04 ناۋرىز، 2011

قايران، قازاقتىڭ ىرىلەرى-اي!

372 رەت كورسەتىلدى
قازىرگى زاماننىڭ اعىمىنا وراي ومىرگە دەگەن كوزقاراسى دا، ويى دا، نيەتى دە، ۇستانىمى دا وزگەشە ۇرپاق قالىپتاسىپ كەلەدى. ءتىپتى، وسى كۇنى قولى ءبىر نارسەگە جەتتى-اۋ دەيتىن، بىلايشا ايت­قاندا اۋزىنا ەل قاراي باستاعان بۇگىنگى جاستاردىڭ، سونىڭ ىشىندە وي-ساناسى، ءبىلىمى مەن ءبىتىمى تاۋەلسىزدىك جىلدارى قالىپتاس­قان جاس ۇرپاقتىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەڭىز، دۇنيە جاڭا جا­رال­عان­داي، تىرشىلىك ەندى باستال­عانداي، وزدەرىنە دەيىن ەشكىم بولماعان­داي، ءبارىن دە ءبىر وزدەرى عانا ءبىلىپ تۋعانداردىڭ كوبەيىپ بارا جات­قان­دىعى الاڭداتادى. بۇعان، ءبال­كىم، ءبىزدىڭ جاس ۇرپا­عىمىز كىنالى دە ەمەس شىعار. بۇ­عان، بالكىم، ءالى دە بولسا، ءوزىمىزدى ءوزىمىز تاني الماي، ءتىپتى وتكە­نىمىزدى بۇگىنگى­لەر­گە تانىتا الماي كەلە جاتقان قا­سى­رەتىمىزدىڭ سالقىنى دا ءتيىپ وت­ىرعان بولار. بىراق، سول بۇگىنگى ۇرپاققا ايتار جانە دە كەلەر تا­ريحتىڭ بەتتەرىنە جازىلار ءسوزدى قازىر كىم ايتۋى كەرەك؟! مىنە، گاپ وسىندا! ءبىزدى وسى ءبىر ويلارعا جەتەلەگەن جاي «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ №2-10 ساندارىندا ارا سالماي جاريالانعان بەلگىلى عا­لىم، مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ «اسىلدارىم» اتتى ەسسەسى بولدى. بىردەن ايتايىن، مىرزاعاڭنىڭ وسى دۇنيەلەرى زەينوللا قابدو­لوۆتىڭ «مەنىڭ اۋەزوۆىم» اتتى اتاقتى شىعارماسىنان كەيىنگى سوڭعى جىلدارى ءسۇيسىنىپ وقىعان دۇنيەلەرىمنىڭ ءبىرى بولعاندىعىن ايتۋدىڭ ءوزى ءلازىم. تەكتىلەردەن قالعان تەكتى تۇ­ياق­تاردىڭ تاعىلىمىن بۇگىنگى ۇر­پاققا ايتىپ، تەبىرەنىپ، توگىلە دە اسىلدارىن ساعىنا جەتكىزە بىلۋىمەن بىرگە شاپاعاتىن كوپ كور­گەن ءوز اعالارىنا دەگەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ بويىنداعى اد­ال­دىعى مەن جان تازالىعىن وسى ءبىر ەسسەنىڭ تۇتاس قۇرىلىمى ان­ىق بايقاتىپ وتىرادى. ءبىز مۇنى مىرزاعاڭنىڭ قازاقتىڭ قاسيەتتى ۇلى ادەبيەتىنە دەگەن قۇرمەتى مەن سىيى، وتكەنگە تاعزىمى، ءبۇ­گىنگىسىنە تاۋبەسى، تاعى دا اعا­لا­رىنا دەگەن ادالدىعى دەپ تانى­دىق. «ءوزى بولعان قىز توركىنىن تانىمايدى» دەگەن اتام قازاقتىڭ ءبىر ايتقانى بولسا، سول جاي قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى مىر­زاتاي جولداسبەكوۆكە جات ەكەندىگىنە سۇيسىندىك. وسى كۇنى مىر­زاتاي اعانىڭ اتاعىنىڭ الدىن ورايتىن، ابىرويىنىڭ بيىگىنە كولەڭكە تۇسىرە الاتىن جان يەسى جوق ەكەندىگى بولا تۇرا، سول ءبۇ­گىنگى ءوزىنىڭ تۇلعالى دا، ىرىلىك بيىگىنە قاراماستان، قازاق حالقىنىڭ دارا دا دانا ۇلدارى جايلى دانا پەيىلىمەن، دارا كوڭىلىمەن، تازا ساعىنىشىنىڭ ۇنىمەن سويلەي بىلگەندىگى، ابزال اعانىڭ ءوزىن دە تاعى دا ءبىر كوز شالماس شىڭعا كوتەرىپ، كوز الدىمىزدا اسقاق­تاتىپ جىبەرگەندىگىن قايتەرسىز! مىرزاعاڭنىڭ جان جىلۋى­مەن، جۇرەگىنىڭ الاۋىمەن، ادال كوڭىل-نيەتىنىڭ سياسىنا مالىنىپ جازىلعان وسى ءبىر ەسسەلەرىن وقي وتىرىپ، ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعا­لارى الكەي مارعۇلان، مۇحتار اۋەزوۆ، ەسماعانبەت ىسمايىلوۆ، بەيسەنباي كەنجەباەۆ، ءابدىلدا تاجىباەۆ، مۇحامەدجان قاراتاەۆ، زەينوللا قابدولوۆ جايلى جان سىرىن، جان سىرىن ەمەس-اۋ، جا­لىنداعان جان جىرىنان ءبىز ءبىلىمى دە، ءبىتىمى دە، جاراتىلىسى دا ەرەكش­ە دارا تۇلعالاردىڭ قاسيە­تىن كەڭىنەن تاني تۇسكەندەي بول­دىق. جانە سول كەمەڭگەرلەردىڭ كەمەلدىلىگىن مىرزاعاڭمەن بىرگە ءبىز دە ساعىناتىن كۇيگە تۇستىك. بۇل نەنىڭ قۇدىرەتى؟! بۇل ەڭ اۋەلى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جىرلاپ وتىرعان... تاعى دا قايتالاپ اي­تامىن، جىرلاپ وتىرعان كەمەڭ­گەر­لەردىڭ كيەسى مەن قاسيەتى بولسا، ودان كەيىن سول كەمەڭگەرلىكتى كەمەلىنە كەلتىرىپ، كەمەل ويىمەن، نازىك جۇرەكتىڭ قىلىمەن شەرتە بىلگەن سازدى ءبىر ءسوز اۋەنىندە جاتسا كەرەك-ءتى. شىركىن، قازاقتىڭ ىرىلەرى-اي! قايتىپ سۇيسىنبەسسىز؟! قايتىپ سول ىرىلەردىڭ ىرىلىكتەرى مەن تەكتىلىكتەرىن ساعىنباسسىز؟! « – ءبالى، مىر­زاتاي شىراق، وتە جاقسى ءسوي­لەدىڭ، ءبىلىپ ءسوي­لەدىڭ. سىن وسىنداي شىن بولۋى كەرەك. راسىن ايتپاعان جالتاق سىن­نىڭ ادەبيەتكە پايداسى جوق. اسىرەسە، وزدەرىڭ سەكىلدى ادە­بيەت­كە جاڭا كەلگەن ءبىزدىڭ جاس­تا­رى­مىز ءادىل بولۋلارى كەرەك. ءسوزىڭ ۇنادى. ءبىلىمنىڭ پايداسى دەگەن وسى» – دەپ ءىشتارتا سويلەگەن مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ، «ءمۇتاللاپ، سەنىڭ ەڭ شاۋىپ شىققان جەرىڭ مەكتەپ ديرەكتور­لىعى. ەلگە، كوك­شەتاۋعا قايت. رەنجىمە. ءوزىڭ وتىرعان ءۇيدى مىنا مىرزاتايعا بەر، قاڭعىپ ءجۇر، بۇل جىگىتتەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر­مىز، ادە­بيەتشى عالىم بولادى» دەپ ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن مىرزا­عاڭنىڭ جاس وتباسىنا الماتىداعى ءبىر مەك­تەپتىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن ءوزىنىڭ تۋعان جيەنىنىڭ ءۇيىن الىپ بەرگەن ەستى ەسماعامبەت ىسماي­ىلوۆتىڭ ىرىلىكتەرىندەي ىرىلىك تە، ادامي قاسيەت تە ەندى قايدان بول­سىن، شىركىن! ءبىزدىڭ دە كوڭىل وسىلاي تەبىرەنەدى. مىنا ىرىلىكتى تاعى دا قارا­ڭىزشى، مىرزاعاڭ 1969 جىلى «كونە ادەبي ەسكەرتكىشتەر جانە ونىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» دەگەن تاقىرىپتاعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن بەس ساعات بويى ءساتتى، ءتىپتى وتە ءساتتى قورعاپ شىق­قان ساتتە: «بۇل كۇردەلى تاقىرىپ! دوكتورلىق سۇرايىن دەپ تۇر­مىن!»، – دەگەن جارىقتىق الكەي مارعۇلاننىڭ... «كەلشى، مىر­زاش، قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ون ەكى عاسىرعا تەرەڭدەتتىڭ!»، – دەگەن جايساڭ زەينوللا قابدو­لوۆتىڭ... «بۇگىن تالاستىڭ قارا تايى بايگەدەن كەلدى»، – دەگەن جامپوز عايسا ءسارمۋرزيننىڭ وسى ءبىر ءۇش اۋىز سوزىنە ءتانتى بولا وتىرىپ، شىركىن-اي، وسىنداي ىرىلىك ەندى بۇگىنگى قازاق زيالى­لارىنىڭ بويىنا دارىسا ەكەن دەگەن ويمەن تاعى دا تەبىرەنىپ كەتەسىڭ ءبىر ساتكە. جاسىراتىنى جوق، سونداي ىرىلىكتى ءبىزدىڭ دە اڭ­ساپ، ىزدەپ جۇرگەن جايىمىز بار... «قايران ۇستازدارىم. قايسى­بىرىن ايتايىن!»، – دەپ وسى ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن تاعى دا تەبىرەنەر مىر­زاعاڭنىڭ دا جان دۇنيەسى سول اسىل اعالارى مەن ۇلى ۇس­تازدا­رىنىڭ ىرىلىكتەرىنىڭ قاسيە­تىمەن قالىپتاسىپ، سومدالعان­دىعىن ءجا­نە دە بۇگىنگى كۇنى ءوزى­نىڭ دە «اس­ىلد­ارىم» دەپ ءىرى ءسوي­لەي ءبىلۋى­نىڭ دە ءتۇپ تامىرى ۇلى­لاردان ال­عان ءتالىم-تاربيەسىندە جانە سونى جۇيرىك كوڭىلى مەن زەيىندى كوكى­رە­گىنە توقي بىلگەندىگىندە جاتقاندى­عىن، ءوزىنىڭ جاراتى­لىسىنىڭ تەكتىلىگىندە ەكەندىگىن اڭداپ، پايىم­دادىق. قازىر ءسوزىن­دە دە، ىسىندە دە، مىنەزىندە دە ىرىلىگى جوق، الايدا كەۋدەلەرى عانا ىرىلەردىڭ كوبەيىپ تۇرعان وسى ءبىر شاعىندا، ءومىردىڭ وسى ءبىر تالما تۇسىندا ءبىز مىر­زاعاڭنىڭ «اس­ىل­دارىم» دەپ ءوزى تانىعان اسىل­دارىن، ابزالدارى مەن جايساڭ دا جاقسىلارىنىڭ ارۋاقتارى ال­دىن­دا جانە ابزال اعانىڭ ءوز اس­ىلدىعىنىڭ الدىندا دا باسى­مىز­دى يسەك ەتتى! مىرزاعاڭ وسى ەسسەسىندە ءوزى­نە، وزىنە ەمەس-اۋ، ولشەۋسىز ەڭ­بە­گىنە جاسالىپ وتىرعان ادىلەت­سىز­دىكتى دە ءزىلسىز ايتىپ وتەدى. سوعان باي­لا­نىستى ءبىز دە ءوز ويىمىزدى ورتاعا سالعاندى ورايلى سانادىق. «قازىر قازاق ادەبيەتىنىڭ تا­ريحىن كۇنى كەشە باسىنان قيىن­دىقتى وتكەرمەگەندەي، باياعى زاماننان زەرتتەلىپ كەلە جاتقانداي قابىلدايدى جۇرتتىڭ ءبارى. اقي­قاتىندا بۇل ۇلكەن ارپالىستان تۋعان ەڭبەكتىڭ جەمىسى ەدى. مۇنىڭ باسىندا تاباندى بەيسەمباي كەن­­جەباەۆ تۇردى. قاسىندا ءبىز بول­دىق. تاريحتىڭ شىندىعىنا جۇگى­نەتىن بولساق، ادەبيەتىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىن، كونە ءداۋىرىن مەنەن بۇرىن ارنايى زەرت­تەگەن عالىم بولعان جوق. شىن­دىعى وسى. تاسقا قاشالىپ جا­زىل­عان كونە تۇرك جىرلارىن دا وسىدان 45 جىل بۇرىن العاش جا­ڭاشالاعان (اۋدارعان) مەن ەدىم. مەنەن كەيىن ونى قايتا اۋدارعان، ارنايى تەرەڭ زەرتتەگەن كىسى بول­عان جوق»، – دەپ ءبىر ايتسا، تاعى دا: «سول اۋدارمالارىمدى بۇگىندە سىلتەمەسىز-اق پايدالا­نىپ ءجۇر. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر وسىنىڭ ءبا­رىن وزدەرى ىستەگەنسيدى. بەيسە­كەڭ­نىڭ جەتەكشىلىگىمەن كازگۋ-دە العاش «ەجەلگى ادەبيەت» دەپ اتا­لاتىن تەوريالىق كۋرستى نەگىزدەپ، قالىپتاستىرعان دا، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنە ارناپ سول كۋرستىڭ تۇڭعىش باعدارلاماسىن جاساعان دا مەن ەدىم. بىرەۋ ۇمىتسا دا، تاريح ۇمىتپايتىن وسى ەڭبەگىمدى ايتپاسىما بولمادى. عىلىمداعى ادىلەتسىزدىكتىڭ ءبىرى وسى دەپ بىلەمىن. ەگەر دە بۇگىندە كۇلتەگىن تونىكوك دەگەن ەسىمدەر قازاق سا­ناسىنا ابدەن ۇيالاعان بولسا، بۇل دا مەنىڭ زەرتتەۋلەرىمنىڭ ءناتي­جەسى دەپ بىلەمىن» – دەۋى («ەگەمەن قازاقستان»، 7 قاڭتار 2011 جىل) بۇگىنگى عىلىمنان دا ادال­دىقتىڭ كەتىپ بارا جاتقاندىعىن ايتىپ تۇرعانداي بولىپ سەزىلەدى. مىرزاعاڭنىڭ بۇل ايتىپ وتىر­عان جايى قازىر كوزدەرىنە وزدەرىنەن باسقانى ىلمەي، قۋىس كەۋدەلەرىمەن جالعان اتاق پەن جالعان داڭققا قاراي ورلەپ بارا جاتقان، وقىعانى بولعانىمەن تو­قىعانى از، كورگەنى از دا كوسەمسۋى مول، جاساندى جەتىستىكتەرى مول بولسا دا، پاراساتى مەن پارقى جەتپەي جاتقان ويسىز دا مۇڭسىز، ۇلتىنان گورى ءوزىنىڭ ۇلىنىڭ، حالقىنان بۇرىن قارا باسىنىڭ قامىن عانا كۇيتتەپ كەتكەن جە­تەسىزدەردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقان­دىعىن اڭداتار اقيقاتتىڭ ءبىرى ەكەندىگىن تاعى دا ۇعىنا تۇستىك. الايدا قازاق ادەبيەتى مەن قازاق رۋحانياتى ءۇشىن اسىل اعال­ا­رى­نىڭ ۇلگىسىمەن ادال ەڭبەك ەتە بىلگەن جانە دە «تاسقا قاشالىپ جا­زىل­عان كونە تۇرك جىرلارىن دا وسى­دان 45 جىل بۇرىن العاش جاڭا­لاعان»، «ەجەلگى ادەبيەتتى» نەگىزدەپ قالىپتاستىرعان، «ءبۇ­گىن­دە كۇلتەگىن مەن تونىكوك دەگەن ەسىمدەر قازاق ساناسىنا ۇيا­لاعان» شا­عىندا ءبىز بۇل ورايداعى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ءوز حالقىنىڭ شاڭ قاۋىپ، توپىراق باسىپ كومۋلى قالعان، ءسويتىپ، ۇمىتىلا باستاعان باي مۇراسىن بىزگە جەتكىزە بىلگەن عالىمدىق جانكەشتىلىگىنە سۇيسىنە وتىرىپ، بۇدان بىلاي بۇل قيا­ناتقا جول بەرمەۋ قاجەتتىلىگىنىڭ ورنىن تولتىرار جايدى ويلاس­تىرعان دا ءجون بولار ەدى-اۋ دەگەندى دە ايتقاندى ءجون سانادىق. بۇل ەسسەلەردىڭ تاعىلىمى وتە مول! بۇگىنگى كۇنى وتكەنىمىز بەن وتكەلدەرىمىزدى كۇستانالاپ قارا­لاۋ نيەتىنەن ارىلا الماي وتىرعان ءتاۋ­ەلسىز ەلدىڭ ويى دا، ءسوزى دە ءتاۋ­ەلسىز ءارى ەركىن كەيبىر ۇرپاق­تارىنا مىر­زاتاي جولداسبەكوۆ­تىڭ بۇل ەسسە­لەرى ۇلىلاردى ۇل­ىق­تاي ءبى­لۋ­دىڭ، دانالاردى دارالاي سويلەۋ­دىڭ، بۇ­رىنعىنى بۇر­ما­لاماي، بۇك­پەسىز جانە دە ري­زاشىلىققا تولى ءتاۋ­بە­شىلىك نيەتپەن ايتۋدىڭ ءۇل­گى­سى مەن ونەگەسى بولۋى كەرەك. ءيا، اسىلدار بىزدە از بول­ما­عان! تەك سول اسىلدار مەن ابزالدار جايلى ايتا بىلەيىك. سوعان اسىعايىق! بۇل ەڭ اۋەلى دۇنيەدەن وزىپ كەتكەن سول اسىلدار ال­دىن­داعى پارىزىمىز بولسا، بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاق الدىنداعى ءمىن­دەتىمىز دەپ بىلگەن ءجون. مىر­زاعاڭ بىزگە وسى ءبىر ۇلگىنى كور­سەتىپ بەردى، سول ۇلگىلى ىزگىلىككە قازاقتىڭ ءبىر ءىرىسى، ابزال اعا ءوزى باستاپ جول سالدى، ءسويتتى-داعى بيىك تە، ادال سويلەۋدى مىندەتتەپ، ءتىپتى اماناتتاپ تۇرعانداي. جابال ەرعاليەۆ، جازۋشى.
سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار