«سىعاناق» مۇراجايى ساپقا قوسىلدى

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋدان ورتالىعى – جاڭاقورعاننان 30 شاقىرىمداي جەردە وزىندىك تاريحي ورنى بار كونە سىعاناق قالاشىعىنىڭ بارلىق دەرلىك دەرەككوزدەردە جازىلعاندىعىن عالىمدار, ارحەولوگتار, زەرتتەۋشىلەر, گەوگرافتار بۇگىنگى كۇندە دە باسىلىمداردا ايرىقشا اتاپ كەلەدى. سىعاناق قالاسى «سۋناق اتا» اۋىلىنان 1500 مەتر جەردەگى قاشىقتىقتى الاتىن باتىس جاق بەتكەيدە ورنالاسقان. ونىڭ وڭتۇستىك جانىنان «باتىس قى­تاي – باتىس ەۋروپا» تاس جولى وتەدى. بۇل جول الەمگە بەلگىلى ۇلى جىبەك جولى­نىڭ بويىنان سالىنعان. مىنە, وسىنداي توعىز جولدىڭ تورابىندا جاتقان سىعاناق قالاسىنىڭ عۇمىرى سوناۋ العاشقى ورتا عاسىردان باستالعان. وعان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى تولىق جۇرگىزىلمەگەن, تەك ۇستىنەن تەرىپ الىنعان كوزەلەردىڭ سىنىقتارىنا قاراپ, V-VI عاسىرلاردا ىرگەسى قالانعان دەگەن جورامال ايتىلىپ ءجۇر. ح عاسىردىڭ اياعىندا پارسى گەوگرافتارىنىڭ دەرەكتەرىندە «سۋناح» دەگەن اتتى كەزدەستىرىپ, ا.ياكۋبوۆسكي ءوزىنىڭ «رازۆالينى سىگناكا» دەگەن ەڭبەگىندە كەلتىرەدى. ال ماحمۇد قاشقاري ءحى عاسىردا سىعاناقتى ءوزىنىڭ «تۇركى ءتىلىنىڭ سوزدىگى» ەڭبەگىندە جازعان. سونىمەن قاتار, ءحى-ءحىى عاسىرلاردا قاراحانيد مەملەكەتىنىڭ كەزىندەگى جازبا دەرەكتەردىڭ بارلىعىندا قالانىڭ اتى ءجيى كەزدەسىپ وتىرادى. قالا ءوزىنىڭ 2000 جىلعا جۋىق تاريحىندا قاڭلىلاردىڭ, دەشتى-قىپشاق حاندىعىنىڭ ء(حى-ءحىى عع.). اق وردانىڭ ء(حىى-ءحىV عع.), ءابىلحايىر حاندىعىنىڭ (حV ع.), قازاق حاندىعىنىڭ ء(حVى ع.), استاناسى بولعان. قالا ءار زاماندا بىرنەشە رەت جاۋ شاپقىنشىلىعىنا تاپ بولسا دا, قايتا جاندانىپ, ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتپاعان. ءوز زامانىندا سىعاناق ناعىز ساۋ­­دا­نىڭ قايناعان ورتاسى بولعان. قالادان زيالى, ءبىلىمدى عالىمدار دا كوپتەپ شىققان. ارابتانۋشى ءابساتتار قاجى دەربىسالى «قازاق دالاسىنىڭ جۇلدىزدارى» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگىندە وسىلاردىڭ بىرقاتارىن اتاپ وتەدى. ماسەلەن, اقساق تەمىردىڭ احمەت ياساۋي مەشىتىنە قاتىستى جازعان قولحاتىندا كەزدەسەتىن شايقى بابا سىعاناقي سىعاناقتىڭ تۋماسى بولاتىن. ول كىسىنىڭ ءبىراز جىل حورەزم مەن جەنت قالاسىندا تۇرعانى دا تاريح بەتتەرىندە تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. بۇل قالادا ءومىر سۇرگەن حۋ­سام اد دين اس-سىعاناقيدىڭ ەسىمى اسا قۇرمەتپەن اتالادى. وسىندا ونىڭ ۇلكەن اتاسى ھيساميددين دە (1132-1199) ءومىر سۇرگەن. قازىر عۇلامانىڭ شەت­ەلدەردە كوپتەگەن ەڭبەكتەرى تابىلىپ جاتىر. «بولسا ءتاڭىرىم ەكىنشى ءومىر قيعانداي, سىعاناقتا كوز جۇمار ەم قينالماي», – دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ وزىندە تەرەڭ ءمان-ماعىنا بار. وسى ولەڭ جولدارىن­دا سىعاناق قالاسىنىڭ قانشالىقتى قاسيەتتى ەكەندىگى اڭعارىلىپ تۇر. وسى­دان-اق سىعاناقتىڭ عۇلامالار مەن  حانداردىڭ, مادەنيەت پەن وقۋ ءبىلىمنىڭ رۋحاني ازىق الاتىن مەكەن ورداسى بولعاندىعىن بايقاۋعا بولادى. قالانى العاش رەت 1867 جىلى ورىس ارحەولوگيالىق كوميسسيا شە­شىمى­­مەن ارحەولوگ پ.ي.لەرح زەرتتەۋ مۇمكىندىگىن الادى. 1892 جى­لى ە.ا.سميرنوۆ, 1899 جىلى ۆ.ا.كال­لاۋر, 1906 جىلى ي.ا.كاستانە وسى اتاقتى قالانى زەرتتەپ شىعادى. 1927 جىلى رەسەي اكادەمياسىنىڭ جانىنداعى ماتەريالدىق مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي ءبىرشاما تىڭ­عىلىقتى قارايدى. ول قالانىڭ توپو­گرافيالىق جاعىنا كوڭىل ءبولىپ, بىرقاتار عيماراتتاردىڭ سۋرەتىن ءتۇسىرىپ الادى. قالا تۋرالى بۇل زەرتتەۋشى عالىم ۇلكەن عىلىمي ماقالا جازعان. 1947 جىلى ا.ا.بەرنشتام, 1950 جىلدارى ە.ي.اگەەۆا مەن گ.ي.پاتسەۆيچ ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. 1970-جىلدارى وتىرار ارحە­­و­لوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى ك.ا.اقىشەۆ پەن ك.م.باي­پاقوۆ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ونىڭ وتىراردان كەيىنگى ەكىنشى قالا بولعانىنا انىقتاما بەرگەن. 2003 جىلدان باستاپ احمەت ياساۋي اتىن­داعى حالىقارالىق قا­زاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سايدەن جولداسباەۆتىڭ باس­قارۋى­مەن پراكتيكالىق-زەرتتەۋ جۇمىسى ءجۇر­گىزىلىپ كەلەدى. ال سىعا­ناق قالاسىنان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىندا تابىلعان جادىگەرلەر مەن قۇندى زاتتار وسى قازبا جۇمىستار­ىن جۇرگىزگەن ارحەولوگتاردىڭ قولىندا. ءبىر بولىگى قىزىلوردا وبلىستىق ولكە­تانۋ مۇرا­جايىنا تابىس ەتىلگەن. وسى ارادا ارحەولوگيالىق قاز­با جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان جادىگەرلەر نەگە كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلىپ, ونى قىزىقتامايدى دەگەن وي تۋىندايدى. تۋىپ-وسكەن جەرىمىزدىڭ تاريحىن ءبىلۋ بارشامىزدىڭ پارىزىمىز دەپ بىلەمىز. ەلىمىزدە مەم­لەكەتتىك قورىق, مەملەكەتتىك تاريحي ەسكەرتكىش, مەملەكەتتىك مۇراجايلار بار ەكەندىگىن ەسكەرسەك, سولاردىڭ اراسىنداعى كو­نە سىعاناقتى قورعاۋعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك ستاتۋسى بار مەكەمە نەگە جوق؟ وسىنداي ويدان كەيىن اۋدان اكىمىنەن باستاپ, جوعارعى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءوتىنىش حاتپەن شىقتىق. سىعاناق تاريحي-مادەني قورىق-مۇرا­جايىن اشۋ جايىندا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋىنە قاتىستى سۇراۋ سال­دىق. وسىنداي ىزدەنۋ ناتيجەسىندە, مىنە, جاقىندا «سىعاناق تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلىپ, ول ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى. مۇراجاي قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ادىلەت دەپارتامەنتىندە زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلىپ, مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى بسن 160840005427 نومىرىمەن, حالىق بانكتىڭ كZ376010201000294690 ەسەپ شوتىنىڭ اشىلعانىن حالىققا حابارلاپ وتىرمىز. مۇراجايعا قولداۋ كورسەتىپ, دەمەۋشىلىك جاساۋشىلارعا ءوزى­مىزدىڭ شەكسىز العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.  رىسبەك اسقار ۇلى, «سىعاناق تاريحي-مادەني  قورىق-مۇراجايى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى  قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانى