عالىم عۇمىرىن ۇرپاققا ونەگە ەتكەن

ۋاقىتتىڭ جىلدامدىعىنا ۇشقان قۇس تا, جۇگىرگەن اڭ دا, تۇياقتى تۇلپار دا ىلەسە الماسىنا كۇن سايىن كۋا بولىپ كەلەمىز. تاڭمەن تالاسا باستالاتىن تىرشىلىكتە تاعىلىمدى تارتۋ جاساي الساڭ, ۋاقىتىڭنىڭ زايا كەتپەگەنى شىعار. ءتالىم مەن تاربيەنى ۇشتاستىرىپ, ىزىنە ىزگىلىكتىڭ شۋاعىن شاشىپ, جىلجىعان ساعات پەن سىرعىعان سەكۋندتىڭ ءار ءساتىن يگىلىككە پايدالانىپ جۇرگەن مارتەبەلى ماماندىق يەلەرىنە مۇعالىمدەر قاۋىمىن جاتقىزار ەدىم. ەرتە تۇرىپ ەڭبەككە كىرىسىپ, مەكتەپتى مەكەن ەتىپ,  كۇننىڭ كوزىن كورۋگە دە مۇرشاسى كەلمەي جاتاتىن مۇعالىمدەردىڭ قىزمەتى قيىن, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, سالاسى سالماقتى ەكەنى بەسەنەدەن بەل­گىلى. وسىنداي جاۋاپتى دا ساۋاپتى سالانىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, الكەي مارعۇلان اتىنداعى №40 ورتا مەكتەپكە باسشىلىق ەتىپ وتىرعان جاناشىر جان­داردىڭ ءبىرى – ەربول ءىسلام ۇلى ىرگەباەۆ. قانشاما بۇلاقتىڭ كوزىن اشىپ, كوكىرەگىن وياتىپ, كوڭىل كوكجيەگىن كەڭەي­تىپ, ساناسىنا ساپالى ءبىلىم ساۋلەسىن ءتۇسىرۋدى ماقسات تۇتقان ماماننىڭ ءومىر جولىندا وزىندىك ورنەكتەرى بار. اسىرەسە, ادەبيەتتى وقىتىپ, تاريحتى تانىتۋدا تاباندى قىزمەت جاساپ كەلە جاتقان ەربولدىڭ ەڭبەگىن ەسكەرمەي وتۋگە بولماس. ۇستازدارى ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەپ, ۇلگىلى شاكىرتتەرى ءۇمىتىن اقتاپ, وزات وقۋشى­لارى بەدەلىن بيىكتەتىپ تۇرعان اتالمىش مەكتەپتىڭ اجارىن ايشىقتاپ, كەلبەتىن كەلىستىرىپ تۇرعان تاعى ءبىر دۇنيە  – 2005 جىلدىڭ 11 مامىر كۇنى اشىلعان الكەي مارعۇلاننىڭ مەموريالدىق مۇراجايى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا رىمعالي نۇرعالي مەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ سىندى ەل اعالارى قاتىسىپ, ىستىق ىقىلاستارىن بىلدىرگەن. كەزىندە قابىرعالى قالامگەر مۇحتار اۋەزوۆ: «الكەي – اكادەميك ەمەس, اكادەميانىڭ ءوزى», دەگەن ءتالىمدى ءتامسىل قالدىرعان بولاتىن. بۇل ءسوزدىڭ جايدان-جاي ايتىلماعانىن اڭعارعان مەكتەپ باسشىسى ەربول ءىسلام ۇلى عالىمنىڭ مۇراجايىنا ونىڭ تۇتىنعان زاتتارى مەن قۇندى مۇرالارىن جيناقتاي باستاعان. «مەن ديرەكتور بولىپ كەلگەن ۋاقىتتا بۇل مۇراجايدا الكەي حاقان ۇلىنىڭ 4 زاتى بولاتىن. ولار ءابدىلدا تاجىباەۆ 70 جاسىنا سىيلاعان كەسەسى, تارەلكە, تاقيا جانە قالام», دەيدى ەربول ءىسلام ۇلى. اكادەميكتىڭ اتىن العان وقۋ وشاعىنىڭ وسىلاي جاساعانى زاڭدى دا شىعار. عۇلاما عالىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتى ارقىلى جاس ۇرپاقتىڭ بويى­نا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىتۋ ماقساتىندا اشىلعان مۇراجاي نەگىزگى ءتورت باعىت بو­يىنشا جۇمىس جاسايدى. ولار «الكەي مارعۇلان جانە فيلولوگيا», «الكەي مارعۇلان جانە ەتنوگرافيا», «الكەي مارعۇلان جانە شوقانتانۋ», «الكەي مارعۇلان جانە ارحەولوگيا». مەكتەپ وقۋشىلارى جىل سايىن «اكادەميك الكەي مارعۇلان ىزىمەن» دەپ اتالاتىن تۋريستىك-ولكەتانۋ ەكسپەديتسياسىنا قاتىسىپ جۇرگەنىن دە ايتا كەتسەك دەيمىز. ەكسپەديتسيا اياسىندا ولار سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى شوقان ءۋاليxانوۆتىڭ اجەسى ايعا­نىم قونىسىندا جانە سىرىمبەت اۋىلىنداعى عالىم مۇراجايىندا بولىپ, شوقتىعى بيىك شوقاننىڭ ومىرىمەن كەڭىنەن تانىسىپ, سىرعا تولى تاريح قويناۋىنا ساياحات جاساپ, ۇلكەن اسەر الىپ قايتقان. تۋريستىك-ولكەتانۋ ەكسپەديتسياسى وتكەن جىلى جەزقازعان- ۇلىتاۋ باعىتىنا ساپار شەگىپ, جەزقازعان قالاسىنداعى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيا, تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا باس سۇققان. عيبراتتى ساپار بارىسىندا مەكتەپ ءشا­كىرتتەرى ونداعى تاۋ جىنىستارى مەن ءارتۇرلى مينەرالدى تاستارعا ارنالعان كورمە زالىن تاماشالاپ, جەر قويناۋىنان شىققان نەبىر تابيعي «سامورودوكتاردى» كورىپ, قانىش مۇرالارىنا قانىعىپ قايتقان. بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانىنا ون جىلداي ۋاقىت بولعان ەكەن. وسى ارالىقتا وقۋشىلار الماتى, جامبىل, تۇركىستان, ومبى, كوكشەتاۋ, سەمەي, ۇلىتاۋ سياقتى قازاقتىڭ قازىنالى جەرلەرىنە بارىپ ۇلگەرگەن. ءبىز بىلسەك, مۇعالىمنىڭ مۇراتى باعا قويىپ, جۋرنال تولتىرۋمەن شەكتەلمەسە كەرەك. ۇلتتىڭ ۇرپاعىنا الاڭدايتىن ءاربىر ۇستازدىڭ ۇستانىمىندا شاكىرت­تەرگە رۋحاني ءتالىم بەرۋ دەگەن تۇجىرىم بولادى. بۇل جاعىنان كەلگەندە الكەي مارعۇلان اتىنداعى مەكتەپتىڭ السىزدىك تانىتپاي, كەرىسىنشە بولاشاققا دەگەن بولجامىن, ەل ەرتەڭىنە ەلەڭدەپ جۇرەتىن ۇجىمى بارىن بايقادىق. «ءبىزدىڭ مەكتەپ الكەي سياقتى عالىم­نىڭ اتىن الىپ وتىرعاسىن شاكىرتتەرىمىز دە ءبىلىمدى, جان-جاقتى بولعانىن قالايمىز. جوعارىدا اتاپ وتكەن ەكسپەديتسيا دا وسى وي نەگىزىندە جۇزەگە استى. نەگە دەسەڭىز, وقۋشىعا كىتاپتان بەرگەن ءبىلىم بولەك, سول وقىعانىن كوزبەن كورسەتۋ, تىپتەن باسقاشا اسەر قالدىرۋى مۇمكىن. بالالارعا ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق تاربيە بەرۋدى كوزدەيمىز. سەبەبى, قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مىقتى زاڭگەرلەر بار. بىراق انا تىلىنە كەلگەندە شورقاق. نەگە؟ ويتكەنى ونىڭ ۇلتتىق نەگىزى ءالسىز, رۋحاني بىلىممەن سۋسىنداماعان. سول جاعىنا ءمان بەرۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز. ۇستازدار ۇجىمى دا بىلىك­تى ماماندار. ارقايسىسى ءوز ءىسىن جەتىك بىلەدى», دەيدى ەربول ىرگەباەۆ. «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستانىمى جاقسى». مەن بۇل ءسوزدى №40 مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە قاراتىپ ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ويتكەنى, ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان كەيىپكەر ەربول ءىسلام ۇلى بەلگىلى ابايتانۋشى, شاكارىمتانۋشى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ شاكىرتى بولىپ ءدارىسىن تىڭداعان. وسىنداي تۇعىرلى تۇلعانىڭ الدىن كورگەن ادامنىڭ ءالسىز بولۋى استە بولماس. «مەن 1979-1983 جىلدار ارا­لىعىندا سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىدىم. سول جىلدارى بىزگە ساباق بەرگەن ۇلكەن عالىمداردىڭ ءبىرى قايىم مۇحامەدحانوۆ بولدى. ول كىسى اباي, مۇحتار, شاكارىم جانە ادەبيەت تاريحىنان ءدارىس وقىعاندا ءۇنسىز تىڭداۋشى ەدىك. 2003 جىلى استاناعا كەلگەنىمدە تۇرسىن جۇرتباي اعامەن تانىستىم. سول كەزدە ول كىسى ماعان «وتىرار» كىتاپحاناسىندا قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ مۇرالارى جاتىر. ءتىسىڭ باتسا, سونى كەلىپ كور», دەپ كەڭەس ايتتى. مەن دە قارسىلىق بىلدىرمەي, ۇستازىمنىڭ مۇراسىن سارالاپ, زەرتتەۋلەرى بويىنشا ءبولىپ, جىكتەپ جازىپ الىپ باردىم. سودان تۇرسىن اعامىز 10 توم دەپ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنا كىرگىزىپ, جارىققا شىقتى. ۇستازىمنىڭ ەڭبەكتەرىن قۇراستىرۋعا ات سالىسقانىم ءۇشىن ءوزىمدى ءالى كۇنگە باقىتتى سەزىنەمىن», دەيدى ەربول. «ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ءۇي­رەتۋ­دەن بالاعا» دەپ كەلەتىن حاكىم ابايدىڭ وسى ءسوزى قانشاما ۇرپاقتىڭ ساناسىندا ساقتاۋلى. جۇرت بالاسىن جاتسىنباي, باۋىرىنا باسىپ باۋلىعان جانداردىڭ ۇلت ۇرپاعى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. تەك سونى باعالاي بىلسەك بولعانى. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, ءا.مارعۇلان اتىنداعى №40 ورتا مەكتەپ 2015 جىلى «ەڭ ۇزدىك مەكتەپ» اتاعىن جەڭىپ الىپ, اكىمنىڭ ارنايى گرانتىن يەلەنگەن. ەندى مەكتەپ ۇجىمىنا وسى بيىگىنەن تۇسپەسىن دەپ تىلەيمىز. راۋان قايدار, «ەگەمەن قازاقستان»