قوستانايلىق بيولوگ تەرەكتىڭ جاڭا ءتۇرىن ءوسىردى

قوستاناي دالاسى اعاشقا كەندە ەمەس. جالپى, ءوڭىر جارتىلاي شولەيتتى ايماققا جاتسا دا امانقاراعاي, اراقاراعاي جانە ناۋرىزىم ورماندارى ساقتالىپ قالعان. وسى ورمانداردا جانە توبىل وڭىرىندە قاراعاي مەن قايىڭ, ەمەن, تال-تەرەكتىڭ تۇرلەرى جايقالادى. قالانى كوركەيتەتىن مەكەمەلەر قالالارعا تەز وسەتىن بولعاندىقتان با, تەرەكتى دە از وتىرعىزباعان. الايدا جازدىڭ ورتاسىنا قاراي تەرەك شىركىن توزاڭدانىپ, ۇلپا جايادى. سول كەزدە تەرەك توزاڭىنا اللەرگياسى بار جانداردىڭ قينالعانىن كورسەڭىز, ءتىپتى بازبىرەۋلەردىڭ دەمالۋىنىڭ ءوزى قيىنعا سوعىپ, كوشەگە شىعا الماي قالادى. تەرەك ۇلپاسى ادام وكپەسىن زاقىمدايدى. جۇرت ەسىك-تەرەزەنىڭ بارلىعىن جابادى دا, جەلدەتكىشكە, كونديتسيونەرگە يەك ارتادى. بىراق تەرەك توزاڭى ولاردى بىتەپ تاستاپ, ىستەن شىعارۋعا دەيىن اپارادى. اعاشتىڭ بۇل ءتۇرى كوپ وتىرعىزىلعان كوشەلەردە, ۇيلەردىڭ اراسىندا ودان توگىلگەن ۇلپا-توزاڭ قالىڭ جاۋعان قارداي بولىپ جەر-كوكتى باسىپ كەتكەندە, ءورت قاۋپىن توندىرەدى. ۇلپاعا وت جاعىپ ويناعان بالالاردىڭ شالىس قادامى قىزىل جالىننىڭ ويران سالۋىنا جول بەرەدى. قوستانايلىق بيولوگ ۆالەنتينا وبودوۆسكايانى وسى كورىنىس ىلعي دا ويلانتاتىن. 2012 جىلى ەلىمىز حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان پاريج قالاسىندا وسى ۇيىمعا مۇشە 160 ەلدىڭ 100-دەن استامى داۋىس بەرىپ, استانا قالاسى 2017 جىلعى بۇكىلالەمدىك كورمەسىن وتكىزۋ قۇرمەتىن جەڭىپ الدى. كورمەنىڭ تاقىرىبى, كوتە­رەتىن جۇگى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەپ اتالاتىنىن, ەكولوگيانى ساقتاۋ ەكەنىن ەستىگەندە ۆالەنتينا گەورگيەۆناعا قانات بىتكەندەي قۋاندى. ول وسى كەزگە دەيىن ءوزىن مازالايتىن اۋا تازالىعى تۋرالى ناقتى ىسكە كىرىسەتىنىنە سە­نىمدى بولدى. بيولوگ تەرەكتىڭ توزاڭدانبايتىن, ۇلپاسىز ءتۇرىن ىرىكتەۋدى ويلاستىردى. ول ءۇشىن «تۇراقتى دامۋ» جەر قورىن قۇردى, ىسكە كىرىستى. – ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ءوز ەلىمىزدە ءوتۋىنىڭ ءوزى تاۋەلسىز جاس ەلدىڭ قانشالىقتى بەدەلگە يە ەكەنىن سەزىندىرگەندەي. ەڭ باستىسى, حالىقارالىق ۇلكەن جيىننىڭ وتەتىنى ءار ادامعا وي سالىپ, شەكارانى بىلمەيتىن ەكولوگيا تاقىرىبىنىڭ قانشالىقتى وزەكتى ەكەنىن مويىنداتتى. مەن سەلەكتسيونەر ەمەسپىن, بيولوگپىن. سوندىقتان مەن سەلەكتسيالىق جاڭالىق اشقان جوقپىن, تەك بيولوگيالىق ىرىكتەۋ تاسىلىمەن بالزام ءيىستى تەرەكتىڭ ۇلپا شاش­پايتىن, توزاڭدانبايتىن انالىعىن الۋ جانە ونى تامىرىنان جانە قالامشاسىمەن كوبەيتۋ ءادىسىن جاسادىم. ءوزىم «ۆالەنتين» دەپ ات قويعان بالزام ءيىستى تەرەكتىڭ پيتومنيكتە مىڭداعان كوشەتتەرىن وسىردىك, – دەيدى ۆالەنتينا وبودوۆسكايا. بيولوگ بالزام ءيىستى «ۆالەن­تين» تەرەگىنىڭ قالالاردى كوركەيتۋ ءۇشىن وتە قولايلى ەكەنىنە بىرنەشە دالەل كەلتىرەدى. ول, بىرىنشىدەن, جەر تاڭدامايدى. ەلىمىز تۇگىلى, جەر شارىنىڭ ءشوپ شىعاتىن قاي جەرىنە اپارىپ ەكسە دە كوكتەپ كەتە بەرەدى. بيولوگتاردىڭ عىلى­مي انىقتاۋىنشا, ءبىر ءتۇپ تەرەك وتتەگى شىعارۋ جانە كومىرقىشقىل گازىن جۇتۋ, شاڭ ۇستاۋ جاعىنان 7 ءتۇپ شىرشا مەن 4 ءتۇپ قاراعايدىڭ ورنىن الماستىرا الادى. ءبىر ءتۇپ تەرەك جاز بويى­نا 34 كيلو شاڭ ۇستايدى ەكەن. قالانىڭ كوركىن كەلتىرەتىن شىرشا, قارا­­عاي, قاراعاش, ءتىپتى ۇيەڭكى اعاش­تارىنىڭ ەشقايسىسىنىڭ جاپىراعى تەرەك سەكىلدى شاڭدى وزىنە «جۇتىپ» ۇستاپ تۇرمايدى. ال تەرەك جاپىراعىنىڭ شاڭ ۇستايتىن قاسيەتى بار. ول تەز وسەتىندىگىمەن دە قۇندى. ونىڭ پيتومنيكتەگى ەكى جىلدىق كو­شەتىنىڭ بيىكتىگى 2-3 مەترگە جەتىپ قالادى, ال كوشەگە وتىرعىزعان سوڭ 3-5 جىلدىڭ ىشىندە بويى 20-25 مەترگە دەيىن اسپاندايدى. ەگەر قىرقىپ تاس­تاماسا, تەرەك كوپ جاسايتىن اعاشتىڭ قاتارىندا, 150 جىلعا دەيىن تۇرا بەرەدى. – تەرەكتىڭ باستى قاسيەتى – كۇندىز-ءتۇنى كومىر قىشقىل گازىن ءسىڭىرىپ, وتتەگى شىعارادى. بارلىق اعاش سولاي دەپ ويلايمىز. جوق, كوپتەگەن اعاشتار كۇندىز كۇن ساۋلەسى باردا كومىرقىشقىل گازىن جۇتىپ, وتتەگى شىعارادى, بىراق تۇندە تەرەكتىڭ قاسىندا ءوسىپ تۇرعان وزگە اعاشتار دا وتتەگىنى قاجەتسىنەدى. جالپى, جەر جۇزىندە جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ باستى سەبەبى وسى كومىرقىشقىل گازىنىڭ كوبەيۋىنەن بولىپ وتىرعان جوق پا؟ قازىر الەم ەلدەرى وسى گازدىڭ اتموسفەراعا جايىلماۋى ءۇشىن ءىرى كولەمدە قارجى ءبولىپ وتىر. بىراق ونى قالاي وڭدەگەنمەن دە قالدىق ءبارىبىر شىعادى. ال ءبىز تەرەكتى كوپ ەكسەك, ول قالالارداعى كاسىپورىنداردىڭ اۋانى لاستا­ۋى­ن, گازدىڭ اتموسفەراعا تارا­لۋى­ن ازايتار ەدى. كۇننىڭ ساۋلەسى مەن كومىرسۋتەكتى وڭدەپ, وراسان زور كولەمدە وتتەگى بەرەتىن گەنەراتوردى ءالى ەشكىم ويلاپ تاپقان جوق. تابيعاتتىڭ بۇل سىيىن لايىقتى پايدالانۋىمىز كەرەك, – دەيدى ۆالەنتينا گەورگيەۆنا. بيولوگ وسى جوباسىن Online-EXPO-2017 بايقاۋىنىڭ رەسپۋب­ليكالىق شتابىندا قورعاپ شى­عىپ, بايقاۋدىڭ «ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە سۋ رەسۋرسى» اتالىمى بويىنشا جە­ڭىم­پازى اتاندى. رەسپۋبليكالىق شتابتا ەنەرگيا تيىمدىلىگى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا جاڭالىقتار ۇسىنعان 500 جوبا تالقىلانىپتى. سونىڭ ىشىندە قوستانايدان قاتىسقان جالعىز جوبا بولسا دا قازىلار القاسى ۆالەنتينا وبودوۆسكايانىڭ «ۆا­لەن­تين» تەرەگىن بولاشاقتىڭ كوك جەلكەنى دەپ باعالادى. بيولوگ تەرەكتىڭ تيىمدىلىگىن قازىردىڭ وزىندە جۇرتشىلىققا دالەلدەدى دەۋگە نەگىز بار. استانا قالاسىنداعى «بايتەرەكتىڭ» ماڭايىنا, ەلورداعا كەلەتىن ءمار­­تەبەلى قوناقتار توقتايتىن ەڭ ۇلكەن قوناق ءۇيدىڭ الدىندا قازىر قوستانايلىق ۇلپاسىز تەرەك جايقالىپ ءوسىپ تۇر. جاقىندا عانا حريزوتيل-اسبەت كەنى شىعاتىن جىتىقارا قالاسىنا وتىرعىزۋ ءۇشىن 200 كوشەتكە تاپسىرىس جاسالدى. ال ۆالەنتينا وبودوۆسكايا باستاعان «تۇراقتى دامۋ» جەر قو­رىنىڭ پيتومنيگىندە 5000 كوشەت تامىرلاپ تۇر. – دامۋدىڭ «جاسىل ەنەرگيا» باعىتىنا بۇكىل الەم ماڭىز بەرىپ وتىر. وزىمىزگە ءومىر بەرىپ وتىرعان ورتاق ءۇيىمىز – جەردى شارشاتپاي, امان ساقتاۋ ءۇشىن ادامزاتتىڭ اقىل-ويىنان تۋعان جاقسى, ءتيىمدى جاڭالىقتىڭ بارلىعى ءبى­رىگۋى ءتيىس. ادامزاتتىڭ الدىندا ءالى تالاي شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە تۇر. قايتكەندە اۋىز سۋ تاپشىلىعىنان قۇتىلامىز, قو­قىستى قالاي ازاي­تۋعا بولادى, جەردىڭ قۇنارى قايت­كەندە ساقتالادى؟ ءبىزدىڭ بالزام ءيىستى «ۆالەنتين» تەرەگىمىز اۋا تا­زالىعىن ساقتاۋعا كىشكەنتاي بولسا دا ۇلەس قوسسا, ءبىزدىڭ ماق­ساتتىڭ ورىندالعانى, – دەيدى ۆالەنتينا گەورگيەۆنا. ءيا, اۋانىڭ تازالىعى ادامزات­تىڭ ساۋلىعى, بولاشاقتىڭ اي­قىن­دىعى دا عوي. كەلەر جىلى ەكسپو-2017 كورمەسىنەن ورىن الاتىن وبلىس پاۆيلونىندا ۆالەنتينا گەورگيەۆنا مۇنى جەردىڭ ءتۇرلى شالعايىنان كەلگەن تۋريستەرگە جەتكىزەتىنىنە دە سەنىمدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» قوستاناي