۇنى ساراپشىلار ءۇي باعاسى ازىرگە قىمباتتامايدى دەپ كوڭىل جۇباتقانداي  بولادى. بىراق ول  ارزاندايدى دەگەن ءسوز ەمەس. ەلىمىزدە ءۇيدىڭ باعاسىن ار­­زان­­­دا­تۋ­عا قۇ­رى­لىس ما­تە­­ر­ي­ال­دارىنىڭ ءوندىرى­سى دە ەش ىق­پا­لى­ن تيگىزبەي وتىر­عا­نى وي­­­­لان­­تا­دى. سە­بەبى, قازىر­گى كۇ­نى قۇ­رى­لىس ماتەريالدارىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى ءوز ەلىمىزدە ءون­­­دى­­رىلەدى ەكەن. ياع­ني, بۇل سا­لا­­­دا وتاندىق تاۋار بارشى­لىق. ال قۇ­رىلىسقا كەتەتىن شى­­عىن­­­نىڭ 50 پايىزدان استامى ما­تەريالعا جۇم­سا­لاتىنىن ەس­كەر­سەك, قۇرىلىس ما­تە­ريال­دا­رىنىڭ وتاندىق ءوندىرىسى ارزان ءۇي سالۋعا ىقپال ەتۋى كەرەك. ال قالا ماڭىنان ءۇي سالىپ جات­قانداردىڭ اڭگىمەسىنە ءسۇي­ەن­سەك, شىنىمەن ساتىپ العان مەن سالىپ العاننىڭ اراسىندا با­عا ايىرماشىلىعى تىم ۇلكەن. سون­ى ءبىلىپ العاندار ەن­دىگى جەر­دىڭ دە باعاسىن ۇشىن­دىرىپ ءجى­ب­ەرگەن. قا­زىر­­گى كۇنى وزىندىك قۇ­نىنان ءال­دە­قايدا قىمبات ۇيلەردىڭ قى­زى­عىن ريەلتور, جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتۋ اگەنتتىكتەرى كورىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. جالعا بەرىلەتىن پاتەرلەردىڭ دە وزىندىك قۇنىن ەسەپتەپ جاتقان ەشكىم جوق. بۇل رەتتە قوجايىن قويعان باعا ءجۇرىپ تۇر. ال قازىرگى كۇنى جالعا تولەيتىن اقىنىڭ قىمباتتىعى وتباسىلىق بيۋدجەتتى عانا ەمەس, شاعىن بيزنەستىڭ دە قالتاسىن قاعۋدا. سەبەبى, قا­لا­دا كەز كەلگەن قىزمەتتىڭ با­عاسى الدىمەن «ارەنداعا» ارىز ايتادى. ءيا, «ءۇيى جوقتىڭ كۇيى جوق» دەگەن سوزدەرگە دە ەت ۇيرەنىپ كەتكەندەي. تىزە بەرسەك, باسپانانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىنان دا وزگە تۇيتكىلدى تۇستارى جەتىپ ارتىلادى. ءۇي جوق بولسا, تۇرمىس تا تومەن. ال تۇرمىسى تومەن تاپتىڭ قىمبات ۇيگە قول جەتكىزۋى قيىن. ايتپەسە, ەلدەگى قۇرىلىس سالاسىنىڭ قارقىنى سونشالىق تومەن ەمەس, ءتۇرلى تەحنيكالىق تالاپتارعا, ەكولوگيالىق, حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن سونشاما قىمبات عيماراتتاردىڭ دا بوس تۇرعانى جوق. كەرەك دەسەڭىز, ءار شارشى مەترىنىڭ قۇنى 2 ميلليون تەڭگەگە دەيىن باعالانعان, بارلىق جيھازدارى مەن ارلەۋگە ارنالعان قۇرىلىس زاتتارى شەتەلدەن اكەلىنگەن استاناداعى التى بولمەلى پاتەردىڭ دە ساتىلىپ كەتكەنىن ەسكەرسەك, «قازاقتىڭ ءبارى ءۇيسىز, كۇيسىز» دەۋ­گە اۋىز بارماس. قالاي دەگەندە دە, بار قازاقتىڭ ءوز ۇيىندە قازان قايناتىپ وتىرعانىنا نە جەتسىن. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»