ەت دەگەنگە نيەت بولسا

قازاقتا «قازانىما اس سالىپ بەرىپ پە ەڭ؟..» دەيتىن كەيىستى ءسوز بار. تۇپكى ماعىناسىندا ەڭبەكتى بۇل­داۋ تۋرالى ءزىل جاتقانىمەن, اس­تارى تە­رەڭ. ءدال وسى ءتامسىلدى وتان­دىق اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءون­دىرۋ­شىلەرگە قاتىستى ايتقاندا, قا­زانى­مىزدا قايناپ جاتقان ءسۇ­يەك-ساياق­تىڭ كىمنىڭ قولىنان شى­عا­تىن­دىعىن دا باعامداۋعا بولا­دى. جالپى, اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق احۋالىنىڭ ارتۋى دەگەنىمىز, ونداعى ءوندىرىس پەن جۇمىس كۇشىنىڭ كەدەرگىسىز ءىس-ارە­كەت ەتۋى بولسا كەرەك. قازىرگى مەم­لەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعى­تى­نىڭ ءبىر تارماعى دا وسى ەمەس پە؟! دەمەك, جاھاندىق داعدارىس القىمنان العان شاقتا بارەل باعاسى كۇن سايىن قۇبىلىپ تۇرعان مۇنايدان گورى, ۇلتىمىزعا ءتان, توپىراعىمىزدا تۇلەگەن ءوندىرىس پەن كاسىپ كوزدەرىنە مەيلىنشە قولداۋ ءبىلدىرىپ, دامىتۋ تالابى كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. ياع­ني, قازاقستانداعى اگرارلىق سەك­تور­دىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكسىز, تەك وسى سالادا مەملەكەت, قوعام, ادامدار تاراپىنان بىرلەسكەن, ساۋاتتى, ساپالى ءىس-شارالار كەرەك. سونىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە ەلىمىزدەگى ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن ساۋدالاۋعا قاتىستى نارىققا بارلاۋ جاساساق, بۇل سالاداعى تابىسىمىزدان گورى مۇمكىندىكتەرىمىزدىڭ مول ەكەندىگىنە كوز جەتكىزە تۇسەمىز. ماسەلەن, بيىلعى جىلدىڭ با­سىنداعى مالىمەت بويىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ىشكى جالپى ءونىم 101 پايىزعا وسكەن. ونىڭ ىشىندە وسىمدىك شارۋا­شىلىعى 98,5 پايىزعا, مال شارۋاشىلىعى 103,9 پايىزعا ارتقان. دەرەكتەر سۇيسىنتكەنىمەن, ويلاندىرار تۇستارى كوپ. ياعني, ىشكى نارىقتى ەت جانە ەت ونىمدەرىمەن قامتۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر دەسە بولادى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ايماقتاعى اگرارشىلار جالپىنى بىلاي قويىپ, جەرگىلىكتى تۇتىنۋشىلاردى ءوز ونىمدەرىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتە الماي كەلەدى. ال, تولىق قام­تىل­ماعان نارىق يمپورتقا جول اشىپ, باعانىڭ كوتەرىلۋىنە دە اپا­رىپ سوعادى. مىسالعا, جاقىن­دا عانا الماتىنىڭ ەت بازار­لارىنداعى سيىر ەتىنىڭ كيلولاپ سا­تۋداعى باعاسى 1000-1100 تەڭگەدەن 1400-1550 تەڭگەگە دەيىن كۇرت كوتەرىلدى. وسى جەردە ناقتى ءبىر با­عىت­تى الىپ قارايىق. جانە ءبىز بۇل جەردە قوراسىنداعى قوي-ەشكىسىن, تورپاعى مەن جاباعىسىن سويىپ الىپ, ەت ماسەلەسىن شەشىپ قويعان اۋىلداعى اعايىن تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىز. دۇنيە جۇزىندە مال شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋدى مىقتاپ قولعا العان ەلدەر بۇگىندە الەمدىك ەت ەكسپورتىنا قوجالىق ەتىپ وتىر. ال, ءدال قازىرگى جاعدايدا قازاقستان ىشكى نارىقتى تولىقتاي قامتۋ جولىندا جۇمىس جاساۋدا. راس, وتاندىق اگرارشىلاردىڭ اراسىندا كورشىلەس ەلدەر نارىعىنا ءساتتى قادام جاساپ وتىرعان كاسىپورىندار بار. جانە قازاقستاندا وندىرىلگەن ەت ونىمدەرىنە سۇرانىس جوعارى. سەبەبى, ەلىمىزدەگى ەتتى, ءسۇتتى باعىتتا وسىرىلەتىن مال تازا, تابيعي ازىقتى تۇتىناتىندىعىن سىرت كوز كورىپ وتىر. ەڭ قىزىعى, الەمدە ەت پەن ەت ونىمدەرى وتىمدىلىگى جونىنەن اۋىز سۋدان كەيىنگى ورىنعا جاقىنداپ كەلەدى. دەمەك, جۇرت ەت جەۋدەن دە الدىنا جان سالمايتىنداي كۇيگە جەتكەن. ال, «ەت دەگەندە بەت بار ما؟» دەيتىن قازاق ءۇشىن دە ەندىگى جەردە ەتتى جەۋدەن بۇرىن ءوندىرۋدى جولعا قوياتىن ۋاقىت كەلدى. ويتكەنى, جەيتىن اۋىز جەتىپ جاتىر ەكەن. ازىرشە, الەمدىك نارىققا بارماي-اق, ىرگەدەگى كورشىمىز, كەدەندىك وداقتاستار اراسىنان رەسەي فەدەراتسياسىن الىپ قارايىق. مىسالعا, ءبىر عانا ماسكەۋدىڭ 11,5 ملن تۇرعىنى جىل سايىن 1,33 ملن توننا ەت جانە ەت ونىمدەرىن تۇتىنادى ەكەن. ەگەر مەديتسينالىق ولشەمگە سالعاندا ءبىر ادام جىلىنا 75 كيلو ەت جەۋى ءتيىس بولسا, ەجەلدەن جاقسى ءومىر سۇرۋگە داعدىلانعان ماسكەۋلىكتەر ءۇشىن بۇل سۇرانىس 82 كيلودان اينالعان. جالپى, رەسەيدىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ىشكى سۇرانىس تەك ءىرى قارانىڭ ەتىنە جىلىنا 2 ملن تونناعا جەتەعابىل ەكەن, مۇنىڭ سىرتىندا شوشقا ەتىنە سۇرانىس 1,5 ملن توننا جانە قۇس ەتىنە دە سۇرانىس 1 ملن تونناعا جۋىقتاپ قالعان. وسى دەرەكتەردەن قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن ۇلكەن نارىققا جۇمىس ىستەۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىرعاندىعى كورىنەدى. ياعني, قازاق اۋىلدارىنداعى نەگىزگى كاسىپ كوزى بولىپ تابىلاتىن مال باسىن كوبەيتۋ مەن ودان الىناتىن ونىمدەرگە سۇرانىس بار دەگەن ءسوز. ال, سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن اۋىلداعى اعايىننىڭ قوراسىنداعى مال باسىنىڭ كوبەيۋى شارت. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى قالىپتى دامۋ كەزەڭىن باستان كەشىرىپ وتىر دەسەك تە بولادى. ارعى جىلدارداعى دەرەكتەر بويىنشا ايماقتارداعى ءتورت ت ۇلىكتىڭ بولجامدى سانى: ءىرى قارا – 6 029 084, جىلقى – 1 624 325, قوي – 16 410 270, تۇيە 175 851 باس بولىپ ەسەپتەلگەن ەكەن. بۇل, ارينە, ىشكى نارىقتاعى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە, ونىڭ ىشىندە تازا مال ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىستى تولىق قاناعاتتاندىرا الاتىنداي كورسەتكىش ەمەس. ويتكەنى, قوراداعى مال باسىنىڭ ءوسىپ - كوبەيۋى مەن ونىڭ ساپالى ونىمگە اينالۋى ارالىعىنداعى ءۇردىس ۇزاق بولعاندىقتان, كەتەتىن شى­عىن مەن تاۋەكەل دە وراسان. ءدال وسى جەردە اۋىلداعى شارۋانىڭ جەكە-دارا شەشۋگە شاماسى جەتپەيتىن ماسەلەلەر تۋىندايدى. ول ماسەلەنىڭ باسىندا مال باسىن ساقتاپ, كوبەيتۋ مەن ت ۇلىك تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, جەم-شوپپەن, جايىلىممەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى سۇراقتار تۇرعاندىعى انىق. ەندى وسى جەردەن ماسەلەنى شەشۋگە مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىنىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى سالانى قارجىلاي ساۋىقتىرۋعا, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا جاساۋعا, نەسيەلەر مەن ليزينگتەر بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەنى ازايتۋعا جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. مۇنىڭ سىرتىندا سالىقتىق جەڭىلدىكتەرگە قاتىستى جەكە توقتالۋعا بولادى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى دايىن ونىمگە قاتىستى سالىق ساياساتىن كەدەن وداعى اياسىنداعى ەلدەرمەن سالىستىرساق, رەسەيدەگى قوسىمشا قۇن سالىعى – 18 پايىز, بەلارۋستە – 20 پايىز. قازاق­ستان­داعى قوسىمشا قۇن سالىعى – 12 پايىز. بۇعان قوسا, بىزدەگى اۋىل­­شا­رۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندى­­رۋ­شىلەرگە م ۇلىكتىك, كولىكتىك, الەۋمەتتىك تۇرعىدا ايتارلىق­تاي سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاراس­تىرىلعان. سونداي-اق, قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءونىم ءوندىرۋ­شىلەردى نەسيەلەندىرۋدىڭ 16 ءتۇرلى باعدارلاماسى جۇمىس جاسايدى. دەمەك, جەكە شارۋا قوجا­لىق­تارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الپاۋىتتارىن ەت ءوندىرىسىن دا­مىتۋعا ىنتالاندىرۋ جامان ەمەس. ناتيجەسى دە جاقسارسا دەيمىز. قىسقاسى, ەت دەگەندە نيەت بولۋى كەرەك! قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى